(Qissa)
(Davomi. Boşi ötgan sonda.)
Ayol qiyalik etagidagi keksa arça ortidan manglayi terçib, hadikda esa-da, ammo közlari özgaça çaqnab, şatanglab çiqib kelgan bolaga zimdan boqarkan, öğlining bu holatidan iç-içdan mamnun böldi. Negaki, yaylovda uni biror marta bu qadar şod, bu qadar quvnoq körmagan, doim ketarman odamday, yurakni qon qilib, sumrayib yurardi-da. Şunga köra, bolaning qoyaga çiqib tuşganidan boxabar bölsa-da, xuddi bexabardek, bu haqda bir oğiz çurq etmadi – qaytanga bundan yanada quvonib qöydi. Axir quvonmay böladimi, keçagina yaylovdan juftakni rostlaş öyida öziça vaj qidirib, merovsirab yurgan bolasi dabdurustdan bugun qoyaga tirmaşib qoldi.
Xöş, bu nimani anglatadi?
Ayol nazarida, bu – bola qalbida toğu toşlarga nisbatan mehr paydo bölganini bildiradi. Bunday paytda bolalar favqulodda faollaşib, oyoğiga ming tuşov urib qöysang-da, bir yerda tek ötirolmay qoladi va boşi oqqan tomonga uloqib ketaverib, onalar uçun ğirt daxmazaga aylanadi.
Faqat Saragulga öxşagan ayollar uçun emas.
Çunki öğli tengi vaqtida uning özi ham, qiz bolaman-ku, deb turmagan, şörlik onasini doim xavotirga solib, toğning hali u örida, hali bu örida daydib, tizza va tirsaklarini toşlarga sidirib, boşini butalarga ildirib, uçragan kavakka boş suqib, turli jonzodlarga duç kelib, öz mayl-havasida tentirab yurgan. Saldan keyin esa bunga ham qanoat etmay, otda sanğişni odat qilgan. Ayolning daydişlari oldida bolaning arzimagan bir qoyaga tirmaşişi nima böpti, ayol taʼbiri bilan aytganda, heç nima.
Saragul şularni xayolidan ötkazarkan, dili nimadandir ğaş tortib turganini his qildi va bir muddatdan söng buning sababini topdi – ovoz berişi bilanoq bolaning zinğillab quyiga enganidan norozi edi u. Bejizga emas, agar öğli örnida özi bölganida bormi, osmon boşiga qulab tuşsa-da, qoya ortidagi yerlarni bir sidra aylanib çiqmasdan turib, ortiga qaytmagan bölardi. Boisi, ayolning aqidasiga köra, toğu toşlar royiş feʼldan köra, örlikni xuş köradi, sarkaş va tirişqoq odamgagina bağrini oçib, u bilan söylaşib, kuylaşadi.
Ayol har sanğişidan söng, onasi Sojida xola tomonidan butaning höl novdasi bilan “siylansa”-da, heç qaçon ortga çekinmagan, yalanğoç boldiriga paydar-pay çirsillab tuşayotgan xiviç zarbidan dod-faryod qiliş örniga naridagi çöng qoyalarga, beridagi arçali öngirlarga boqqan. Nazdida, çöng qoyalar, bardam böl, deya şöxçan köz qisib, arçali öngirlar öz bağirlariga çorlayotgandek tuyulgan. Bundan Saragul kuç olgan, quvvat olgan. Kuyunçak Sojida xola esa öziga royişli qiz örniga örgina qiz berganidan Xudodan nolib-nolib, uni xipçinlaşda davom etardi.
Xudo onasi orzulagan öşa qizni, mana, öziga berdi.
Barno ayolning ğirt aksi – gödakligidan umri yaylovda ötib kelayotgan esa-da, haligaça hozir ukasi çiqib tuşgan qoyaga biror marta tirmaşmagan, tabiiy, qöşni vodiylarga ham boş suqmagan – ötovdan nari ketmay, tongdan şomgaça qöli yumuşdan böşamay, ğimirlab yuraveradi. Ayol qizning bu qadar ötroqligi bilan heç qaçon qiziqsinmagan, feʼli şu – qadalib ötirganga, neçun qimirlamaysan, tek turmasa, nega tek ötirmaysan demaydi – barini bor holiça qabul qilib, kerak-nokerak yerga tumşuq tiqavermaydi. Barno qizi iş kuyasi bölmoqni ixtiyor etibdimi, şundan köngli çoğmi, marhamat, kuyaligini qilaversin yoxud kuz adoğigaça bir emas, ikki juft gilam töqimoqni maqsad qilibdimi, mayli, niyatiga yetsin. Öz navbatida, qiz ham onasi eʼtiboriga loqayd, har şom oldi örmakdagi gilamning şu bugun töqilgan qismini qariçlab ölçarkan, gar töqigani möljalidan kam bölsa, noxuş tortib, ortiq bölsa, qiyiq közlari quvonçdan porlab, buğdoyrang çehrasi tabassumdan jilvalanib, hadaha boşi bilan keçki yumuşga şönğib ketadi.
Keça Ena böri bahonasida qönoqqa kelgan Jovli, çöpon qizining ayni şu feʼli uçun suyib qolganini ayol yaxşi biladi. Hafta burun oşiq yigit yurak sirini yolğiz öz enasiga bayon etgan esa-da, bu gap zumda qanot qoqib, Saragulning quloğiga yetib kelgan. Qiziq jihati, çöponlar qönalğasi bir-biridan ança-munça yiroqda joylaşgan bölişiga qaramay, bu xildagi gap-sözlar qandaydir yöllar bilan birpasda barçaga ayon böladi-qöyadi. Hattoki Jovli çöponning quyidagi: “Yolğiz ugina yoqamni oqartirib, umr yölimni nurga töldiradi, ena!” – degan ötli eʼtirofidan ham ayol boxabar edi. Darvoqe, şu örinda yana bir gap: Jovli çöpon, qizga oşiqligimni onamdan bölak özga jon bilmaydi, deb öylaganidek, Barno qiz ham şu fikrda. Ayol esa, aksinça, bari-baridan xabardor. U yigitning butun avlod-ajdodini azaldan yaxşi bilgani uçun ham keçagi öziga xos ğaroyib diydorlaşuvga monelik qilmadi. Aks holda, otini tezaklatmayoq, Jovli çöponning dumini tukkan bölardi.
Xullas, ayol qizining işlariga huda-behudaga aralaşavermaganidek, kelganidan beri öziça tumşayib, öziça diltang tortib yurgan bolaga ham tirğalmaydi, loaqal, yigitday böp, senam bunday tevarak-atrofni aylanib kelsang-çi, qoşimda sumrayib turmasdan, demaydi. Bu kabi xohiş-istaklar bolaning özida tuğilmoğini istaydi. Bugun esa heç kutilmaganda ayolning istagi röyobga çiqdi – öğli öz ixtiyori bilan qoyaga çiqib tuşdi, şunçaki çiqib tuşmadi, yanoqlari alvonlanib, közlari olovlanib tuşdi. Bilʼaks, bu işga atay unnatilganida bormi, bola qoyani qalbi bilan emas, jismi ila zabt etgan bölardi. Saragul şuni yaxşi biladiki, agar har bir işda kişi jismini qalb boşqarmas ekan, çetdan bölgan barça urinişlar behuda.
Saragul şu xayolda qölbola oq surp soyabon ostida gursillatib örmak töqiyotgan qiziga şunçaki birrov köz taşlab qöyib, söngra çinni kosadagi çalopni yutoqib simirayotgan bolaga asta yuzlanarkan, dedi:
– Otangga tuşlik taşlab kelmaysanmi, ulim?
Bu gapni aytiş asnosida bolaga sinovçan boqdi. Mana, hozir bolaning birgina holatidan köp narsa ayonlaşadi: agar çehrasi tundlaşib, közlarida malollaniş alomati zuhurlansa, demak, barça umidlari puçga çiqib, erta quvongani maʼlum böladi. Ayolning baxtiga, bolaning yuzida norozilik alomati aks etmadi, aksinça, çalob yuqi nimpuşti lablari orasidan quyidagi söz misli qaldirğoçday yengil parvoz qildi.
– Mayli.
Ayol hayallamay ikkinçi sinov öqini otadi.
– Ukang bilan koptogingni tepkilab tura tur, ungaça men…
Bola ötov qavatida turgan töpga şunçaki bir qarab qöydi-yu, lekin, onasi kutgandek unga intilmadi. Qaytanga, yaylov tomonga yuzlanib, nigohi ila otasi suruvi qayerdaligini qidirmoqqa tuşdi.
Ayol bundan behad quvondi.
Ayol ilk bor laʼnati koptokdan bolani qizğanmadi.
Ayol bu taklifi neçun bolaga maʼqul kelganini bilmadi.
Magar bu yumuş kuni keça aytilganida bormi, bolaga malol kelmoği tayin edi. Bugun esa ahvol boşqaça – böri bolasiga beqiyos darajada havasi ketgan va endilikda uni tezroq qölga kiritiş iştiyoqida yonayotgan bolaga bu yumuş, tom maʼnoda, ayni muddao edi-da. Mana endi, tuşlikni otasiga taşlab, iziga qaytişida “darvoza” orqali qöşni vodiyga ötadi va bemalol böri inini qidiradi. U bolaligiga borib, bu işni öta jön deb öylamoqda edi. Sababi, keça tongda Ena börining ötov yonidan behadik, bamaylixotir yörtib ötişi hamda u haqdagi keçdagi gurung va bugun qoyadan turib körganlari jamlanib, bolaning bu jonivorlar töğrisidagi burungi tasavvurlari keskin özgarib, “jondor” deb atalmiş yirtqiç ortiq köziga dahşatli körinmay qolgandi.
Saragul tuşlikni atay öylab topgandi.
Barça çöpon-çöliqlar kabi yemagini özi bilan olib yuradigan Çori çöponga tuşlikning hojati yöq. Ayolning maqsadi – momosining erkasi bölmiş öğlini tezroq toğu toşlarga köniktiriş edi. Ötgan yili köklamda şu niyatda uni otasi qabatiga qöyib kördi. Biroq bolaning rang oçmay, sumrayib yurişidan ğaşi kelgan Çori çöpon uçinçi kuniyoq uni qaytarib yubordi. Buni qarangki, bu gal heç kutilmaganda bolaning özi “uyğonib” qoldi va undan izn sörab ötirmay, tösatdan qoyaga tirmaşdi. Şu bois Saragul sinaş uçun tuşlikni öylab topdi. Bola quloq qoqmay rozi böldi.
Ayol, toğu toşlarga öğlimning mehri iydi, deya öziça baxtiyor edi.
Bola esa kutilmaganda öziga tortiq etilgan erkinlikdan şod edi.
Bugun keçga tomon birinçi gilamni tugallaş arafasida turgan Barno har ikkisidan ham köra baxtiyorroq edi.
Kunda uç mahal dasturxondagi uşoqlar qoqiladigan yerda – butazor girdidagi kaftdek sayhonlikda ğimirlab yurgan bir juft dala siçqoni va boşqa turdagi mayda jonivorlar ham baxtiyorlikda ulardan qolişmasdi. Bu jimitdek jonzotlarning bor baxti şunda ediki, Saragul ötov tevaragini makon tutgan bu kabi uşoq jonzotlarning tinçligini öylab, tabiatan muşukka mehri baland bölmiş Barno qizning raʼyiga qarşi ölaroq, ötovda muşuk asratmasdi. Bu-ku mayli, hattoki onda-sonda ötovga örmalab kirib qoladigan ilonlarga ham özga birovni qotintirmas, özi asta dumidan tutib, nariga olib borib taşlardi. Tağin qiziq bir gap – ayol biror qimmatli çinni idişi sindirilganda ğing demasligi mumkin, biroq öşa çinnini sindirgan bola ermakka ninaçi yoxud çigirtka qanotini yulqulab öynasa, kaltagi tagida qolişi aniq edi.
Xullas, tabiat qöynida köz oçib, yillar davomida bu olamga ham qalban, ham jismonan singib va singişib ketgan ayol özini uning bir bölagi sifatida his qilganidek, özga tirik mavjudodlarni ham şu qatorda körardi. Qisqasi, ayol tevaragida mavjlanib turmiş bu yovvoyi olamni haddan ziyod sevar, bugun esa uşbu olamga nisbatan öğlimning munosabati özgardi, degan xayolda özida yöq baxtiyor edi.
* * *
Tunda ovi yurişmagan Ena böri tongda şimoliy dovon belidan töğri Burmali vodiyga enarkan, yerteşar jonivorlar möl bölmiş dara böyidagi yalanglikka yetganda, tösatdan bolaning temir isiga qorişiq hidiga duç keldi. Zero, qöy-qözilar tumşuği tegmagan böliq öt-ölanli sayxonlikda şusiz ham turli hidlar haddan ziyod bisyor edi: mana, maysalar oralab ketgan ingiçka söqmoqdan azonda tulki yugurgilab ötibdi, yarim qurigan pakana buta tubidan tovuşqonning ötgan kungi isi hanuz töla arib bitmagan, yaqinda qazilgan indan taralayotgan yerteşarning mazali böyiga basma-bas holda sayxonlik çetidagi xarsanglar tomondan qandaydir ölaksa isi anqir, toşlardan biri yağrinida esa qirğiyga ölja bölgan quş patlari tözğib, soçilib yotardi. Bularning bari Ena böri uçun odatiy holat va örgamçik hidlar edi.
