Эна бўри

0
82
марта кўрилган.

(Қисса)

(Давоми. Боши ўтган сонда.)

Аёл қиялик этагидаги кекса арча ортидан манглайи терчиб, ҳадикда эса-да, аммо кўзлари ўзгача чақнаб, шатанглаб чиқиб келган болага зимдан боқаркан, ўғлининг бу ҳолатидан ич-ичдан мамнун бўлди. Негаки, яйловда уни бирор марта бу қадар шод, бу қадар қувноқ кўрмаган, доим кетарман одамдай, юракни қон қилиб, сумрайиб юрарди-да. Шунга кўра, боланинг қояга чиқиб тушганидан бохабар бўлса-да, худди бехабардек, бу ҳақда бир оғиз чурқ этмади – қайтанга бундан янада қувониб қўйди. Ахир қувонмай бўладими, кечагина яйловдан жуфтакни ростлаш ўйида ўзича важ қидириб, меровсираб юрган боласи дабдурустдан бугун қояга тирмашиб қолди.
Хўш, бу нимани англатади?
Аёл назарида, бу – бола қалбида тоғу тошларга нисбатан меҳр пайдо бўлганини билдиради. Бундай пайтда болалар фавқулодда фаоллашиб, оёғига минг тушов уриб қўйсанг-да, бир ерда тек ўтиролмай қолади ва боши оққан томонга улоқиб кетавериб, оналар учун ғирт дахмазага айланади.
Фақат Сарагулга ўхшаган аёллар учун эмас.
Чунки ўғли тенги вақтида унинг ўзи ҳам, қиз боламан-ку, деб турмаган, шўрлик онасини доим хавотирга солиб, тоғнинг ҳали у ўрида, ҳали бу ўрида дайдиб, тизза ва тирсакларини тошларга сидириб, бошини буталарга илдириб, учраган кавакка бош суқиб, турли жонзодларга дуч келиб, ўз майл-ҳавасида тентираб юрган. Салдан кейин эса бунга ҳам қаноат этмай, отда санғишни одат қилган. Аёлнинг дайдишлари олдида боланинг арзимаган бир қояга тирмашиши нима бўпти, аёл таъбири билан айтганда, ҳеч нима.
Сарагул шуларни хаёлидан ўтказаркан, дили нимадандир ғаш тортиб турганини ҳис қилди ва бир муддатдан сўнг бунинг сабабини топди – овоз бериши биланоқ боланинг зинғиллаб қуйига энганидан норози эди у. Бежизга эмас, агар ўғли ўрнида ўзи бўлганида борми, осмон бошига қулаб тушса-да, қоя ортидаги ерларни бир сидра айланиб чиқмасдан туриб, ортига қайтмаган бўларди. Боиси, аёлнинг ақидасига кўра, тоғу тошлар ро­йиш феълдан кўра, ўрликни хуш кўради, саркаш ва тиришқоқ одамгагина бағрини очиб, у билан сўйлашиб, куйлашади.
Аёл ҳар санғишидан сўнг, онаси Сожида хола томонидан бутанинг ҳўл новдаси билан “сийланса”-да, ҳеч қачон ортга чекинмаган, яланғоч болдирига пайдар-пай чирсиллаб тушаётган хивич зарбидан дод-фарёд қилиш ўрнига наридаги чўнг қояларга, беридаги арчали ўнгирларга боққан. Наздида, чўнг қоялар, бардам бўл, дея шўхчан кўз қисиб, арчали ўнгирлар ўз бағирларига чорлаётгандек туюлган. Бундан Сарагул куч олган, қувват олган. Куюнчак Сожида хола эса ўзига ройишли қиз ўрнига ўргина қиз берганидан Худодан нолиб-нолиб, уни хипчинлашда давом этарди.
Худо онаси орзулаган ўша қизни, мана, ўзига берди.
Барно аёлнинг ғирт акси – гўдаклигидан умри яйловда ўтиб келаётган эса-да, ҳалигача ҳозир укаси чиқиб тушган қояга бирор марта тирмашмаган, табиий, қўшни водийларга ҳам бош суқмаган – ўтовдан нари кетмай, тонгдан шомгача қўли юмушдан бўшамай, ғимирлаб юраверади. Аёл қизнинг бу қадар ўтроқлиги билан ҳеч қачон қизиқсинмаган, феъли шу – қадалиб ўтирганга, нечун қимирламайсан, тек турмаса, нега тек ўтирмайсан демайди – барини бор ҳолича қабул қилиб, керак-нокерак ерга тумшуқ тиқавермайди. Барно қизи иш куяси бўлмоқни ихтиёр этибдими, шундан кўнгли чоғми, марҳамат, куялигини қилаверсин ёхуд куз адоғигача бир эмас, икки жуфт гилам тўқимоқни мақсад қилибдими, майли, ниятига етсин. Ўз навбатида, қиз ҳам онаси эътиборига лоқайд, ҳар шом олди ўрмакдаги гиламнинг шу бугун тўқилган қисмини қаричлаб ўлчаркан, гар тўқигани мўлжалидан кам бўлса, нохуш тортиб, ортиқ бўлса, қийиқ кўзлари қувончдан порлаб, буғдойранг чеҳраси табассумдан жилваланиб, ҳадаҳа боши билан кечки юмушга шўнғиб кетади.
