12 daqiqada öqiladi

444 marta körilgan

Boybovaning bolalari. (Hikoya)

Şavkat Döstmuhammad

Qişloğimiz mol yetiştiriş bilan nom çiqardi.

Men esa qassobman.

Ölimdan gözallik qidiraman. Ayniqsa, kuçbermas novvosning boşini yerga xam qilib, tortib şoxidan boğlab…

Oldingi oyoqlarini birlaştirib çandib, orqa oyoğining narigisidan arqon ötkazib, biqinidan itara solib arqonni tortib yiqitganim jonliqning alamzada alpozidan…

Dumini orqa oyoqlari orasidan ötkazib mahkam tortganimda qimirlay olmay qolişidan, epçillik bilan tört oyoğini çiy­ganimda alamli ixraşidan…

Şor hökizning poyimda tipirçilab, iltijoli tikilayotgan yoşli közlaridan axtaraman gözallikni.

Har gal şu joyiga kelganda özimni töxtatolmay qolaman. Böğizga piçoq iyzaşni boşlaşim bilan negadir közimdan yoş çiqib ketadi. Öpkamni bosolmay, oç böriday taşlanaman…

Ölimoldi hirqirayotgan molning butun joni jam bölgan ötkir ifodali qontalaş közidan nafosat izlayman.

Qidirganim böğizdan saçragan qonning dimoğni açituvçi ötkir isidami yoki xom göştning köngilni aynituvçi nimxuş hidi­dami, bilolmayman.

Har gal oğilga kirib, masiqib yotgan, şoriqib taysallayotgan molning böliq uçasiga şapatilarkanman, istehzo bilan bir otim kulib qöyaman:

“Ha-j-j-jonivor!”

* * *

Öqişga topşirmoqçi bölganimni eşitib, boybovam na jilma­yişni, na jinikişni bildi. Ğaniqulday bebiliska qassobni qaydan topadi yana! Aytgança, boybovam deganim – öz bobomning ukasi.

Boybovamdan yölkiraga pul sörab bordim. Yuz ming. Odoqda qöy boqib yurgan ekan, yugurib-çopib qöylarini qaytarib keldim. Xu­şomad uçunmas, azbaroyi içimga siğmaganimdan. Keyin oldin-ketin bölib uyi­ga yaqinlaşdik. Boybovam yertölaga tuşib ketdi. Men sörida kutdim: bir ötirib, bir turib. Közim nimani ilğasa, fikrsiz bir holda beixtiyor uşlab köraman, qayta­rib joyiga qöyaman, yana qölimga olaman. Şundoq sörining burçagida gazeta qoğoziga öralgan uruğni ham şu köyi qölga oldim. Aylantirib gazetadagi yozuv­ni öqirkanman, içimga öt tuşdi! Köz uzolmay hijjala­gança qoldim…

– Otang qaçon kelarkan, Ğaniqul? – çöçitib yubordi boybovam.

– Ertadan keyin… Kelişi bilan qaytaradi. Telefon qildi, – dedim kalovlanib.

– Joyi bor-da, nevara, joyi bor, bömasa yuz minglar nima…

Men pulni olib, oğir qadam bilan ortimga qaytdim. Boybovam söri çetiga tökib qöyilgan tarvuz uruğlariga hayron bölib qaragança qoldi.

* * *

1920-yillari bir guruh umidli talabalar Turkistondan Olmoniyaga öqişga yuboriladi. Közi muştday oçilgan uyğoq avlod vakillari vatanga qaytgaç, bitta-bitta terib söroq qilişadi: qamaşadi, qiynaşadi, otişadi, yöq qilişadi, xullas, xalqning közini qörqitib, ilmga otlangan yölini paxtaga qarata burib qöyişadi…

Gazetada taxminan şular haqda yozilgandi.

Öqişga topşirgaç, ijara uy sargardonligi kunlarida bir istak içimni yondirdi: men ham bobomni gazetaga yozsammikan? Boybovammas, bobomning bobosi – bobokalonim haqida yarim qoğoz maqola… avlosi, hikoya bitsam.