Biroq temir isiga omuxta bola böyiga röbarö kelgaç, u tevarakdagi boşqa hidlarni zumda unutdi va xuddi öt-ölanlar orasida öz köyida ğimirlab yurgan dala siçqoniga bexos közi tuşib qolgan tulki yangliğ böyin qayirib, şu holda bir muddat haykalday turib qoldi. Keyin tarang tortgan dumini hali u yon, hali bu yon bejo bilanglatib, toptab ötilgan maysalarga avval tepalab, söng qiyalab boqdi va bu taniş hid – bola hidiga ötgan tongda ötov yaqinida duç kelganini darrov esladi.
Ena börining barça yovvoyi jonivorlarga xos ğaroyib feʼli – har gal ötovni yonlab ötarkan, tevarakdagi son-sanoqsiz hidlar orasidan, albatta, birinçi galda, hamişa ötov ahli hidini tuvanlar va söng şunga qarab, notaniş keldi-ketdi islarni aniqlab olardi. Öşa kuni qötondan öta-öta, avvaliga yerdagi ğirt begona is – bola hidini tuygan, söng ötov qoşida özini körgan, turgan gap, undan ziğirça çöçimagan, qaytaga notaniş hid egasining kim qanaqaligini aniqlab olganidan köngli darrov xotirjam tortgandi. Ayni damda esa butun vujudida buning aksini his etib turardi. Boisi – bola hidiga etni junjiktiruvçi temir isi qorişiq edi. Ena böri öz tajribasidan şuni yaxşi biladiki, qorişiq hid – inson va temir isi heç qaçon yaxşilikdan darak bermaydi – uning ortida doimo biror xavf-xatar pinhon yotadi. Axir Söpoq davrida bu xil omuxta hidlarga, yaʼni ovçilar tomonidan ğoyatda ustakorlik bilan qöyib ketilgan şafqatsiz “temir maxluq” – qopqonlarga neça bor duç kelmagan. Şunga köra, bexosdan oyoqqa oğiz soladigan qönğir-qoramtir tusdagi dahşatli “ğanim” – qopqonni köz öngida gavdalantirib, beixtiyor irilladi. Irillaş asnosida, odatiga köra, tevarakka sergak köz yugurtirib qöyişni ham unutmadi. Keyin esa har ehtimolga qarşi panjalarini yerdan uzmagan köyi toptalgan maysalarga tağin tumşuq çözdi va bir ondan söng qorişiq hid bir yerda uyalaşmay, har ikki yonga – vodiyning şarqiy qismidagi mayda tepaliklar hamda “darvoza” sari çözilib ketganini darrov sezdi. Jonivor heç ikkilanib turmay, hidga ergaşib, tepaliklar tomon jildi. Qorişiq hid tepaliklar biqinidagi katta-kiçik xarsanglarni yonlab ötib, keskin dara tarafga qayrilgan va söng jarlik yoqalab, “darvoza” tarafga qarab ketgandi.
Ena böri hid olib-hid olib borarkan, saldan söng bola tomonidan ötkir piçoqda şunçaki ermakka, ammo öta hafsala bilan kavlangan sayoz va namçil çuqurçaga töqnaş keldi. Çuqurça dara labidan uç-tört odim berida qazilgan bölib, quyida esa haliga qadar tinib ulgurmagan jöşqin soy loyqalanib oqardi.
Kutilmagan bu holdan battar tahlikaga tuşgan Ena böri közlarini çuqurçaga tikkança, lol turib qoldi. Nega deganda, ajal hidi – temir isi gupurib turgan namçil çuqurçaning turişi va şakli şafqat bilmas “temir maxluq” kömilgan yerga aslo öxşamasdi. Odatda, “temir maxluq” yer yuzalab – mayin tuproq yoxud çirigan xas-xaşaklar ostida pösib yotardi-da. Buning ustiga, çuqurça tevaragida dimoqqa öta xuş yoquvçi xörak ham körinmasdi.
Unda bu nima?
Ana şunda Ena böri qavatida sobiq jufti Söpoq yöqligidan juda ökindi. Agar şu tobda jufti yonida bölganida bormi, birpasda bu jumboqning tagiga yetgan va magar çuqurça tubida “temir maxluq” biqinib yotgan bölsa, orqa panjasi bilan tuproq soçib, bir lahzada uning jağini yopgan bölardi.
Söpoq tödaboşi sifatida nihoyatda omilkor edi. Ayniqsa, “temir maxluq”larni adaşmay aniqlaş va ularni zararsizlantiriş borasida juda ustasi farang edi. Odam bolasi “temir maxluq”ni neçoğli ustakorlik bilan bekitib, temir isini yöqotmoq uçun unga ne bir gird-balolar surgan bölmasin, Söpoq zumda uni aniqlar va aniqlaşi bilanoq köksining tub-tubidan böğiq irillab, bu balodan töda aʼzolarini ogoh etardi. U şartli ohangda irillaşi bilan şeriklari bir zumda turgan joylarida toşqotar va barining eʼtibori tödaboşiga qaratilardi. Bu xil qaltis onlarda Söpoq neçundir hamişa öziga nisbatan alohida diqqatni talab etar va qaçonki, barça yirtqiçlar nigohi özida ekanligiga töla işonç hosil qilgandan sönggina, mana, körib qöyinglar, deganday andak viqorlanib, goh qopqon kömilgan yerga, goh şeriklari tomonga bir-bir nazar taşlab, köpda oşiqmay “temir maxluq” kömilgan yerga orqa ögirardi-da, köpinça öng panjasini işga solib, avval sekin, söng şiddat-la tuproq soçmoqqa kirişardi. Tödaboşining yirik va ötkir tirnoqlari yerga botib ulgurmayoq, quloqlari ding töda aʼzolari öşa taniş “şilq” etgan tovuşni betoqat kutar va bu noxuş sas havoga qalqişi bilan dastlab bir-bir seskanişib, keyin darrov jonlanişardi: biri öziça botirlanib, yopilişi zabtida silkinib yuzaga tepçib çiqqan “temir maxluq”ni iskab körar, biri yaqin bormoqqa özida jurʼat topmay, turgan yerida ohista ingillab qöyar, biri, endi heç hojati bölmasa-da, Söpoqning qiliğini takror etmoqqa urinar, biri esa bir parça tayyor xörakni ilib ketiş payida bölardi. Biroq Söpoq bunga izn bermasdi, tuyqusdan ğazabkor irillab, xörakka peşob oqizib, uni bulğab taşlardi. Bu – uning qopqon egasiga nisbatan ötli nafrati belgisi edi. Afsuski, tödaboşi sifatida u har qança ziyrak va huşyor bölmasin, loqaydlik va ayniqsa, nafs yöriğida qopqonga tuşib qoluvçi yirtqiçlar hamişa uçrab turardi. “Temir maxluq” – ajal, uning çangaliga tuşib qolgan jonga heç bir kuç, jumladan, öta baquvvat jağ sohibi bölmiş Söpoq ham kömak berolmasdi. Ena böri ana şunday ayançli voqealardan biri – yoş va öyinqaroq böri – Oqdum fojeasini haligaça unutolmaydi.
Öşanda öziça tödadan ilgarilab ketgan va endi ayni şu qiliği uçun Söpoqdan boplab taʼzirini yeyişi lozim bölgan Oqdum undan qoçaman deb, arçalar oralab ketgan söqmoqqa qöyilgan qopqonga tuşib qolgandi. Bu yönaliş tödaning eng sinaşta yöllaridan biri esa-da, Söpoq heç qaçon şu söqmoqdan beparvo ötmas, birorta jondorning özidan oldinga yörtmoğiga izn bermas va hatto tödaning eng suyukli erkatoyi bölmiş Ena böri ham bu yöriqqa heç bir moneliksiz böysunmoqqa majbur edi. Öşanda Söpoq darrov kömakka oşiqmagan, göyo yöriqni buzganiga aççiq qilgandek, dod-voy qilgança, jon-jahdi bilan qopqon zanjirini ğajimoqqa tuşgan Oqdumning harakatlarini kuzatib, bir çetda çönqayib turavergan. Qolgan yirtqiçlar bu orada Oqdum atrofida aylanişgan-örgilişgan, baʼzi birlari zanjirga oğiz solib körişgan va oxir-oqibat, nima qilamiz endi, deganday tödaboşiga iltijoli boqişgan. Söpoq körinişidan arazda esa-da, aslida ne qilarini bilmay boşi garang edi. U şu holda bir neça muddat toşqotib turgaç, oşiqmay örnidan qözğolgan va borib zanjir xalqalarini tişlari orasiga olgan. Avvaliga irillab-sirillab çaynagan, söng qattiq pişqirib, zanjirning ikkinçi uçidagi kömilgan ğölani kavlab olgan. Biroq bu çora emasdi. Zero, şundan bölagiga Söpoqning çoği ham yetmasdi. Keyin oldingi söl panjasi iskanjaga tuşgan Oqdum, örtada, qopqon va ğölani zör-bazör sudrab, qolgan jondorlar esa uni tevaraklab, nariroqqa yöl tortişgan – imkon va iloji boriça uzoqroq ketmoqqa urinişgan. Ammo izlaridan qopqon egasi – yaroq tutgan otliq tuşganini sezişgaç esa Oqdumni taqdir izmiga taşlab, arçalar orasiga biqinişgan va keyingi dahşatli jarayonga bevosita guvoh bölişgan. Qisqasi, dumi uçidagi bir tutamgina oqi töq kulrang kelbatiga sira mos tuşmagan yoş jondorning ayançli qismati Ena böri xotirasida mahkam muhrlanib qolgan. Şunga köra, u oyoqdan olmoqqa hoziru nozir holda pusib yotadigan “temir maxluq”dan doimo hazir bölişga tirişadi – uni yaroq tutgan ovçiga nisbatan xavfli deb biladi. Mana endi, ajal hidi anqib turgan çuqurçaning neligi va uning ne vajdan qazilganiga aqli yetmay, boşi qotib turardi.
Ena böri hali nami arimagan çuqurçaga goh u yonlab, goh bu yonlab, goh tikkalanib va tiklanib boqarkan, oxiri temir isining kuçli anqişiga qarab, öşa körinmas balo çuqurça tubida degan qarorga keldi. Söpoqning amalini qöllamoqqa jazm qildi. U tevarakka yana bir karra sarasob solib, ortiga qayrildi-da, boşda söl, söng öng panjasi bilan bir çetda uyulib yotgan toşu tuproqni çuqurça içiga soçqilaşga tuşdi. Ammo çuqurça avval yarimlab, söng böğziga qadar toşu tuproqqa tölib-toşsa-da, u kutgan taniş “şilq” etgan sasdan darak bölmadi. Bu holdan Ena börining hayrati ortdi, öz navbatida, çuqurçadan ortiq hayiqmay qöydi. Ammo çuqurçani şu holida taşlab ketmadi – Söpoq kabi nafrat-la ustiga çoptirib, söng uni tark etdi, yaʼni hid böylab tağin yölida davom etdi.
Qorişiq hid uni töğri “darvoza”ga boşlab bordi.
Bu yerda u kesişgan izlarga röbarö böldi.
Keça Burmali vodiyga qadam qöygan bola dastlab etakdagi döngliklar yoqalab tentigan va söng dara tomonga yurib, bir maydon u yerda uymalaşib, keyin dara zihi böylab ortiga qaytarkan, “darvoza”da kirgan izini kesib ötib, Suvliqsoy vodiysi girdidagi dönglik yoqalab, Ena böriga qadrdon ermiş ötov tomon ketgandi. Biroq bu holdan jondorning köngli ziğirça taskin topmadi, qaytaga hadigi battar kuçayib, adadsiz şubha-gumonlar oğuşida qoldi. U öziga taniş bölmiş bolani öta uşoq bilib, uni xavfli ğanim sifatida qabul etmaslikka harçand urinmasin, biroq bola hidiga eş bölmiş laʼnati temir isi undagi bu ilinjni jiddiy inkor etgani bois, bolapaqir jonivorning köz oldida goh yaroq tutmoqqa qodir azamat yigit qiyofasida, goh doimo jondorlar yöliga qopqon qöyib yuradigan – jufti Söpoq davrida uni bir neça bor körgan, şuningdek, Oqdumning boşiga ham şu yetgan – örta böyli, qoruvli ovçi kelbatida gavdalanib, battar yuragini ezardi. Axir, ötgan tongda köziga çalingan bolada biron-bir yomonlik alomati yöqligini u öşa zahotiyoq darrov fahmlagan edi-ku.
Unda bu sinoat nedur?
U beixtiyor bola izidan ötov tomon yurdi.
Şu örinda, quyidagi savolning tuğilişi tabiiy, neçun jonivorning tinçini buzdi?
Bor gap şundaki, bola uning iniga yaqin yerda öralaşgandi, bu – bir. Ikkinçidan esa bu qorişiq hid şu kezgaça xavfsiz sanab kelingan ötovga boğliq edi. Endilikda bu baloni öz közi bilan körmagunça, neligiga töla işonç hosil qilmagunça, yaʼnikim, hudud egasi sifatida uşbu jumboqning tagiga yetmagunça uning köngli tinçimasdi. Bu – yirtqiç uçun hayot-mamot masalasidek bir gap edi.
Ena böri ötovga yaqin qolganda, şartta öngga burilib, qiyalikdagi arçazorga şönğidi va köp ötmay ötov tepasida paydo böldi. U qiyalikda keça tongda bola tomonidan qoldirilgan hidni tuygan esa-da, ortiq çalğimay, bor diqqatini jamlab, ötkir közlarini quyidagi ötovga tikdi.
Ötov, odatdagidek, tinç va osoyişta edi.
Ena böri dastlab tonggi yumuş – qötonni supur-sidir qilib yurgan Barnoga razm soldi. U qizdan hayiqmas, uning misli kapalakday beozor va beziyonligini yaxşi bilardi. Şuningdek, ayni şu payt ötovdan çelak kötarib çiqib kelgan Saraguldan ham çöçimas, qaytaga uni juda xuş körardi. Şunga köra, ayolga közi tuşişi bilan, göyo uzoq safardan qaytgan egasini soğinib qarşilagan itday, beixtiyor ingraşib, ğingşindi. Qani endi, ayni şu tobda itning örnida bölib qolsa-yu, öğri muşukdayin arça novdalari orasida biqinib yotmay, quyiga ensa, bir maydon ayolni çir aylanib-örgilsa, söng, meni silab-siypalab qöy, deya törtala oyoğini dast kötarib, yerga çalqança tuşib yotib olsa, qorni va böynini silab-siypayotgan ayolning huzurbaxş iliq kaftini butun tanida his qilsa. Zero, u çalqança tuşib erkalanişni azaldan yoqtiradi. Bunday damlarda, Tarxaşning aksi ölaroq, Söpoq undan sira mehrini ayamasdi – boşdan-oyoq yalab-yulqalardi. Tarxaşga kelsak, uning bu xil nozik mayllarga javob berolmas, ğörligi sabab, özgani erkalaşdan köra, aksinça, özini erkalaşlarini xuş körardi.
Ayolga ilk bor töqnaş kelgan kuniyoq, uning botinidan balqiyotgan iliq taft taʼsirida, Ena böri, bir lahzaga bölsa-da, ayni şu istakni tuygan va bu holdan taajjublanib, ohista ingraşib qöygandi. Söng arçazor qiyalikka örlarkan, neçundir yölda ayolning iliq kaftini iç-içidan qayta qömsab, qayta ingragisi keldi. Ayolning sirli va sehrli taftiga oşuftalik keyinçalik ham jonivorni tark etmadi – har safar ötovni yonlab ötarkan, şu istak vajidan vujudi bir damga böşaşib, közining osti bilan ayolga erkalanib boqadi. Biroq örtadagi köz ilğamas “çiziq”dan hatlamoqqa haddi yetmaydi. Ayol esa, göyo jonivorning içidan ne ötayotganini sezganday, har gal erkalab, tergab qöyişini sira kanda qilmaydi. Ayolning beğaraz koyinişi zamirida öziga nisbatan mehr va xayrixohlikni his qilgan Ena böri esa xuddi yuvvoş itday, beixtiyor dum silkiganini sezmay qoladi. Agar buning evini topganida bormi, ayol qoşida bir muddat töxtagan va közlariga termulgança, köp emas, atiga bir neça lahzaga çuqur tin olgan bölardi. Ming afsuski, bu mumkin emas, negaki, inson va börilar orasida loyi “hadik”dan qorilgan şunday bir mustahkam devor böylanib turardiki, bu devorni mensimaslik tabiat qonuniyatiga mutloqo zid edi. Qisqasi, Ena böri ötov sohibasini qançalik öziga yaqin olmasin va ayni şu holat ayol xatti-harakatida neçoğli aks etmasin, mavjud qonuniyatni buzmoqqa heç birining yuragi çopmas, yaʼni masofa saqlab “muomala” qilmoqdan nariga öta olişmasdi.
Bu tiriklik dunyosida, aslida, uşbu “muomala”ning özi ham öta noyob hodisa sanaladi. Inson va yirtqiç örtasida bu kabi “döstlik” kamdan-kam röy beradi. Öz navbatida, u şu qadar mört böladiki, xiyolgina noörin xatti- harakatdan zumda yöqlikka yuz tutişi mumkin.
Bugun aynan şu hol epkinlangan bölib, Ena börini ötov sari yurişga undagan asosiy sabablardan yana biri – şu edi. Qorişiq hid şu damgaça özi “döst” deb bilgan ötov ahlidan biriga tegişli bölib çiqqanining öziyoq yirtqiç yuragida şubha hissini tuğdirgan, nazarida, ötovda öziga qarşi qandaydir xatar paydo bölgandek edi. U öşa xatarni öz közi bilan köriş va aniqlaş qasdida edi. Ena börining öziga qolsa-ku, birgina qörquv yöriğiga böysunib, ayoldan bet ögirişni, yaʼni ötovning xavfli nuqtalardan biri sifatida bilib, undan çetlanişni aslo istamas, bundan keyin ham ayolga “erkalanib”, vaqt-bevaqt ötov yonidan bemalol ötib-qaytib turiş istagida edi.
Ena böri quyuq arça novdalari orasidan tonggi quyoş nuridan sekin-asta fusunkor tus ola boşlagan tevarakka ora-sira köz taşlab qöyişni unutmagan holda qorişiq hid egasini qidirmoqda edi. Ammo hozirça u heç qayerda körinmasdi.
Ena börining baxtiga hid egasi köp kuttirmadi.
Ötovning qöştabaqali, pastak, körimsizgina eşigida hali közlaridan uyqu arib bitmagan bola paydo bölganida, yirtqiçning nigohi Saragulda edi. Bolani körgaç, birdan sergak tortib, butun diqqatni unga qaratdi. U lippasini tutgan köyi naridagi qoyatoşlar tomon zinğillagan bola ortidan hayron qarab qolarkan, temir isi bois, xayolida xavfli ğanim yösinida gavdalangan hamda özini tahlikaga solgan bu uşoq jonning heç bir xatarli jihati yöqligini, tevaragida sayrab turadigan kakliklardek beozorligini zumda idrok etdi. Bu esa tösatdan quyidagi voqeani esiga tuşirdi.
Öşanda özga bir armon mayllik körsatgani uçun Söpoqdan arazlab, tödani tark etgan Ena böri yerbağirlab ösgan quyuq arça poyida köngli qoronği tunday zimiston tortib yotgandi. Boşiga tuşgan bu savdoga toqat qilmoqqa bardoşi yetmay, yotgan joyida imi-jimida ölib qöya qolgisi kelardi. Biroq u biqingan arça yonidan ötgan söqmoqda ötin yuklangan eşagini oldiga solib kelayotgan novça, qoratöri bolaning tuyqusdan paydo bölişi jonivorning ğam töriga haddan ziyod öralib-çirmalmoğiga yöl qöymadi. Tabiiy, Ena böri boladan zarraça çöçimadi, yuragida unga nisbatan qahr tuyğusini ham his etmadi, ulovini haydab tezroq qabatidan ötib ketişini kutib, arça butoqlari orasida dimini çiqarmay, pusib yotaverdi. Odam bolasi köradi, ammo hid bilmaydi, degan içki yovvoyi aqidaga amal qilib, ilgari ham bu usulni bir neça bor qöllab körgandi. Ammo bu gal bolaning oldida kelayotgan uzunquloq eşak, barça jonzotlar kabi har qanday xatarni oldindan seza biliş qobiliyatiga ega ekanini xayolidan mosuvo etgandi. Ana, arçaga yetişiga bir arça böyi qolganda, uzunquloq maxluq taqqa-taq töxtab, joyida toşday qotdi. Eşagi ortidan parvoyi falak kelayotgan bola ne gapligini öylab ham turmay, avvaliga “xix”lab kördi. Qani endi, eşak joyidan jila qolsa. Şundan söng, bolaning ğazabi qaynab, qölidagi silliq xalaçöp bilan uni ayamay savalaşga tuşdi. Kaltakka eşak çidaş berdi-yu, ammo şundoq köz oldidagi tasir-tusirga toqat qilmoqqa Ena börining bardoşi yetmadi. Arça tagidan asta sirğalib çiqdi-da, söqmoq böylab yörtib qoçmoqqa tuşdi. Ammo ulov egasi ğirt nodon bola ekan, şunçaki yöliga qoçgan Ena börini qörqoqqa çiqarib, bundan ğayrati jöşib, ötin boğlamlari orasidan kiçik boltani qöliga olib, “töxta, enağar”, deya izidan quvlaşga tuşdi. Ena böri andişaga böysunib, “ana qaytar-mana qaytar”, deya biror oltmiş odimça yörtib bordi. Biroq qarasaki, bola tiyiladigan emas, şunda u şartta ortiga qayrildi-da, toşingni tersang-çi, deya söyloq tişlarini namoyiş etgança, yarim ovozda şunday bir irillab berdiki, buni aslo kutmagan bolaning qölidan boltasi tuşib, iştonini höllagança, boyayoq juftagini rostlagan eşagi ortidan ura qoçişga tuşdi.
Bolaning qorasi öçgaç, Ena böri söqmoq çetida yotgan bolta yoniga borib, uni qiziqsinib iskab kördi. Ajal hidi – qorişiq hid egalaridan biri zumda qoçib qolgani, ikkinçisi esa şundoqqina tumşuği tagida xor bölib yotganidan hayrati toşganday, bolta tepasida piça çönqayib turdi-da, söng oşiqmay boşi oqqan tomonga yörtib jönadi.
Bu voqea favqulodda esiga tuşgaç, bugun ham xuddi şunga öxşaş qorişiq hidga duç kelganini fahmlab yetgan Ena böri birdan yengil tortdi-da, bolani ortiq eʼtiboriga arzitmay, tağin ayolga çalğidi. Bu orada qozon tagiga öt yoqqan Saragul kul töla toğorani biqinida tutgança, qötondan naridagi, soylikdan beridagi kiçkina kultepa tomon yurdi. Ana şunda Ena böri diqqatini soylikning keng sahnida ğimirlab yurgan yumronqoziqlar öziga jalb etdi. Tarxaş ovlaşni juda xuş köradigan jonivorlarga bu safar Ena böri nafsi oçilib qaradi. Ammo birozdan söng ularni ayoldan sira hayiqmay, qaytaga unga yaqinroq kelişga urinayotganini sezgaç, ayolga nisbatan raşkka öxşaş ğalati bir tuyğuni his qildi. Biroq bu hol uzoq davom etmadi. Nafsi raşkdan ustuvor kelib, u tumşuq yalab, tamşandi, tamşanib, tumşuq yaladi. Qani endi, manavi semizgina maxluqlardan bir neçtasini tutib, paqqos tuşirsa! Qorni oç esa-da, qörada kavş qaytarib yotgan jonliqlarga qiya boqmagan yirtqiç yumronqoziqlarni juda-juda tutib yegisi kelardi. Aslida, tunda ovi barordan kelmagani tufayli, tongda yemak dardida Burmali vodiysiga engan, yerteşarlar jonivorlardan ikki-uçtasini tutsa tutdi, tutolmasa, zax kavaklardan birida saqlanmiş zaxirasiga borib qotiniş niyatida edi. Agar qorişiq hidga çalğimaganida, hozir bolalari yonida tinçgina orom olib yotgan bölardi.
Köngli butunlay joyiga tuşgan Ena böri bir neça muddatdan söng qoya oşa asta iziga qayta boşladi.
* * *
Keçadan beri özini töla erkin his eta boşlagan bola – holbuki uning erkinligini heç kim çeklamagan – bugun jondor inini, albatta, qidirib topiş umidida, nonuştadan söng, bu işga hozirlanib, ötov içida ğimirlab yurarkan, keragada, miltiq qavatida osiğliq turgan, keça otasiga tuşlik olib borayotib, yaşirinça qöyniga solib çiqqan qoramtir çarm qinli, suyak sopli uzun piçoqqa qölini çözgan yerida, göyo tösatdan nimadir esiga tuşganday, bir muddat xayolçan turib qoldi. Bir qaraşda, tiğni söroqsiz olmoqqa istihola qilayotgandek esa-da, aslida bu dafʼa piçoqni qöyniga bekitib emas, şu yerning özidayoq kamariga taqib çiqişni öylayotgan edi. Boisi keça ötovdan andak uzoqlab, yölda uni kamariga taqib olganida, özini juda bölakça – toğni ursa talqon qiladigan alp yigitday his qilgan edi-da. Qani endi, bu istagiga onasi monelik qilmasa-yu, tiğni bobosi kabi öng yoniga emas, xuddi şamşirdayin söl yoniga osib, ötov eşigidan qomat kerib çiqsa!
Bola şu kabi öy-xayollar oğuşida qoramtir qinli piçoqni kamariga taqarkan, belida oddiy tiğ emas, rostakam şamşir osilib turganday, özini közguga solib körgisi keldi. Biroq butun boşli ötovda Barno opasining kattaligi örtaça likopçaday, yaşil gardişli oynasidan bölak közguning özi yöq edi.
Bola tevarakka alanglab, eşik tepasida, bezakli qizğiş tuzma ortiga qistirib qöyilgan közguni tezda topib, uni qöliga oldi. Közguni özidan uzoqlatib va yaqinlatib, yaqinlatib va uzoqlatib boqdi. Keyin bunga qanoat etmay, uni beliga tutib boqdi. Qizğiş mayda naqşlar ila bejalgan piçoq qini qora kamariga ğoyatda mos tuşganini körib, dimoği behad çoğlandi: “U-u, qani endi, şu turişimni ovuldagi jöralarim bir körsa edi!..” – deya totli xayollarga berildi. Keyin qomatini yanada ğoz tutarkan, belidagini çinakam şamşir örnida tasavvur etib, uni şartta qinidan suğurib, qayta qiniga tiqdi. Bu qiliğini uç-tört bor takror etgaç, tösatdan örligi qözib, piçoqni kamaridan yeçmay, şu holiça töğri Burmali vodiyga yöl tortmoq istadi. U şu sarkaş öyda ötovdan boş çiqarib, tişga nazar taşlarkan, har tongdan onasi tomonidan band etiladigan öçoqboşini bu safar böm-böş körgaç, dadil taşqariga intildi. Ovulda momosining közini şamğalat qilib, köçaga otilganidek, bu dafʼa lip etib qiyalikdagi arçazorga özini urmoqçi böldi.