“Ey oşna, – deyman xonadoşlarga, – bir gözal hikoya bölsinki, öqiganda ilmiliq suvdek mayin yutilsin jumlalari. Öquvçi beçora qöliga kamera kötarib, voqealar içiga kirib ketsin-u, qay tomonini tasvirga olişni bilmay halak çopsin. Jumlalar öquvçining oyoq-qölini çandib taşlaganini sezmay ham qolsin. Yakuniga kelganda bor hayajoni nigohida jam bölsin, iltijoli boqsin qontalaş közlari. Sönggi misralar böğziga piçoq bölib tortilsin! Dimoğni açitib namtob qon hidi anqisin! Köngilni aynitib xom göşt isi tutib ketsin. Dod, desin öqib bölib! Nega bunday böldi, desin! Örnidan turolmay qolsin bir muddat…

Buxoro madrasasida tahsil körib, mudarrislik qilib, söng Xöjamulkiga qaytsin bobomiz hikoyamda. Ikki otni mayib qilib kitob ortib kelsin. Vohada ehtirom bilan kutib olişsin uni. Masjidga imom qilib saylaşsin faxr bilan. Ergaş mahsidözning qizi Oynovot momomizning xabarini eşitsin xudojöy ekan deb. Uylansin ilm talabida turmuşdan keçikkani sira köngliga kelmay öttiz uç yoşida bo­bomiz. Yetti farzand körsin biri biridan şirin va zukko. Ayniqsa, ikkinçi öğliga köp mehri tuşsin. Tarixga qiziqtirsin, hisob ilmidan sa­boq bersin ikkinçi öğilga.

Buxoro xotiralarini yoza boşlasin bobomiz quvvai hofiza bilan.

U ijod qilib ötirgan xonaga çoy damlab kelsin momomiz qalb qörida qaynatib. Piyolaga quyilgan çoyni qöliga olarkan, barmoğiga tegib qöysin momomizning. Qizarib-uyalib ketsin yetti bolani şu kişidan dunyoga keltirgan momomiz xuddi bobomizni endi körayotganday iymanib, baloğatga yetgan qizdek ötli jilmayib.

Bobomiz içini yondirsin xeşlari-yu eş­larining. Falonçining uyini sörasangiz, Lutfiydan yo Maşrabdan bayt öqib, keyin javob beradigan bölsin zamonamiz, deb xayol qilsin bobomiz.

Yozilib bitsin madrasa haqidagi xotira-kitob, tahrir qilina boşlasin ustidan qayta va qayta. Neça-neça quti şamlar yonib tugasin bu orada, qança-qança çoylar içilib ketsin momomizning barmoği çertib uzatilgan pi­yolalarda.

Keyin birdan qandaydir muzday hovur ufursin “Biz toza havomiz dimiqqan muhitingga”, degan daʼvo bilan. Quşlar uçib ketsin issiq ölkalar ilinjida. Daraxtlar afsus çeksin qanoti bölmagani uçun. Kuzak misoli sarğa­yib qovjirasin barglar ayni bahor mahalida şu iztirob bilan. Pokiza tabiatni körib bölmay qolsin tuman közdan ğoyib qilib bor nafosatni. Çoy quyib uzatilgan piyolalar baxt­dan sarmast bölib çertiliş örniga kelajak xavotirida qaltirasin. Tökilsin nihoyat ön ikki bor qayta köçirilib taxt holga keltirilgan Buxo­ro madrasalari haqidagi xotira-kitob ustiga. Boşi xam, oyoqlari çandilib iltijoli termilgan jonivorning böğziga tortilgan piçoqdan saçragan qonday şuvalib ketsin kitobning siyohlari, yozuvlari. Tahlika borgan sari bosib kelsin tumanday, heç qöymasin köz oçişga. Baliq suv loyqalatib tutiladi qabilida keç­sin el orasidagi vahmalar…”

* * *

Qarasam, bobom haqida öylayotganlarim piyozning pöstidekkina kitob böladiganday. Burga tutmoqqa ham barmoq höllamoq kerak. Içim qizib, suriştirib xususiy naşriyot topdim.

Boş muharrirning xonasiga taqillatmasdan kirib qöyibman, u xijolat çekdi-yu, daşnom bermadi. Qora suvqoğozdagi obinondan uzib, çoyga bosib yeb ötirgan ekan, kutilmagan mehmonning töpori vajohatini körib oğzidagini çaynamay yutib yubora qoldi.

– Kitob çiqarmoqçi edim, – dedim salom-alikdan keyin.

– Şunday demaysizmi, uka. Şeʼr yozasizmi?

– Yöq, xotira-kitob.

Boş muharrir hayron bölib qarab olib, söng jilmaydi.

– E, yaşang! Yoşlarimiz xotira kitoblari yozişyapti, mana bu – juda yaxşi. Töğri-da, sizning hayot yölingiz yoşi uluğlarga örnak bölişi kerak-ku.

– Muharrirlarni jiddiy odam böladi deb öylardim, – dedim köziga qattiq qarab.

– Maynavozçilikni siz boşlayapsiz, uka.

– Bobom haqida kitob çiqarmoqçiman.