Bola şu jahdda oyoq uçida ildam jilarkan, bir neça odim otmay, sira kutilmaganda ötov ortidagi yalanglikda ğimirsib, örmakni yangilayotgan Barnoga qaraşayotgan onasining jiddiy, sinovçan nigohiga duç keldi. U bu rejasi puçga çiqqanini fahmlagaç, belidagi piçoqqa onasining közi tuşib qolmaslini uçun öng yonlab turib oldi-da, öziça tevarakka alahsigan böldi. Keyin, menda biror işingiz yöqmi, degan maʼnoda onasiga bir qarab qöyib, sekin olğa yurdi. Biroq özini tutişi hamda qovuşiqsiz xatti-harakati bilan nimanidir yaşirişga urinayotganini yaqqol sezdirib qöydi.
Buni bir zumda payqagan Saragul avvaliga ajabsindi, söng feʼliga xos öktam ohangda söradi:
– Ha, yöl bösin, ulim?
Bu hukmona ovozdan joyida qotgan bola, özi sezmagan holda, beixtiyor, onasi tarafga ögirildi. Ana şunda ayolning közi öğlining belida şopday osilib turgan piçoqqa tuşdi. Agar şu tobda Saragul örnida boşqa bir ayol bölganida bormi, darrov sannaşga tuşmoği tayin edi. Töğri, bolaning bu qiliği dastlab ayolga juda eriş tuyuldi. Ammo özining yoşligi birdan esiga tuşgaç, aksinça, bu holdan juda mamnun böldi, bolasi tuşmagur halitdan er yigit bölgisi kep qoptimi, deya içidan sevindi.
Bu yoşida ayolning özi ham heç qaçon yaroqsiz yurmagan. Qora qinli, ötkir tiğli ingiçka piçoqçasini jigarrang nimçasining söl astariga özi atay tikkan maxsus çöntakka solib, onasi Sojida momo aytmişli, xuddi halakini itiday örma-ör rosa sanqirdi. Ayol qöynidagi tiğni biror-bir yovvoyi jonivorga zarar yetkaziş öyida emas, şunçaki oğzini yopsang, burni bilan gapiradigan sergap, matalçi momosining: “Toqqa çiqsang, yaroğli çiq, yolğiz çiqma, tanho çiqma, hamroh-la çiq”, – degan ögitiga amal qilib, doimo özi bilan olib yurardi. Qöynida yaroği bölsa, hamişa özini tetik va bardam sezardi.
Ayol piçoq taqqan bolaga pinhona ğurur bilan qayta nazar taşlarkan, nazarida, öğli yigitlik sarhadiga vaqtdan burun yetib bormoqqa juda-juda oşiqayotgandek tuyulib, tanglayini taqillatib qöydi.
Bunday paytda öğil bolaning şahdini sindiriş, köklab turgan niholni tag-tomiri bilan suğurib taşlaşdek bir gap ekanini bilgani bois, rizolik alomati sifatida oq sariqqa moyil bodomqovoq çehrasini endigina tabassumga töldirmoqçi ham ediki, birdan sayrga otlangan bu “yigit”da yana bir muhim hamroh – zarang tayoq yetişmasligini dabdurustdan payqab qoldi.
Zarang tayoq ayolning eng işongan hamrohi edi. Bilgan odamga kaltak işonçli şerik – tepaga örlaşda kömagi tekkanidek, goho yöl-pölda uçrab qoladigan ilonlardan himoyalanişda juda asqatadi. Buni neça bor öz boşidan keçirgan ayol ötovning taşqi boğiçiga qistirib qöyilgan ikki podatayoqdan birini, nisbatan kalta va yöğonroğini suğurib oldi-da, göyo sirtiga ötirib qolgan çangini sidirganday, uni kafti bilan silab-siypalab, bolaning qöliga tutqazarkan, uloqib qayerga ham borardi, juda nari borsa, yaylovni bir aylanib keladi-da, degan öyda jiddiy dedi:
– Hazir böl, köpam uzoqlab ketma!
Bor xavotiri belidagi piçoqda bölgan bola bu gapdan misli quşday yengil tortdi va öz navbatida, jindek ökinib qöyişni ham unutmadi: “Eh-h, şu turişimni jöralarim bir körganda edi-ya!” Buni qarangki, ayni şu tobda odamzodga xos yana bir qusur darrov böy körsatdi – onasi piçoqqa izn bergaç, bolaning xohiş-istagi yanada köpçib, şartta iziga qayrilgisi va ötovdan qöşoğiz miltiqni yelkasiga ilib çiqqisi keldi. U hatto uşbu istak mayliga böysunib, beixtiyor ortiga ögirildi ham. Haytovur, sönggi lahzada aqli işlab, öz vaqtida özini tiya bildi. Aks holda, onasidan köradiganini körardi. Bu xavfli yaroqqa Çori çöpondan bölak kimsaning qotinişini jinidan battar yomon köradigan ayol bunday damlarda şunçaki koyiş yoxud xiviçlaş bilan kifoyalanib qolmay, sendayçikin bolaning boridan yöği yaxşi, deya zumda kovuşini töğrilab qöyişdan ham qaytmasdi. Ayni kezda bu bolaga aslo maʼqul emasdi – xayolini tamomila zabt etgan böri bolalaridan birini qölga kiritmasdan turib, yaylovdan ketişni endi hatto xayoliga ham keltirmasdi.
Bu kamdek, bu öta xavfli ermak unga juda xuş yoqib qolgandi.
Keça otasiga tuşlik olib borarkan, uşbu “xavfli ermak” taʼsirida, ilk bor tegrasidagi yaşil olamga özgaça bir nazar bilan boqqan va şu vaqtga qadar ğoyatda tussiz, viqorli toğlar bu gal köziga butunlay bölakça köringan, qandaydir bir kuç özini bu olamga mahkam boğlab turgandek tuyulgan.
Bu kuç – qalbidan örin olib, allaqaçonoq tasavvurida yaşay boşlagan öşa şöx va öynoqi börivaçça edi. Zero, uning xayolidagi börivaçça ovuli şimolidagi dala-daştda yoxud janubidagi past-baland qirliklarda emas, aynan uşbu olam quçoğida edi-da. Bolaning nazarida, qaçon meni olib ketasan, deya ini oğzida yöliga ilhaq termilib turgandek edi göyo. Qani endi, suyukli bu jonivorni tezroq qölga kiritsa-yu, tor dara özaniga tuşivolib, ovuli tomon öqdek uçsa! Xullas, keçadan buyon aqli-huşini öğirlab qöygan öşa mittivoy tufayli köm-kök ötloq jilvakor, sokin toğlar pirviqor, betdagi köm-kök arçalar öta gözal, quyidagi yaşil butalar ğoyatda sirli körinmoqda edi, köziga.
Bola şunga öxşaş tuyğuni ötgan köklamda Elyor jörasi bilan tulki inini qidirib topgan kezda ham aynan his qilgandi. Öşanda juda vahimali Kattajar köziga gözal va tarovatli köringan. Teşa bilan jarlik poyidagi uyani kavlab va kengaytirib, bir talay tulki bolalarini dağal qopga joylab, izlariga qaytişganida esa, u xuşhol kuzatib qolgandek tuyulgandi. Biroq Kattajar tomonidan “xuşhol kuzatib” qolingan bolalar uyda noxuş qarşilagan: Oynagul momosi, voy, mengina ölay, bolalari izidan kelmiş tulkilar endi uyginamni kuydirib, tovuqlarimni bitta qöymay qirib bitiradi-ku, deya vahima kötargan, oqiş soqolini tutamlab, oçiq qopda qörquvdan közlari javdirab, bir-birlarining pinjiga suqilib, ğuj bölib turgan tulki bolalariga xayolçan termilib turgan Rayimqul bobosi bolani maqtaş va olqişlaş örniga, öziga özi gapirganday, asta tönğillab, “uvol” degan, “gunoh” degan va söng birdan jonlanib, har ikkisining ham yumşoq yeriga bir-bir qamçi izini qoldirib, “qani, qopni kötar, izimdan yur” degan va nevarasini otga mingaştirib, tulki bolalarini töğri Kattajarga olib borgan, endigina ovdan qaytib, bolalarini qidirmoqqa tuşgan va ularni körişlari bilan naridagi tikanaklar orasiga bekingan ona tulkining köz öngida qopdagi jonivorlarni, xuddi piyoz yoxud kartoşkaday yerga ağdarib, sekin ortlariga qaytarkan, boyagi aççiq qamçi uçun uzr söragan ohangda, bobosi degan: “Kuçing kep-kep, tulkiga yetdimi? Tulki örniga ayiq tutib kel, jondor tutib kel. Ana undan söğin men seni, er jigit, deb maqtayin.”
Bobosining hazil yösinda aytgan bu gapi bolaning xotirasida mixlanib qolgan emasmi, öz xayolida, bugun qölga kiritişi lozim bölgan böri bolasi bobosi tomonidan heç moneliksiz qabul qilinişi hamda bu işidan özida yöq suyunişiga işonardi. Axir şu paytgaça ovulda heç kim uyiga tirik böri kötarib bormagan-da. Darvoqe, bir talay tulki bolalarini ham birinçi bölib ovulga u olib borgan, Elyor jörasi şunçaki qaraşgan. Bu işi bobosiga yoqmagan esa-da, lekin ovulda rosa gap bölgan. Ertasi esa jöralari qutqusi bilan tağin Kattajarga yöl olişgan. Ammo tulkilar bolalarini allaqaçon boşqa joyga köçirib ulgurişgan ekan, ikki qölini burunlariga tiqib, quruq qaytişgan.
Bola şularni xayolidan ötkazar ekan, mittigina börivaççani hovli yuzida lömbillab yurişini, qadami uzilmay qolgan ovul bolalarining havas va hasaddan ötdek çaqnagan nigohlarini köz oldiga keltirib, quvonçi içiga siğmay, irğişlab borayotgan esa-da, yöl-yölakay, belidagi piçoqni – Çori çöpon uni olib qöyişi aniq edi – beridagi xarsanglardan biri yonida qoldirişni unutmadi.
Xullas, bola qölidagi tugunni, ey-ya, tuşligim bor edi-ku, deya hayron bölgan Çori çöponga tutqazib, özini tevaraklab kelgan suruv itlari bilan piça andarmon bölgan, söng esa onam köp hayallamagin degan edi, deya yolğonni döndirib, ortiga qaytgan. Yaylov markaziga yetgaç esa öşa poyonsiz rangin tuyğular oğuşida Burmali vodiy tomonga burilgan. Biroq “darvoza”ga yetgan joyida, köp emas, atiga bir neça soatgina burun vodiy içkarisida börining elaslangan qorasini ilğagani esiga tuşib, beixtiyor qadamini sekinlatgan. Buni qarangki, xayol bilan bölib, boya yölda qaytadan beliga taqib olgan piçoği paqqos yodidan kötarilgan ekan, uni qöliga olişi bilan yuragiga qayta quvvat inib, öziça tiğni tengsiz bir qurol deb bilgan. Köngli içkarida heç bir zoğ yöqligini sezib turgan esa-da, Çori çöponning tön kiyişgan dösti Xoldor temirçi tomonidan şunçaki emas, hafsala bilan, nisbatan uzunroq işlangan piçoqni, xuddi şamşirday, har yon sermab, olğa jilişda davom etarkan, mabodo jondor zoti şu atrofda bölsa, bu xatti-harakatimdan hayiqadi, degan umidda, yöl-yölakay böliq maysalar boşini ayovsiz ravişda çopqilab, uçragan yakkam-dukkam buta novdalarini çirt-çirt uzib borgan.
Bola şu sozda, ertalab Tarxaş birrovga kölankalangan tepaliklar etagiga yetarkan, tevarakka qaytadan zehn solib, biror-bir şubhali qorani ilğamagaç, uçragan kavakka, xarsanglar oraliğidagi tor va keng tirqişlarga hadik-la birma-bir möralab, ularda biror jon asarini uçratmagaç, jahdi böşaşib, dara tomonga qayriladi va baribir bolaligiga borib, quyidagi jöşqin soyga tikilgança turib qoladi. Qorli toğlar bağridan boşlanib, yöl-yölakay katta-kiçik irmoqlardan kuç olib, özida yöq darajada quturib, Suyliqsoy kunbotişdagi çöngqoyalar majmuasining janubiy tomonidagi tor özanda şiddati haddan ziyod zörayib, qöşni vodiy kengligiga yetganda esa hovuri birdan pasayib, bir neça tarmoqqa bölinib ketadigan irmoqqa nisbatan ilgari bolada heç bir qiziqiş yöq edi. Endi esa öynoqi tölqinlar mavjini maroqlanib kuzatarkan, uni beixtiyor ovuli yonidan oqib ötadigan sokin soyga qiyoslab, öziça şu xulosaga keladi, yöq, bu suvga esini yegan odamgina tuşişi mumkin. Söng goh soyga, goh quyoş nuridan yal-yal tovlanib, ğoyatda fusunkor tus olgan borliqqa alahsib, daraning piçoqda kesilgandek, tik va silliq qarşi betiga, janubiy dovon öngirlaridagi quyuq arçalarga, “darvoza” tarafdan turib qaralganda, Burmali vodiysining töri bölmiş, yuqori qismi qoyatoşlardan iborat, örtaça balandlikdagi uzun dönglikka, vodiy şimolidagi dovonga, bağri çuqur jarliklar bilan tilimlangan beridagi pala-partiş tizmalarga, uşbu tizmalar etagidagi – hozirgina özi borib-qaytgan – katta-kiçik tepaliklarga, yam-yaşil ötloqlarga qiziqsinib razm solar ekan, tegrasidagi ajabtovur olamni töla-tökis qamraşga nigohi ojizlik qilayotgandek, ketma-ket qovoqlarini uqalaydi.
Biroq köp ötmay, yaşillik azbaroyi joniga tekkanidan, köngli özga ranglarni istab, yalanğoç qoyalarga, qoyatoşlarga, köm-kök tiniq osmonga, toğlar boşidagi momiq paxtadek oppoq daydi bulutlarga termiladi va ayni şu asnoda öziça öta muhim sirni – olam yaşillikdan emas, turfalikdan gözal ekanini, bir tusdagi rang, har qança jozibador bölmasin, tezda badga urişini kaşf etgan böladi, yaʼni ilk bora anglab yetadi. Ovuliga qaytişi bilan bu haqiqatni bayon etib, avvaliga Oynagul momosini, söng bunaqangi sir-asrorlarni hatto xayoliga keltirmaydigan jöralarining boşini qotirmoqni diliga tugadi.
Bola ovuli va örtoqlarini eslaşi bilan, tevarak ne çoğli tarovatli bölmasin, oyoği ostidagi yaşil yalanglik örnida jöralari bilan ertadan-keçgaça töp suradigan çang-tuproqli taqir maydon bölib qolişini orzulab, çuqur xörsinadi. Bir ozdan söng esa xayoli yana boşqa tomonga oğib – boya otasining yaşil döngsada misli ming qöyli boyday bahuzur yonboşlab yotganiga havasi kelgan emasmi – qalin maysalar ustiga çözilib, jindek tin olmoq xohişini tuyadi. Bola uşbu istakka böysunib, tizza böyi öt-ölanlar ustiga endigina yonboşlagan ham ediki, asosiy maqsadidan xiyol çalğigani birdan esiga tuşib qolib, göyo ertalab köziga çalingan jondor şu yaqin örtada, quyuq öt-ölanlar orasida zimdan özini kuzatib yotgandek tuyulib, ilkis qaddini tiklab, tevarakka köz yugurtiradi. Biroq atrof şu qadar tinç, şu qadar osoyişta ediki, bu haqda öylaşning özi juda kulgili edi. Bu orada bola feʼlida mavjud qusurlardan biri – tekturmasligi qözib, ötirgan joyida boşda bir parça yerni öt-ölanlardan tozalagan böladi, söng bunga ham qanoat etmay, qölidagi tiğning neçoğli ötkirligini sinab körmoqçidek, tozalangan yerni kovlaşga tuşadi.
Bolapaqir özi umid qilgan yerda jondor ini va u yerda bir-birini quvlab, lömbillab öynab yurgan böri bolalarini uçratmagaç, bu yoğiga nima qilarini bilmay, boşi garang edi. Ammo köngli xuddi nimadir sezganday, vodiyning örli va jarli qismiga qiya boqmagan holda tördagi dönglikka tez-tez köz taşlab qöyarkan, negadir, içki bir kuç tinmay uni öşa tomonga undamoqda edi. Biroq bu yerlarning nosinaştaligi tufayli, yuragi çopmay, öz navbatida, ötgan yili köklamda oddiy bir tulki inini qidirib topmoq neçoğli qiyin keçgani va bu işga bir neça kun vaqt sarflaşiga töğri kelgani yodiga tuşib, birinçi kundan uzoq daydişim yaxşi emas, deya özini bazör tiyib turardi. Qisqasi, neçundir bugun öziga erkinlikni ravo körgan onasining işonçiga zaxa yetkazib qöymaslik vajidan, suyukli Oynagul momosining quyidagi iborasini tilga olib, xudoyimning ertasiyam bor-ku, deya imi-jimida iziga qaytadi.
Mana endi, qölida silliq zarang tayoq, belida şopday piçoq, oşiqmay yölida davom etarkan, bugun, keçagidan köra, özini yanada tetik his etmoqda edi. Bu safar Burmali vodiy töridagi dönglikdan oşib ötiş niyatida edi. Bolaning köngli aynan şuni istayotgandi unçaga-bunçaga sir beravermaydigan otasidan juda xafa edi.
Bola keça oqşom bekor turmagan, onasi nedir yumuş bilan taşqariga çiqişi bilan jondor inining qaysi örda-gördaligini taxminan bölsa-da, aniqlaş umidida feʼlidagi yana bir qusur – quvlikni işga solib, ataydan anqovlanib, otasi oldiga uşbu savolni köndalang qöygan:
– Ota, jondor ham tuğadimi?
Bu gapdan ota qolib, Barno qiz piq etib kulgan. Odatdagidek, qoşiqqa qanoat etmay, kosadagi şörvani kötarib içayotgan Çori çöpon esa bir-biriga tutaşib ketgan quyuq qoşlari ostidan, bolaga emas, avvaliga suyak şimib ötirgan kenja öğliga boqqan, çunki bu qadar ahmoqona savolni faqat boladan kutiş mumkin-da. Keyin kosani dasturxon çetiga qöyib, nimadir deganday böldingmi, deganday öğliga yarim yuzlanib, öziga özi gapirganday, tönğillab çöpon degan:
– Ha, xuddi itday…
– Xuddi itdayin, – deya şoşa-pişa xatosini töğrilagan böladi bola, – jondorlar ham köp bolalaydimi demoqçi edim…
– Itdan battar… – deydi bu safar Çori çöpon andak zarda bilan.
– Ular uyasida tuğadimi? – deydi ösmoqçilab bola. – Yo daydi itday duç kelgan yerga bolalab ketaveradimi? Işqilib, ularning in-pini bormi?
Çori çöpon nazarida, bu endi juda jiddiy savol edi.
Barçaga maʼlum oddiy bir haqiqatni öğli bilmaydimi, demak, bu örinda bola emas, padar sifatida özi aybdor. Agar şu tobda Çori çöpon andak farosat qilganida bormi, qöşni otarlik Jovli çöpon taşrif buyurgan ötgan keçda, ayni şu mavzuda gurung bölganini, Ena böri uruğini quritmoq öyida, uning inini sörab-suriştirgan qönoq yigitni, yuzing-közing demay, koyib taşlaganida, öğli şundoqqina öng biqinida, közlari allaneçuk yonib-yolqinlanib ötirganini xotirlagan bölardi. Biroq aksariyat otalarga xos bir illat – davrada ötirgan bola ahlini kattalar qatorida köra bilmasligi pand berib, öşa keçdagi gurungni eslay olmadi. Mabodo, bu ahmoqona savol şu gurungni katta yoşdagi iştirokçilari – Jovli çöpon yoxud Barno qizga tegişli bölganida edi, Çori çöpon taxminan şunday degan bölardi: “Nima, quloqdan qolganmisan, axir tunov kunigina bu töğrida rosa gurunglaşgandik-ku.” Boz ustiga, odatdagidek, bugun ham tongdan şomga qadar yaylovda yolğiz özi mum tişlab yurgan emasmi, bolaning savoli bahona öşaning hissasini çiqarmoqçi böldi va naridagi qizğiş baxmal bolişlardan birini biqiniga tortib, bu yoruğ olamda barça turdagi jonzotlar, jumladan, taqir daştdagi çumolidan tortib, toğdagi qöpol ayiqlargaça öz inlariga ega bölişi haqida çorak soatdan ziyod “maʼruza” öqib, oxiri gapini şunday yakunlaydi:
– Xullas, bu dunyoda insiz, uyasiz jonivor zotining özi yöq.
Asosiy maqsadga yetişmoğiga bir bahya qolganini sezgan bola, içidan misli töfondek jöşib kelayotgan hayajonini zörğa bosib, tomoq qirib-tomoq qirib, deydi:
– Unda… tunov kuni ötovimiz yonidan ötgan jondorniyam uyasi bor ekan-da, a, ota?
Çori çöpon bolaning soddaligidan öziça kulgan bölib, deydi:
– Emasam-çi.
– Qayerda? – deydi bolaning közlari ötdek çaqnab.
– Nima qayerda? – Çori çöpon sergak tortadi.
– Uyasi?.. – qovun tuşirganini fahmlagan bola, qoşiqdagi yemakni oğziga olib boradi.
– Bu senga neçun kerak böp qoldi? – Çori çöpon qovoq uyadi.
– Şunçaki özim… – bola şoşib oğziga solgan va özi ölgudek yomon köradigan dumba bölagini liqqa yutib yuboradi. – Qiziq-da…
– Qiziqmaganing durust… – deydi Çori çöpon qovoğini oçmay.
– Qiziqsam, nima böpti? – endi otasidan gap ololmasligini payqagan bolaning ensasi qotadi.
Çori çöpon gapni yanada kalta qiladi.
– Çatoq böladi!
Şu dam eşikda Saragul paydo böladi-yu, bolaning dami içiga tuşib, butunlay uni öçadi. Negaki, onasi öta sezgir – kosa tagidagi nimkosani zumda payqaydi. Oqibatda, otasidan öpkalanmoqdan bölak çorasi qolmaydi.
Bolaning xafaligi Burmali vodiysiga qadam qöyganda ham arimadi.
U “darvoza”dan Burmali vodiyga kirarkan, bu safar belidagi piçoqni xuddi keçagiday, şamşir yangliğ, u yon-bu yon sermamadi, hattoki uni qöliga ham olmadi, iç-içidan otasiga iddao qilib, aytmasangiz aytmang, sizsiz ham özim topaman jondor uyasini, deya vodiy töridagi döngni qora tortib borardi.
Bola juda dadil edi. Zero, esini tanişi bilan dala-daştga intilib, qir-adirlar bağrida emin-erkin kezinmoqning hadisini olgan emasmi, mana endi, uşbu tajribasi bovar kelib, keçagidan köra, bugun özini juda tetik sezardi. Miyasida, ini qayerdaligini tusmollay olsam bas, söng nima qilişni özim bilaman, degan sarkaş öy misli quyundek çarx urgani sayin özini ulğayib qolgandek his etardi.
Haqiqatdan bola nisbatan xiyla ulğaygandek edi – masalan, keça böri bolasini tezroq qölga kiritiş iştiyoqida, özida yöq darajada hovliqib, turfa xomxayollar girdobida junbuşga kelgan bölsa, bugun, aksinça, xatti-harakatlarida sovuqqonlik alomatlari zuhurlanib, ança jiddiy tortgandi. Ammo içidagi otaş zarraça susaymagan, qaytaga, beş battar alangalardi.
Bola, şu alanga taʼsirida, vodiy töridagi dönglikdan berida oyoq ilib, toğu toşlarning miridan-sirigaça biladigan tajribali sayyodlardek, oşiqmay dönglik poyidagi siyrak butalarga, yuqoridagi turli qoyatoşlaru yakkam-dukkam arçalarga diqqat-la köz yugurtirarkan, birdan halizamon yuz oçişi lozim bölgan dönglik ortidagi notaniş olamni tezroq köriş istagi jöş urib, bundan yuragi bir qalqib tuşdi. Bu tuyğu bolaga yaxşi taniş bölib, yolğiz özi yoxud biror jörasi bilan ovul janubidagi qir-adirlarda kezingan kezlarida, yöliga köndalang bölgan har bir dönglik ortida ne borligi bilan juda qiziqsinar, döng beliga örlagaç esa, qarşisida namoyon bölgan manzara qoşida entikiş-la turib qolardi. Bola, momosi aytmişli, koptok jinnisiga aylangunga qadar, dala-daştda sanğib, olisdagi toğlarga tutaşib ketgan qirliklarning maʼlum bir qismini hamda ular bağridagi öru jarliklarni mana şu tarzda – “özga olam” yösinida birma-bir “kaşf etib” çiqqandi. Biroq koptokka butunlay mehr qöygaç, boladagi bu xususiyat zavolga yuz tutgan va u “özga olam”ga ortiq qiziqmay qöygandi. Bugun esa şu feʼli tuyqusdan qayta jonlanib, endilikda dönglik ortidagi “özga olam” bilan tezroq betlaşiş iştiyoqida yuragi yonmoqqa tuşgandi, turgan gap, böri inini xayolidan ziğirça mosuvo etmagan holda.
Bola köpda hayallamay, tezroq yuqoriga tirmaşmoq öyida nigohi ila dönglik belidan öziga mosroq joy qidirarkan, xiyol ötmay dara böyidagi torgina közdan panalab joyni dafʼatan ilğab qoldi-da, töğri öşa tomon yurdi.