– Ega-kesimini joyiga qöyib gapiriş ke­rak-da. Muqovasi qanaqa böladi?

– Qoğoz.

– Qattiqmi, yumşoqmi, deb sörayapman.

– Qattiq.

– Neça sahifa?

– Ikki yuz.

– Qani, köraylik-çi.

– Hali yozganim yöq.

Muharrir kutilmagan javobdan ajablanib, közoynak ostidan ding etib qaradi.

– Aytdim-ku, maynavozçilikni siz boşlayapsiz, uka. Avval yoz uni, tahrir qil, ustozlarga körsat, – sensiraşga ötdi muharrir.

– Bir ötirsam, yozib taşlayman, sezib turibman. Neça dona çiqarib berasizlar?

– Pulingizga qarab-da, uka, – mijoz bilan gaplaşayotgani esiga tuşib, yana sizlay boşladi u.

– Hali pul ham beramanmi?

Muharrirning qay ahvolga tuşganini bilmadim-u, men tahririyatdan hafsalam pir bölib çiqdim.

* * *

Öqişga hujjat topşirib, şahardan avtobusda qişloqqa qaytdim. Axir şunça mol kutyapti masiqib.

Yölda xayolga erk berdim, tasavvur olib ketdi bobokalonim yaşagan zamonlarga. Dömbirasi bölsin bobomning: ixçamgina, rangi qora, pöpagi bor. Çalib bersin jujuqlari­ga. Xirgoyi qilsin çohdagi Alpomişning avholidan. “Oynovot, – desin söng narigi xonaga ötib, – qaytmasam, bolalar senga omonat, bu sovuq közli quzğunlar halovat beradiganga öxşamaydi, Oynovot”, – desin bobomiz kitob­larini yiğiştirarkan. Hadislarni solsin otning xurjuniga, devonlarni joylasin, risolalarni taxlasin, qölyozmalarni olsin, yana ikki otni mayib qilib qayergadir olib borib berkitmoq­çi bölsin xuddi jinoyatçini yaşirayotganday. Qöşnisi kirib kelsin şu payt közlarini olaytirib. “Savoding bor, siyosatimizga öt, joning omon qoladi, – desin lölanglab qöşni. – Yöqsa, terisidan paytava öraydilar manavi norasida gödaklarning, tillarini kesib etik moylaydilar, köz soqqalariga tişlarini suğurib, otib öynaydilar kerak bölsa”, – deb ön yaşar ikkinçi öğilning ötakasini yorib siltalasin. Bola eşitganini köz oldiga keltirib, qotib qolsin dahşatdan. Yiğlay boşlasin nihoyat sassiz. Çidab turolmasin ori portillab bobomiz, qanşariga muşt tuşirsin befahmning. Içkariga olib kirsin hapiqib sirqirayotgan norasidani, piyolaga suv quyib, qozonning qorasidan tirnab olib içirsin şoşib.

“Hali körasan, – desin zörğa öziga kelgan qöşni hovlidan çiqib ketar çoğ, – men hukumat odamiman, sen hukumatning yuziga oyoq qöyding!”

“Hali oyoq qöymadim, maraz, şappat tortdim, – desin bobomiz ğazabga minib, – daf bölmasang, oyoq ham qöyaman!”

“Tuyani şamol uçirsa – eçkini osmonda kör!”

“Itning duosi ijobat bölganda – osmondan suyak yoğardi!”

“Siçqonning ölgisi kelsa, muşuk bilan öynaşadi!”

“Özingdan balandga tupurma, qaytib başarangga tuşadi!”

Bozorda qölga olişsin…

Qöşni yetaklab kelgan ikki mirşab qöltiqlab ketsin kitoblarni bekitib qaytayotgan valineʼmatni. Uyasi buzilgan qaldirğoçday çirqillab qolsin baxtiyor bir oila. Olib ketişar çoği taşvişga tuşmasin taqdir Yaratgandan ekaniga iymon keltirgan bobokalonimiz.

Endi terimizdan paytava öraydimi, degan hadik tuğişganiday ergaşib yuraversin ikkinçi öğilga – bobomizga…

* * *

Qişloqqa kirib kelyapman-u, atrofga ajablanib tikilaman: şaharning bahaybat köpqavatli binolariga örganib qolgan közim bu pastqam boboki uylarga heç könikolmayapti. Xuddi qavmidan olim çiqmaydigan pakana hobbitlarning ertakona uyçalariday tu­maloq-tumaloq, mitti-mitti, eriş-eriş.