Zarang daraxtini dara tarafidagi torgina oraliqdan ötişi bilan uning qarşisida qalin öt-ölanli, uzun enli yölak paydo böldi. Qöş otliq bemalol siğarli uzun yölakning öng yonida çuqur dara, söl yonida qiyalanib tuşgan dönglik, adoğida esa yaşil yalanglik va qandaydir qoyatoşlar közga taşlanib turardi. Bu – ğaroyib körinişga ega bölgan yölak sir-sinoatga töla olamga eltuvçi afsonaviy yöldek tuyuldi unga. Şu bois yölak oğzida hayrat va hayajon oğuşida bir muddat anqayib turib qoldi. Biroq har qança hayajonda bölmasin, öt-ölanlar oralab ketgan ingiçka söqmoqni nazaridan qoçirmadi – jondor yöli, degan xayolga bordi. Bundan yuragiga hadik indi. Biroq dara yoqalab, bir tekisda çözilib ketgan sirli yölakni bosib ötiş istagi şu qadar kuçli ediki, ayni paytda heç narsa uni bu yöldan qaytara olmasdi.
Bola tevarakka huşyor boqqança, yölakka dastlabki qadamni qöydi.
Qiyalab tuşgan dönglik turfa tusdagi toş qatlamlardan iborat bölib, qatlamlar orasida tikanaklar köklanib, dara labining u yer-bu yerida esa, göyo quyidagi soyga qulab tuşişdan qörqqandek, pastak butalar qönişib turar, oyoq osti aytarli ravon emas – döngdan dumalab tuşgan katta-kiçik toşlar deyarli har odimda uçrardi.
U, çamasi, ikki yuz gazça masofani bosib ötib, yölak adoğidagi çoğroq yaşil sayhonlikka yetarkan, közi sölda, dönglik ortidagi ğoyatda ğayritabiiy manzaraga – doirasimon çuqur havzaga tuşdi. Kaftdek tekis tubi arça hamda boşqa turdagi toğ ösimliklari bilan qoplangan havzaning umumiy maydoni olti tanobdan ziyod, yaʼni bir yarim gektarça bölib, rangdor qirğoqlari tik, qoq markazida esa xuddi nayza uçidek, bolaning taʼbiri bilan aytganda, taomlikka yaramaydigan erkak sabzidek, bir juft qoya kökka böy çözib turardi. Bu havza mahalliy çöponlar tilida jöngina tarzda “toşoxur” deb yuritilardi. Darvoqe, sirli yölak mazkur toşoxur baralla közga taşlanib turgan şu yaşil sayhonlik böyida yakun topib, nariga ötişning sira iloji yöqdek tuyulsa-da, ammo sinçkov nigoh yalanglikning u çekkasidagi qoyatoşlaru turli dov-daraxtlar bağriga singib, toşoxurning şarqiy qanotida joylaşgan qator öngirlar tomon misli ilon izidek bilanglab ketgan ingiçka söqmoqni ilğamasdan qolmasdi. Biroq bola hozir yoni-veriga razm soladigan ahvolda emas – endi jondor inini paqqos unutgan köyi, bu ğaroyib manzara qarşisida tamomila lolu hayron turib qolgandi. Holbuki, keçadan beri u qidirayotgan böri ini şundoq yaqinida, toşoxurdan keyingi birinçi öngirda joylaşgandi.
* * *
Bu safar bolalarini zahiradagi ozuqa bilan yemaklantirişga majbur bölgan Ena böri öngirning duyarli nimçorak qismini egallagan silliq, kökiştob toş çetida, kundalik betizgin qiliqlari – şöxliklari bilan ovora bolalari harakatini kuzatib, öz navbatida, naridagi qoyatoş soyasida bağrini yerga bergan köyi, jarohatlangan öng oyoğini yalab-yulqab, ora-sirada xuddi norasida jonivorday araz-la ğingşib qöyayotgan jufti Tarxaşga dam-badam közlarini pes-pes qilgança, çözilib yotardi, göyo sokin orom olmoqda edi. Zohiran şunday, botinan esa, hali-hanuz çeksiz qahru ğazab oğuşida edi u.
Ena böri bejizga quturmagandi.
Bugun tongda köngliga hadik va qörquv solgan qorişiq hidning kim va nimaligiga töla-tökis aniqlagaç, qiyalik tepasidagi qoyadan oşib, yölda heç qayoqqa çalğimay, töğri ini sari yörtarkan, toşoxur böyiga yetganda, janub tomondagi ingiçka, öta qaltis söqmoqdan quyiga engan va uning markazida böylanib turgan qöş qoyadan biri poyidagi zax kovakda, bugungidek omadsiz kun – qora kunga asrab qöyilgan ozuqasining yarmidan köproğini Tarxaş jiğildoniga urib ketganidan ogoh bölgandi. Bu holdan Ena böri avvaliga esini yöqotar darajada quturgan esa-da, söng yöliga ilhaq köz tikib turgan oç-nahor bolalarini öylab, özini bosgan, nodon va bezbet juftidan qolgan etu suyaklarni çala çaynab, çala yutib, iniga oşiqqan. Öngirda qora berişi bilan bir-birini turtkilab-surtkilab, pildirab qoşiga çiqqan bolalari oldiga qörsoğidagi yemişni endigina qayd qilib taşlaganida, bölak payt qurib qolganday, ayni şu vaqtda qaysi gördandir sumanglab kelib qolgan Tarxaşga taşlanib qolgandi.
U nodon juftining boplab adabini bergan esa-da, ammo bunga töla qanoat etmagan – botinida bir-biri bilan ayovsiz ravişda çöqişayotgan ikki qarama-qarşi tuyğuning qaysi biriga yon bosmoqni bilolmay, şuuri karaxt edi: qahri derdiki: “Bos, yanç, etini nimtala, bu yaramasni!” Aqlli esa zör berib bu yovuz qutquni inkor etmoqqa urinardi: “Yöq-yöq, aslo ğazabga erk bera körma!” Jonivor uşbu ikki öt örtasida ayovsiz ravişda qovrilar ekan, baxtiga, xiyoldan söng ötgan yillar davomida sekin-asta orttirilgan bor tajribalari bovar kelib, agar ğazabini jilovlamasa, oqibati xunuk bölişi mumkinligini his etib, andak tinçlandi. Aqli şuni aytdiki: “Yemakka qotinib, özini aybdor sezgani uçun ham Tarxaş boya yummatalamoğingga qöyib berdi. Hozir qayta hamla qilar bölsang, ortiq u qarab turmaydi, ötgan galgidek, qurbi yetgança quturib qarşilik körsatişga tirişadi va natijada, bundan har ikking ham jiddiy ozor topmoğing mumkin.” Bundan Ena böri darrov huşyor tortdi: “Agar bu jangda bexosdan qattiq yaralanar bölsa, söng qoşida lömbillab öynab yurgan manovu bolalarining holi ne keçadi? Ularning tomoğiga kim qaraydi?”
Tarxaşmi?
Yöq, ikki dunyoda ham!
Boz ustiga, ona jonzodlarning jiddiy yaralanişi yoxud bevaqt ölim topişi tufayli, har yili bu toğu toşlarda neça bir murğak jonivorlar barvaqt nobud bölmaydi. Töğri, nodon Tarxaş norasidalar rizqiga xiyonat qilib, muqaddas yöriqni buzdi. Biroq harçand urinmasin, harçand adabini bermasin, baribir unga es kirmaydi – bu qiliğini erta bir kun tağin takror etadi. Şuning uçun u bilan yoqalaşib yurgandan köra, zahirasiga özga joy topgani maʼqul. Boisi Tarxaş “oila taşvişi”ni birga tortadigan avvalgi jufti Söpoq emas, naq kuydirgining özi – na butunlay uzilib keta oladi, na juftlik vazifasini ado etadi. Bugungidek yummatalar bölsa, öziça arazlab, ğingişib; indamasa, qiliqlari bilan qoniga taşna qilib yuraveradi.
Ena böri hanuz jarohatini yalayotgan Tarxaşdan irganib, sobiq jufti Söpoqni qömsab, beixtiyor uv tortmoq istaydi. Köksini töldirib, fiğon qilmoqni istaydi.
Afsuski, bu aslo mumkin emas – ini yaylov yaqinida joylaşgan. Yaylov ahli bilan ming ittifoq bölmasin, içki mayl va tuyğulariga böysunib, ini joylaşgan hududda uv tortmoqqa hozirça mutlaqo haqqi yöq.
Bu – yovvoyi olam yöriğiga sira töğri kelmaydi.
Uv tortmoqdan uv tortmoqning farqi bor degandek, uning ham öz vaqt- soati bor, yaʼni qaçonki, bolalari soğ-omon ulğayib, inini, ötov ahli esa yaylovini tark etgandan söng, oppoq qorga burkangan toğu toşlar orasidagi ovullarni qoralab, xohlasa oyga boqib, xohlasa kökka boqib, bas degança uv tortmoği mumkin.
Eng muhimi, nola tortmasa böldi.
Bundan avvalgi bolalari zilzila tufayli köçki ostida qolib nobud bölganida, Ena böri alamdan tuni bilan uv tortib – nola qilib çiqqan, söng kutilmagan bu judolikka toqat qilmoqqa bardoşi yetmay, öziga özi ajal çorlagan. Aksiga olib, heç ajalga duç kelmagan, duç kelganida esa, oldi-ortiga qaramay, tiraqaylab qoçgan. Öşanda toğ ovullardan biri yaqinida ketma-ket miltiq gumbirlab, bir töda it izidan tuşgan. Ena böri ajalni istagan esa-da, ammo uni bir gala it timsolida tasavvur etmagan ekanmi, beixtiyor qoçmoqqa tuşgan. Qoçiş asnosida tomirlarida qon yurişib, unda hayotga taşnalik hissi qayta jöş urgan. Keyinçalik Tarxaşni uçratib, ğam-alamlarini butunlay unutgan. Bu yangi juftini xuddi Söpoqdek oqil va mehribon böladi deya umid qilgandi. Afsuski, Tarxaş avvalgi juftining ğirt aksi bölib nodon çiqdi. Bu turişida hali-beri unga aql kiradiganga öxşamaydi va kirmasa ham kerak.
Ena böri çözilib yotgan joyida, qaçon senga es kirarkan, nodon, degan yösinda tağin Tarxaşga adovatla boqarkan, şu asnoda xayoliga kelgani şu böldi: yöq, jufti Söpoq ikki dunyoda ham özini bu tarzda talatib qöymasdi, mabodo, oralaridan olamuşuk ötib qolar bölsa, Tarxaş kabi ğingşib, öz köyida arazlab yotmasdi, darrov ölja qidirib ketardi. Magar ölja bilan qaytar ersa, oğzidagini qanjiği oldiga namoyişkorona tarzda uloqtirib, özi narida teskari ögirilib, ğuddayib turib olgan, yaʼni oralariga tuşgan sovuqlik Ena böri tomonidan bartaraf etilişini toqat-la kutgan bölardi. Tabiiy, Söpoq ölja bilan qaytar bölsa, Ona böri ortiq örlanmas, jufti yoniga borib, asta suykalmoqni boşlardi. Biroq Söpoq darrovgina eriy qolmas – iç-içidan halimdek yumşab turgan esa-da, tişida buni aslo sezdirmas – öziça jindek noz qilgan bölardi. Ammo Ena böri baloning öqi edi – uning oldida Söpoq deganlari nima böpti, bor-yöği bir issiqjon, kerak bölsa toşni eritmoqqa qodir edi u.
Baʼzan esa buning aksi bölardi.
Ammo, Söpoqdan farqli ölaroq, Ena böri tezgina böy bermas, kunlab, gohida haftalab uni obdon sarson-sargardan qilar, gohida esa çinakamiga bözlatardi. Tabiiy, bu hol Söpoq biror-bir özga qanjiqqa köz suzib qöygan kezlarda yuz berardi. Ammo şunçaki arazlaşuvlarda taşabbus hamişa Ena böridan çiqar – toşga aylangan juftini sanoqli daqiqada misli mumday eritib olardi. Ana şunda mumday erigan Söpoq naq oyoqlari ostida eşilib-erkalanib yotgan arlonini mehr bilan şu qadar yalab-yulqalardiki, bu kabi farahbaxş damlarda Ena böri özini göyo yettinçi osmonda qalqib yurgandek his etardi. Tarxaş esa Söpoqning tökilgan bir möyiga ham arzimaydi – öz nafsidan boşqasini öylamaganidek, bolalariga otalik ham qila olmaydi. Ana, u yoniga erkalanib borgan bolalaridan biriga, xuddi yetti yot begonaday, irillab berdi. Keyin nimadir esiga tuşganday, örnidan ilkis qözğoldi-da, kunçiqardagi örliklar bağridagi butazorga şönğib, zumda közdan yöqoldi.
Tarxaşning qorasi öçgaç, göyo birdan ğami ariganday, Ena böri boyadan beri tinmay atrofida öralaşayotgan bolalariga andarmon böldi – birini yalab, birini yulqaşga tuşdi. Şunda naridagi toşlar orasida kalta çöpni goh tişlab, goh taşlab, öz maylida öynab yurgan yoniq köz, tiyrak börivaçça oğzidagi çöpni taşlab, ular yoniga pildirab keldi-da, birodorlarini nari-beri surib, onasining tumşuği ostiga, törtala oyoğini dast kötargança, çalqança tuşib yotib oldi. Ena böri pişiq-puxtaligi har bir harakatidan yaqqol sezilib turgan yoniq nigohli bu jimitdek urğoçi jonivorning istagini darrov anglab, xuddi bir vaqtlar Söpoq özini suyib erkalaganday, qaynoq tili bilan uning qorni, çoti va böyin taglarini hafsala bilan yalaşga tuşdi. Bu holdan qolgan börivaççalarning raşki qözib, darhol yoniq közni turtkilab-surtkilab, nari haydamoqqa tuşdilar. Ena böri feʼli va tusi öziga öxşaş bu jonivorni azaldan bölakça suyardi, şuning uçun uni aka-ukalari hujumidan himoyalab, mehr-la yalaşda davom etdi. Boz ustiga, yoniq köz özining bu qiliği – tantiq talabi bilan Ena böri şuurida totli xotiralarni uyğotib, endi amalga oşmoği duşvor bölgan baʼzi bir xohiş-istaklarni qözğab qöygan edi.
Ena böri tumşuği tagida çalqança tuşib yotgan börivaçça örnida özini, özi örnida esa qahr va mehr bobida har qanday jonni bir himo bilan qoçiradigan Söpoqni tasavvur etib, bu yumuşni özgaça bir şavq bilan ado etarkan, kutilmaganda öng biqinida ayol elaslanib, qaynoq kaftini naq yağrinida tuyganday böldi.
Jonivor ilkis qaddini tiklab, beixtiyor öng yoniga ögirildi.
Biroq şuurida kölankalangan Saragul şarpasi sarob bölib çiqdi.
Qiziq, axir ayolning qaynoq kaftini naq yağrinida aniq his qildi-ku!
Bu ne hol?
Bu ne sinoat?
Bu sir-sinoatga Ena börining aqli yetmadi. Ammo yağrinini siypalab ötganday tuyulgan qaynoq kaft taʼsirida, hamişa jismidan tevarakka ğaroyib iliqlik taratuvçi ayolga nisbatan, holbuki, bugun tongda uni körgan esa-da, kuçli soğinçni his etib, beixtiyor ingraşdi. Qoşida hanuz oyoqlarini kötarib yotgan yoniq nigohni unutgan holda tumşuğini kunbotişga çözdi. Saragulning sarxuşlantiruvçi taniş böyini qarşisidan esayotgan yengil epkindan ilğab oladigandek, qayta-qayta iskalandi. Ana şunda odam isini tuyganday böldi.
Biroq bu – u kutgan böy emasdi. Ena böri birdan huşyor tortdi.
Ena böri çinakamiga tahlikaga tuşdi.
Axir ini joylaşgan hududda odam hidini tuyiş, uning uçun ölimdan ming karra dahşatliroq edi-da.
Bu, tom maʼnoda falokat edi!
Ena böri hozirça kim yoxud neligi noayon bölgan bu falokat halizamon tegrasida bamaylixotir öynab yurgan bolalari hayotiga çang solib, bir lahza içida ularni mavh etadigandek, tani qaltirab, irillagança, bolalarini uyasiga haydadi. Söng özi misli kamon öqidek öngir çetiga otildi.
* * *
Xuddi bölak joy qurib qolgandek, çuqur daraga orqa ögirgança, ajal komidan bor-yöği tört-beş odim berida hayrat oğuşida hanuz toşday qotib turgan bola ilonizi ingiçka söqmoqdan emas, toşoxurning janubiy qirğoği yoqalab, xarsang va butalar oralab, özi tomon soyadek sirğalib kelayotgan Ena börini payqaydigan holatda emas – hali-hanuz qarşisidagi toşoxurning ğaroyib manzarasiga mahliyo edi. Şu kezgaça toğu toş deganda, Suvliqsoy vodiysi atrofidagi toğlarni hamda notekis dovon yöliga olib çiquvçi tor darani bilardi. Buning ustiga, har safar toqqa taşrif buyurganida, bobosi aytmişli, xuddi Habib bangidek hardamxayol holda, yaʼni qadrdon ovulidan ham köra, eng sevimli ermagi – töp surişdan bebahra etişgani uçun barça-barçadan, hattoki kunduzi quyoşdan, tunda oydan, qöyingki, butun olamdan norozi holda kelardi-da. Töğri, tunov kundan va ayniqsa, bugundan toğu toşlarga bir nigoh bilan boqayotgan esa-da, ammo kelbati qorli toğlardek çöng, qandaydir afsonaviy odam yoxud odamlar tomonidan atay qazilib, atay zeblangan havzaga birinçi bor duç kelişi edi-da.
U toşoxurning tik qirğoqlari, yaşil tubi va uning qoq markazida qad rostlab turgan – eni-böyidan tortib, şakl-şamoyiligaça, kişi aqlini lol qoldirarli darajada, bir xilda bölgan egiz qoya – qöş qoyaga boqqani sari hayrati xamirday köpçib, oqibatda, nafaqat jondor inini, balki şundoq ortida oğzini lang oçib turgan ajal – teran darani ham unutib qöygan edi.
Bolani çandon qiziqtirib qöygan bu qoyalar oraliği çamasi ön beş gazça bölib, ular asosini taşkil etgan toşqatlamlar eni hamda rang-tusi ham aynan bir-birini takror etgandi. Magar, şu örinda, qoyalardan birini közda tutgan holda jindek taʼrifga urğu berar bölsak, qoya poyidagi baland qatlam kulrang tusda bölib, undan yuqoridagi qatlam töq kökimtir rangda edi. Uçinçi, yaʼni quyidagi töq kökimtir qatlam sirtiga qisman taramlab tomir otgan qirmizi qatlam esa, misli qizil belboğ yangliğ, qoya belini çirmab, uni özgaça zeblab turardi. Umuman olganda, rang borasida tabiat qoyalardan öz saxovatini aslo ayamagan – qirmizi “belboğ” kiftiga örnaşgan töq sariq rangdagi törtinçi qatlam özidan tepadagi oqiş tusli beşinçi qatlam bilan uyğunlaşib, misli tasmadek, ularni bir-biridan ajratib turgan örtadagi qop-qora çiziq – möjaz qatlamni deyarli yutib yuborgandi. Jigarrang tusdagi oltinçi yirik qatlam öz yağrinidan joy olgan qoramtir – ayrim örinlari kömirdek qop-qora – qatlamni inkor etgan holda ajabtovur köriniş hosil qilgandi. Ayni şu yerda ona tabiat, qoyalar ustidan qah-qah otib kulgandek, qoramtir qatlam ustiga, uning aksi bölmiş oqiş qatlamni, oqiş qatlam yelkasiga esa qizğiş, sarğiş, oç hamda töq jigarrang tusdagi enli va ensiz qatlamlarni öta mohirlik bilan paydar-pay terib çiqqandi. Egiz qoyalarning eng yuqori nuqtasi – nayzadek ötkir uçlari oç kulrang tusda bölib, birini mujraygan yaşil arça bezab turardi.
Bolapaqirni hayratga solgan yana bir holat – egiz qoyalardagi mavjud rangli qatlamlar toşoxurning tik va baland devorlarida aynan şu yösinda töla-tökis takrorlangan bölib, toşoxur tubidagi yaşillik bu turfa ranglar majmuasini yanada börttirib, unga ayriça körk bağişlab turardi. Agar bola geologiya fanidan ozmi-köpmi boxabar bölganida bormi, bu sir-sinoatga qisman esa-da, aqli yetgan va bu qadar hayratga tuşmagan bölar edi. Ammo uning bolalik baxti şunda ediki – qoşidagi manzarani taʼrifi yöq bir möjiza sifatida qabul qilgandi.
Bor hayratining asil sababi şu edi.
Bu orada nihoyat “toşqotgan” bolaga jon kirdi.
U öng qölidagi zarang tayoqni qöliga olarkan, azbaroyi zavqi tölib-toşganidan, öng tizzasiga yengil bir şapatiladi. Qani endi, ayni şu damda özidek töptepar jöralari qabatida bölib qolişsa-yu, birga-birga quyiga enişsa, rangdor qoyalar atrofida gir aylanişib, çir aylanişib, obdon ularni tomoşa qilişsa, özlarida yöq zavqlanişib va şavqlanişib, don talaşgan çuğurçiqlardek rosa çuğurlaşsa, söng bu haqda ovuldagilarga oşirib-toşirib sözlab berişsa! Axir momosining xamir qoriladigan sariq sirli toğorasidek bir tekisda öyilgan, bunisi kamdek, qoq kindigida, bobosining jini sevmaydigan erkak sabzidek kökka böy çözib turgan qöş qoyali, yöq-yöq, egiz qoyali bu qadar ajoyib manzarani yana qayerda köriş mumkin?!
Faqat şu yerda!
Aynan şu yerda!
Ena böri bir paytlar toğlar orasidagi söqmoqdan ini örin olgan kamar tomon otini yeldirib borayotgan suvoriy qarşisiga tösatdan lop etib çiqqan Söpoq kabi, toşoxur labi yaqinidagi xarsanglar ortidan yaşil yalanglikka sakrab çiqqanida, bola şu şavqli xayollar oğuşida edi.
Bolaning közi özidan bor-yöği ön beş odimça narida, xuddi osmondan tuşganday, tuyqusdan paydo bölgan Ena böriga tuşgaç, beixtiyor qovuği böşaşib ketdi. Qölidagi zarang tayoq maysalar ustiga tap etib tuşib, belidagi piçoq hatto esiga kelmadi. Qarşisida közlari misli çöğdek yonib, tişlari dahşatli tarzda irjayib turgan maxluq ötov yonida uçratgan royişli jondorga öxşamas, hademay yamlamasdan yutadigan vajohatda edi.
Bola qörquvdan qotib qolgandi.
Ena böri uning holatini sezgandek esa-da, ammo bundan yuragi tariqça yumşamadi. Boisi qoşidagi bolaning, toğlar orasidagi tanggu tor söqmoqda tösatdan Söpoqqa duç kelgan suvoriy singari orqa-oldiga qaramay, ura qoçmoğini kutgan va aynan şu niyatda sayhonlikka sakrab çiqqan edi-da. Qarasaki, bolaning juftakni rostlaydigan siyoği yöq, turibdi serrayib. Bu holdan, bola qörquvdan toş qotganidek, Ena böri ham bu yoğiga ne qilarini bilmay, bir neça soniya taraddudlanib qoldi.
Ena börining ğazablanişiga sabab, bola uning iniga juda yaqin kelib qolgandi. Xöş, bu örinda, yirtqiç qanday yöl tutmoqni öziga maʼqul topdi? Sobiq juftining qiliğini aynan takror etib, bolani şunçaki quvib solmoqçi böldi. Boz ustiga, bu tomonga yaqinlaşayotganida, hididanoq bolani tanigan, şunga köra, hozirça biror-bir yomonlikni öylamagan holda, faqat imkoni boriça tezroq qorasini öçirişini istardi, xolos. Aksiga olib, bolapaqir joyidan jilay demas, naridagi xarsanglarday toşqotib turardi.
Ana şunda Ena böri ikkinçi amalni qöllaşga ahd qildi va gavdasini xiyol oldinga çözgança, yöqol, deya vahşatla irillab, asta olğa yurdi. Şunda birdan bolaga jon kirdi, töğri ajal sari – dara tomonga tislana boşladi. Buni darrov fahmlagan Ena böri töxtadi, xavfdan ogoh etganday, bu safar böğzida böğiq irilladi. Ammo bola, ikki közi yirtqiçda, tisarilişda davom etdi va bir zumdan söng “va-a-a” degancha pastga quladi.
Ena böri u tomonga oşiqmadi, xavf arib, köngli oroyiş topganidan suyunganday, sayhonlikda piça turib qoldi. Keyin qiziqişi ustun kelib, dara labiga bordi. Böyin çözib, quyiga möraladi. Qarasaki, bola, çamasi, uç-tört gazça pastda, jar betidan unib çiqqan, jussasi kiçik esa-da, tanasi baquvvat arça şoxlari orasida, hozirça heç bir narsani idrok eta olmay, közlari ola-köla bölgança, çalqança tuşib yotar, quyidagi jöşqin soy esa tezroq uni öz oğuşiga oliş iştiyoqida uyurlanib-uyurlanib, mavjlanib-mavjlanib oqardi.
Bu orada nihoyat bir amallab öziga kelib olgan bola joniqişla arça butoqlaridan biriga mahkam yopişib, soy şovuriga basma-bas, ovozi boriça “Ena-ena”lab baqirib qöyaverdi. Bu qiliği bilan yirtqiçning köziga yanada ojiz, yanada notavon körinib ketdi.
Ena böri tang ahvolda qolgan bolani taqdir izmiga taşlab, asta iziga qayrilarkan, yöliga köndalang tuşib yotgan zarang tayoq oldidan beparvo ötib ketolmadi, odatiga köra, uni iskab kördi va özi sira kutmagan holda kaltakda bola hidi qatori ayolning ham qadrdon böyini tuydi. Bundan sergak tortib, göyo işongisi kelmaganday, zarang tayoqni u uçidan bu uçigaça qayta iskab çiqdi. Bu dafʼa ğoyatda ajabtovur bir holdan – ona-bola hidining bir-biriga yaqinligi va öxşaşlikdan juda hayratda qoldi. Bu esa yuragida anglarsiz iliq bir tuyğuni uyğonmoğiga sabab böldi. Jondor botinida yuz bergan ğaroyib bu evrilişdan taajjubga tuşib, bir dam tek turib qoldi. Keyin bunga töla işonç hosil qilmoqçidek, zarang tayoqni yana bir karra iskab çiqdi. Söng içki royişga beixtiyor itoat etib, dara labiga qaytdi. Böyin çözib quyiga boqdi. Arça butoqlari orasiga endi joylaşib ötirib olgan bolaning ahvoli havas qilarli emas, baqirib-çaqirişlari esa ojiz jonzodning nolakor ğingşişidek tuyuldi unga.