Bu ovulda öşa taʼsirçan ikkinçi öğildan tarqagan yetti aka-uka yaşaydi. Bobosining fojiasidan keyin heç biri ilm yöliga kirmadi.

Bobokalonimiz haqida kitob yozmoqçi bölganimni eşitib, bari girdikapalak: kolxoz hisobçisi ekanida uç söm poradan ikki sömini qaytarib bergani-yu örislar yurtida haqiqiy samolyotga çiqqanini bir burçiga ildirib ötişim ilinjida. Maqtaniş bölsa quloğingni yirtadigan boybovamiz şunga kelganda kamtarlik qildi. Kitob haqida oğiz ham oçmadi.

Yettovidan bir sömdan yiğib, yetti sömni olib borib muharrirning oğziga urmoqçiman. Men yozajak kitobning boşidan suv aylantirib içsang arziydi-yu, sen pul söraysan. Hali qölma-qöl bölsin, hammangning kökayingni kesaman…

Naşriyotdagi birinçi qarşilikdayoq hali yozilmagan kitobim uçun qayğurdim. Uluğ bobokalonim qölyozmalarini kitoblarga qöşib qayergadir yaşirib kelarkan, köngli qançalik örtangan ekan-a? Olis Sibirning oltmiş daraja sovuq Magadan ölkasiga surgunlar safida ketar çoğ sovuq köproq zirqiratganmikan yo çala qolgan bitiklar armoni?

* * *

Şularni öylab yotib, uxlab qolibman. Ğalati tuş kördim. Meni surgunga olib ketişmoqçimiş. Bormayman desam, otib taşlaşibdi. Qon silqiyotgan biqinimni çangallab, söng tört oyoqlab çökkalab tursam, kimdir ijroçilar bilan gaplaşib, meni surgundan olib qolibdi. Keyin yelkamga döstona qöl taşlab, yerga tiralgan ikki bilagimni mahkam boğlabdi. Narigi oyoğimdan ip ötkazibdi. Keyin biqinimga tepa solib ipni tortib yiqitibdi va qöl-oyoğimni birlaştirib çandib boğlabdi. Buning hazil emasligini böğzimga yaraqlagan olmosdek piçoq yaqinlaşganda sezibman. Na döstligini, na duşmanligini anglab böladigan bu mavjudotning kim ekanini biliş uçun amallab boşimni kötarib qarabman. Ne köz bilan körayki, közlari qontalaş, iltijoli nigoh ila özim böğizlagan öşa qoramol piçoq yaraqlatib turibdi tepamda. Xayolimga kelgan fikrdan özim taşvişga tuşyapman: axir mol bilan murosaga kelib bölmaydi-ku, axir mol meni tuşunmaydi-ku!

Söz uqdirib bölmasligini anglab, sil-sil yiğlarmişman. Sim-sim, höng-höng, hiq-hiq…

Dimoğni açiştiradigan qon va köngilni aynitadigan xom göştning anqigan qölansa hididan uyğonib ketdim.

* * *

Boybovamnikiga borganimda kun terak böyi kötarilgan, boybovam “Alpomiş”ni qöyvolib, eçki qilini qirqardi. Şartta qölidan qirliqni olib, işga unnab ketdim. Xuşomad uçunmas, azbaroyi kitob çiqarişning şavqi bilan.

Boybovam saxiy. Uç söm sörasang, tört söm qilib beradi. Özimda tursa işlatib qöyaman, deb kamtarlik ham qiladi. Qolganlardan qanday pul olişni rejalayapman, lekin boybovam haqida öylaganim ham yöq. Ölib ketgan ota-onasiga hajga bordi degan qoğoz sotib olib bergan odam bobosi haqidagi kitob uçun jonini ham qöşib bervorar…

– Qişloqning keksalaridan suriştirib yuribman, qiziq gap eşitsam, ildirib ötaman kitobga, – dedim qirliqni şaraqlatib.

– Ha, yaxşi-da. Böynida qop ketyapti, tozalab ol, qoldirma.

– Bir şogirdi bor ekan deb eşitdim. Bolalarining daragini suriştiryapman.

– Kallasini bos ukkağarning, gapniyam gapir, işniyam qil-da.

– Bobomni “sotgan” qöşnisi bor-ku, ular uç kişi bölgan. Ikkitasi xor-zorlikda ölgan. Uçinçisi oğir kasal bölib, bolalari qaramay, neça yillab yotib qolgan ekan.

– Çotanida qil qoldirma, Ğaniqul, xunuk körinadi.

Boybovamdan endi ğaşim kela boşladi.