Ena börida bolaga kömak beriş istagi tuğildi.
Biroq qanday qilib?
U bolaga boqqança, şu sozda bir daqiqaça qotib turdi-da, keyin sekin ortiga qaytarkan, tuyqusdan yuragini ilitgan tuyğuning tub mohiyatini yanada teranroq anglab yetmoqçidek, tağin kaltakni bir sidra iskab çiqdi. Ona-bolaga hidiga sezilar-sezilmas temir isi qorişiq esa-da, bunga ortiq eʼtibor bermay, qaytaga, quyidagi jöşqin soyning bir zayldagi şovuriga qasdma-qasd qiçqirayotganidek, dam-badam nola qilayotgan bolaga göyo dalda bermoqçidek, bot iziga qayrilib, pastga möraladi.
Ena böri öz bolalarini har qanday vaziyatda tinçlantirişga qodir edi. Biroq kömak sörab, uning nazdida, ovozi boriça tinmay “ğingşiyotgan” odam bolasiga taskin bermoqqa juda ojiz edi. Oqibatda, u ikki öt örtasida qoldi – ketay desa, yuragini zabt etgan iliq tuyğu bunga izn bermas, qolay desa, bundan biron naf yöq. Buning ustiga, ona-bolaning öxşaş hidini özida omuxta etgan zarang tayoq, ketmoğiga izn bergisi kelmaganday, şundoq yölida çözilib yotardi. Qisqasi, sirtdan qaralganda, Ena börining hozirgi holati tumşuği tagidagi tayyor öljaga ega bölmoqning evini topolmay, behudaga timirskilanayotgan noşud jonivorning tentinişiga juda öxşab ketardi…
Oxiri bölmadi – bolaning tinmay nola qilişiga ortiq toqati yetmay, tik jarlikda odam bolasi emas, öz jigargöşalaridan biri omonat ilinib turganday va hademay dara tubidagi tezob oqim bu jonni öz komiga tortib ketadiganday, Ena böri, kaltakka ötirib qolgan ayol isi taʼsirida, beixtiyor uv tortib yubordi.
Ena böri kaltakni hidlab-hidlab, ayolni yöqlab-yöqlab, kökka boqib-kökka boqib uv tortdi.
Ena böri arça şoxlari orasida “ğingşib” yotgan bolaga qarab qöyib-qarab qöyib, osmonga tumşuq çözib-tumşuq çözib uv tortdi.
Ena böri, ming bora beburd bölsa-da, Tarxaşning şu tobda qabatida yöqligidan ranjib-ranjib uv tortdi.
Ena böri bunday damda hamişa biror-bir yöl-yöriq topmoqqa hamişa qodir bölgan Söpoqni qömsab-qömsab, uv tortdi.
Ena böri har safar ötov yonidan ayol hidiga töyinib-töyinib ötardi, uning iliq taftini butun vujudida tuyib-tuyib ötardi. Endi bu suyukli böy zarang tayoqda anqib turardi, bola isi öşa yoqimli böyga öxşab ketardi va ayni şu öxşaşlik tufayli yuzaga kelgan iliq tuyğu esa jonivorning ketişiga qöymay, tuşovlab turardi. U botinida keçayotgan bu ajabtovur hisning neligini haliça töla idrok etolmagan esa-da, yuragi va şuuri amriga itoat etgan holda, qiş-qirovli qoronği tunda yoxud quyuq tumanli kunda şerigini yöqlagan jondordek keliştirib-keliştirib, uv tortmoqda davom etdi.
Ena böri kaltakni hidlab-hidlab, ayolni yöqlab-yöqlab, kökka boqib-kökka boqib uv tortdi.
Ena böri arça şoxlari orasida çorasiz “ğingşib” yotgan bolaga qarab qöyib-qarab qöyib, osmonga tumşuq çözib-tumşuq çözib uv tortdi…
* * *
Ena böri ayolning qaynoq kaftini yağrinida his qilgan ondayoq xavotir hisi Saragulning qalbiga misli quyundek yopirilib kirgandi.
Ayol dastlab bundan hayron böldi.
Ayol bezovtalanib, keng yaylovga hadik-la boqdi.
Ayolning xayoli eri va suruvga oğib turganida, birdan esiga daydib ketgan öğli tuşib qoldi. Bolani eslaşi bilan boşqa ayollar kabi, voy-y, xudoyim, işqilib, tinçlikmikan, deya sarosimaga tuşib turmadi, bu haqda örmak töqiyotgan qiziga ham bir oğiz çurq etmadi, xuddi hozir kimningdir şartta yoqasidan oladigandek, yöl-yölakay yenglarini himargança, boyasaroq özi soylik girdiga jildirgan töriq otning yoniga urib bordi. Öta oşiqqan kezlarida, çapdast yigitlardek, azaldan otni salt minişga odatlangan emasmi, töriqqa egar urmoqni xayoliga keltirmadi, turgan gap, bunga sabri ham yetmasdi. Ayol yerga qoqilgan temir qoziqni jahdla suğurdi-da, jundan eşilgan uzun arqonni qoziq tutgan söl qöliga tezgina yiğib, yoşi va tölaroq jussasiga unçalik mos bölmagan ajib bir çaqqonlik bilan yengil sakrab, töriqning yalanğoç yağriniga minib oldi. Qölidagi çilvir bilan otning sağrisiga qarsillatib tuşirişdan avval, bolasi tuşmagur balki otasi yonidadir, degan umid va ilinjda boşda yaylovni tik kesib, suruv tomon jilmoqçi böldi. Keyin, tabiatning ğaroyib bir sinoati – onalar qalbi heç qaçon aldamaydi – içki sezgisiga böysinib, ot boşini arçazor qiyalikka tutaş dönglik sari burdi. Onasining bu xatti-harakatlaridan ajablanib, qoşiga yugurib çiqqan Barno qizning: “Voy-y, ölay, yöl bösin, ena? – degan savoliga bergan javobi şu böldi:
– Oçiq lahadga!
Saragul dönglik yoqalab otni qiçab haydadi.
Yöl böyi tevarakka sarasob solib, bolani daraklab, ovoz berib-ovoz berib bordi.
Könglida sarosar kezinib, yurak-bağrini timtalayotgan badgir öylarni laʼnatlab-laʼnatlab, iç-içidan qarğanib-qarğanib bordi.
Ayol şu yösinda Burmali vodiy “darvoza”siga yetarkan, quloğiga böri uvlaşi çalinganday böldi. Dastlab noxuş bu sas göyo şuurida aks etgandek, unga eʼtibor bermadi. Zeroki, şu yoşgaça ayol jondorning uv tortişini baravj köklam adoğida emas, keç kuzda, qahraton qişda eşitgan, kunduzlari emas, qoronği tunlarda eşitgan. Ammo etni junjiktiruvçi bu ovoz qayta takrorlangaç, huşyor tortgan ayolning onalik qalbi – botiniy tuyğusi ot boşini öşa tomonga burmoqni amir etdi. U Burmali vodiyga qayrilarkan, miyasiga qöyilib kelayotgan badgir öylardan xayoli qoçib, quruqsigan lablarini yalab, bolani yöqlab, tağin ovoz bermoqçi ham ediki, kuçli içki bir tebraniş – tölqin: “Bas!” – deganday böldi. Ayol ortiq tovuşlanmay, atrofga sinçkov boqqan köyi, tovani bilan otni niqtalab haydadi. Ena börining navbatdagi uv tortişidan söng, ovoz kelayotgan manzilni bir lahzada aniqlab, töğri dönglik adoğidagi yölak tomon yöl tortdi.
Saragul qorli toğlar bağriga eltuvçi bu yölni yaxşi bilardi. Bir paytlar bola kabi u toşoxurning betakror manzarasi qoşida dong qotgandi. Ayol çöpon-çöliqlar tilida, “kunçiqar” deb atalmiş bu yönalişni, hali turmuşga çiqmay turiboq, özidek toğu toşda daydimoqni xuş köradigan öta xuşfeʼl Turğun amakisi hamrohligida otda bosib ötgan bölib, toşoxurdan keyingi barça öngirlarni, hamda, amakisi aytmişli, katta suruvga torlik qilmiş möjaz vodiylarni, toğ puçmoqlaridagi döppidek ovullarni, dara boşidagi Kattaqoyani bosib ötib, yozning qoq çillasida ham köksidan qori arimaydigan çöng qoyali toğlarlargaça yetib borgandi. Çori çöpondan böri uyasi şu atrofda ekanini ham eşitgandi. Ayolning faqat bir narsaga aqli yetmay, garang edi – bu uying kuygir Boybiça neçun kuppa-kunduzi uv tortib qoldi? Bundan aqli tang tortgani sari, qalbi tinmay öşa tomon undardi.
Ayol yölak oğzidagi zarang daraxtini yonlab, tarvaqaylagan novdalari ostidan ot yoliga yopişib – egilib ötarkan, xiyoldan keyin tagidagi otning yalanğoç tani avvaliga titrab, söng tinçlanganidan, uv tortayotgan yirtqiçga yaqin qolganini va töriq zumda uni taniganini sezdi-da, butoqqa ilinib, ensasiga surilib qolgan römolini töğrilaş asnosida yölak adoğiga oşiğiç köz taşladi va dara labida yuvoş itday çönqayib, özi tomon tikilib turgan Ena böri – Boybiçani kördi.
Ana, u ayolning yetib kelişini kutib turmay, asta qaddini tikladi va xuddi nimagadir işora qilganday, tağin bir quyiga, bir unga qarab qöydi-da, söng ortiga qayrilib, naridagi toşu butalar tomon keta boşladi. Ayol jonivorning bu qiliği ne maʼno anglatişini fahmlaşga ulgurmay, suv şovuri orasidan bolaning elasgina ovozi quloğiga çalindi.
– Ena-a-a!
Ayol jonlanib, tovani bilan otning biqiniga niqtab, qölidagi çilvir bilan sağrisiga ketma-ket tuşirib, bor ovozda hayqirdi.
– Berdiqul! Bola-a-am!
Bu safar bolaning ovozi dadilroq jarangladi:
– Ena-a-jo-on!
Ayol yölak adoğidagi yaşil yalanglikka yetgaç, otdan sakrab tuşdi-da, çilvirni qölidan qöymagan köyi, boya Ena böri möralagan yerdan pastga köz taşladi. Arça şoxlari orasida rang-quti uçib ötirgan bolani kördi. Biroq kutilmagan bu holatdan ayol özini yöqotib qöymadi. Boisi toğda ösib, toğda ulğaygan emasmi, bir qaraşning özidayoq bolaning joniga ora kirib, uni muqarrar halokatdan asrab qolgan arçaning baquvvatligini, öğli yöğon va çayir şoxlar orasida omonat emas, mahkam joylaşib ötirib olganiga töla işonç hosil qilgandi. Şunga köra, ortiqça hayajonlanmay qölidagi çilvir uçini otning nöxtasidan yeçib, ikkinçi uçini bolaga taşlarkan, feʼliga xos qatʼiy yösinda dedi:
– Belingga mahkam boğla! Hovliqma! Mahkamroq boğla!
Ayol bolani yuqoriga tortib olarkan, uni dara labidan uzoqlaştirgan holda, bir söz qotmay, quloq-çakkasiga boplab bir tarsaki tuşirdi.
Bu tarsaki bolaga boldan totli tuyuldi.
Ayol bolani mahkam bağriga bosib, şu sozda piça quçib turarkan, söng uni özidan nari itarib, işqilib, qöl-oyoğing butunmi, deganday boşdan-oyoq bir sira köz yugurtirib çiqdi-da, bu gal söl quloq-çakkasiga tarsaki tortdi.
Bu tarsaki bolaga zahardan aççiq totindi.
Ayol qoşlarini çimirgan köyi, lablarini mahkam qimtigança, uzun jun çilvirni silkib-siltalab, çaqqonlik bilan söl bilagiga öraşda davom etarkan, bu hol qanday sodir böldi, deya boladan söramadi, öğlimga Boybiça hamla qilganov, deya gumonga ham bormadi, böşalişi bilan iziga qayrilib, juftak rostlagan töriqni yanib ötirmadi – çilvirni yiğib bölgaç, boşda Ena böri ğoyib bölgan naridagi toşu butalarga, söng bir paytlar hayratiga sabab bölgan toşoxurga bir-bir nazar taşladi-da, qoşida gunohkorona boş egib turgan bolaning ensasiga bir turtib, oldiga soldi.
Burmali vodiydan çiqaverişda, ayolning aytgan birdan-bir gapi şu böldi:
– Bugunoq bu yerdan izingni öçirasan!
Bola, “xöp”, demadi, “yöq”, deganday yerga boqdi.
Ayol bolani ortiq eʼtiboriga arzitmay, nigohi ila yaylov kengligidan töriqni qidirarkan, şunda uning közi yaşil ötloqni tik kesib, ötovi tomon borayotgan ikki otliqqa tuşdi.
– Voy-y, ölmasam, tağin sovçilar bömasin bular! – dedi beixtiyor.
Ana endi, oyoqni qölga olmoqdan bölak iloj yöq edi.
Ona-bola oldinma-keyin ötov sari zinğillaşdi.
Ayol, otliqlar, mabodo, sovçilar bölib çiqişsa, avval ularni ötovga joylaştirib, söng bolaning Çori çöpon örniga suruvga yuborişni öziça rejalaştirib, şiddatla ilgarilar, töp surmoqqa öta çapdast bölgan bola esa, onasiga zör-bazör yetişib borardi…
2017-yil
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