– Bobomiz kitoblarni qayerga bekitganini Oynovot momomizga aytib ulgurgan ekan. Momomiz izlagan, qarib qolgani uçun eslolmagan. Alami kelib rosa yiğlagan. Agar men qidirib topsam, bilasizmi nima böladi…

– Terisini qirqib olding! Közingga qara! Qumaloq bos, qon töxtaydi!

Içim toshib ketsayam gapni qisqa qilişga majbur böldim.

– Şunga… naşriyotga borsam, bir-ikki söm pul ketadi, deyişdi.

– Kallasini bos, tipirçilamasin… E, nevara, toz-za boşimni qotirding. Qanday naşriyot, qanday kitob, qanday pul? Kitobingni oçib qaraymanmi yöqmi, yotadi bir burçakda. Hozir itam kitob öqimaydi. Qöy, böladigan iş qil.

Köz oldimga qoraqurum moy tökilib, varaqlari orasiga singib borayotgan öz kitobim keldi. Quloğim yoqimsiz çiyillab, könglim ayniy boşladi. Yuvindisifat moy “…bobomiz” degan yozuv uzra şilimşiq bölib oqib borayotganday… moyjummoq tarvuz pöçoqlari hilviroq muqova uzra sirğalayotganday… kunda­ga qöyilgan kitob ustida çivin bosgan xom göşt çavaqlanayotganday… bari juda-juda sekin, lahzama-lahza sodir bölayotganday… öqçib yuborayozdim.

Ayniqsa, oxirgi gapi şaytoniy ohangda buralib-buralib eşitilib, quloğimni qörğoşinday eritib yubordi:

– Zotimizdan öqigan çiqmab edi, sen gör bölarmiding!..

Bir zum portlab ketganim esimda-yu, nima bölganini sezmay qoldim. Dimoğni açiştiruvçi badböy qon hididan özimga keldim. Öpkam tölib ketgan, tez-tez nafas olyapman, özimni bosolmayapman, qovoqlarim muştday tugilib, tişlarim ğazabdan qattiq birikkan: sinib ketay deydi, ustimga qon saçragan, qölimda qonyuqi qirliq. Boybovam ingrab yotibdi…

Bobokalonim ğazabni qanday yenggan ekan-a? Nohaqlik ustiga adolatsizlik yoprilib kelarkan, alamini kimdan olgan bölsa? Devorni muştlaganmi? Qiçqirganmi kimsasiz sovuq örmonning halovatini buzib? Eşiklarni tepganmi yoki? Sindirganmi qöliga ilaşgan matohni? Taqdirga köniş bunça oğir! Qayerdan topgan bobokalonim şunça matonatni?!.

– Tur, yöqol, közimga körinma, mol! Feʼling qursin, ukkağar! Molni şuytganing uçun uyingda çiçqoq uloğing ham yöq! Peşonangga bitmaydiyam, quyonçiq!..

Boybovam qirliqni qölimdan tortib oldi. Şapaloqdan köz oldim qoronğilaşib ketdi. Özimga kelib qaraganimda boybovam muk tuşgança eçkining qon otilayotgan böğziga kaftini bosib turardi: “He görsöxta! Mol körmagan juvonmarg!”

Poyimda böğzidan qon saçrab xirillab yotgan şörlikka pişqirgança termilarkanman, xayolimni bir öy çaqmoqdek urib ötdi: “Ölimda heç qanday gözallik yöq…”

Uyga kelib çerdakka çiqdim. Bobokalonimdan qolgan qora dömbirani qidirib topdim. Çohda yotgan Alpomişning avholi çertib xirgoyi qilingan öşa dömbirani qölimga oldim. Pöpaklarini pörtanak bosibdi, torlari çirib uzilibdi, yoğoçiga çakka tuşib, namiqib ketibdi. Dömbirani mahkam quçoqladim, öpkam tölib, yelkam silkindi. Yana qattiqroq bağrimga bosdim… qarsillab sindi… Qovurğam sinib, yu­ragimga botib ketganday ixranib yerga yiqildim. Dimoğimga mol böğzidan saçrayotgan qölansa qon isi, aynigan xom göştning köngilni aynituvçi hidi urildi.

Qopqondagi böriday, ha, aynan böriday uvlab yubordim: “Boybova-a-a!..”

Şavkat DÖSTMUHAMMAD

1996-yili tuğilgan.

Özbekiston davlat sanʼat va madaniyat instituti magistranti. Respublika yoş ijodkorlarining Zomin seminari iştirokçisi. Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi tavsiyasi bilan “Birinçi kitobim” ruknida “Koinot himoyaçisi” ssenariy va pyesalar töplami naşr etilgan.

2021/8

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…