Кеча Эна бўри баҳонасида қўноққа келган Жовли, чўпон қизининг айни шу феъли учун суйиб қолганини аёл яхши билади. Ҳафта бурун ошиқ йигит юрак сирини ёлғиз ўз энасига баён этган эса-да, бу гап зумда қанот қоқиб, Сарагулнинг қулоғига етиб келган. Қизиқ жиҳати, чўпонлар қўналғаси бир-биридан анча-мунча йироқда жойлашган бўлишига қарамай, бу хилдаги гап-сўзлар қандайдир йўллар билан бирпасда барчага аён бўлади-қўяди. Ҳаттоки Жовли чўпоннинг қуйидаги: “Ёлғиз угина ёқамни оқартириб, умр йўлимни нурга тўлдиради, эна!” – деган ўтли эътирофидан ҳам аёл бохабар эди. Дарвоқе, шу ўринда яна бир гап: Жовли чўпон, қизга ошиқлигимни онамдан бўлак ўзга жон билмайди, деб ўйлаганидек, Барно қиз ҳам шу фикрда. Аёл эса, аксинча, бари-баридан хабардор. У йигитнинг бутун авлод-аждодини азалдан яхши билгани учун ҳам кечаги ўзига хос ғаройиб дийдорлашувга монелик қилмади. Акс ҳолда, отини тезаклатмаёқ, Жовли чўпоннинг думини туккан бўларди.
Хуллас, аёл қизининг ишларига ҳуда-беҳудага аралашавермаганидек, келганидан бери ўзича тумшайиб, ўзича дилтанг тортиб юрган болага ҳам тирғалмайди, лоақал, йигитдай бўп, сенам бундай теварак-атрофни айланиб келсанг-чи, қошимда сумрайиб турмасдан, демайди. Бу каби хоҳиш-истаклар боланинг ўзида туғилмоғини истайди. Бугун эса ҳеч кутилмаганда аёлнинг истаги рўёбга чиқди – ўғли ўз ихтиёри билан қояга чиқиб тушди, шунчаки чиқиб тушмади, яноқлари алвонланиб, кўзлари оловланиб тушди. Билъакс, бу ишга атай уннатилганида борми, бола қояни қалби билан эмас, жисми ила забт этган бўларди. Сарагул шуни яхши биладики, агар ҳар бир ишда киши жисмини қалб бошқармас экан, четдан бўлган барча уринишлар беҳуда.
Сарагул шу хаёлда қўлбола оқ сурп соябон остида гурсиллатиб ўрмак тўқиётган қизига шунчаки бирров кўз ташлаб қўйиб, сўнгра чинни косадаги чалопни ютоқиб симираётган болага аста юзланаркан, деди:
– Отангга тушлик ташлаб келмайсанми, улим?
Бу гапни айтиш асносида болага синовчан боқди. Мана, ҳозир боланинг биргина ҳолатидан кўп нарса аёнлашади: агар чеҳраси тундлашиб, кўзларида малолланиш аломати зуҳурланса, демак, барча умидлари пучга чиқиб, эрта қувонгани маълум бўлади. Аёлнинг бахтига, боланинг юзида норозилик аломати акс этмади, аксинча, чалоб юқи нимпушти лаблари орасидан қуйидаги сўз мисли қалдирғочдай енгил парвоз қилди.
– Майли.
Аёл ҳаялламай иккинчи синов ўқини отади.
– Уканг билан коптогингни тепкилаб тура тур, унгача мен…
Бола ўтов қаватида турган тўпга шунчаки бир қараб қўйди-ю, лекин, онаси кутгандек унга интилмади. Қайтанга, яйлов томонга юзланиб, нигоҳи ила отаси суруви қаердалигини қидирмоққа тушди.
Аёл бундан беҳад қувонди.
Аёл илк бор лаънати коптокдан болани қизғанмади.
Аёл бу таклифи нечун болага маъқул келганини билмади.
Магар бу юмуш куни кеча айтилганида борми, болага малол келмоғи тайин эди. Бугун эса аҳвол бошқача – бўри боласига беқиёс даражада ҳаваси кетган ва эндиликда уни тезроқ қўлга киритиш иштиёқида ёнаётган болага бу юмуш, том маънода, айни муддао эди-да. Мана энди, тушликни отасига ташлаб, изига қайтишида “дарвоза” орқали қўшни водийга ўтади ва бемалол бўри инини қидиради. У болалигига бориб, бу ишни ўта жўн деб ўйламоқда эди. Сабаби, кеча тонгда Эна бўрининг ўтов ёнидан беҳадик, бамайлихотир йўртиб ўтиши ҳамда у ҳақдаги кечдаги гурунг ва бугун қоядан туриб кўрганлари жамланиб, боланинг бу жониворлар тўғрисидаги бурунги тасаввурлари кескин ўзгариб, “жондор” деб аталмиш йиртқич ортиқ кўзига даҳшатли кўринмай қолганди.
Сарагул тушликни атай ўйлаб топганди.
Барча чўпон-чўлиқлар каби емагини ўзи билан олиб юрадиган Чори чўпонга тушликнинг ҳожати йўқ. Аёлнинг мақсади – момосининг эркаси бўлмиш ўғлини тезроқ тоғу тошларга кўниктириш эди. Ўтган йили кўкламда шу ниятда уни отаси қабатига қўйиб кўрди. Бироқ боланинг ранг очмай, сумрайиб юришидан ғаши келган Чори чўпон учинчи куниёқ уни қайтариб юборди. Буни қарангки, бу гал ҳеч кутилмаганда боланинг ўзи “уйғониб” қолди ва ундан изн сўраб ўтирмай, тўсатдан қояга тирмашди. Шу боис Сарагул синаш учун тушликни ўйлаб топди. Бола қулоқ қоқмай рози бўлди.
Аёл, тоғу тошларга ўғлимнинг меҳри ийди, дея ўзича бахтиёр эди.
Бола эса кутилмаганда ўзига тортиқ этилган эркинликдан шод эди.
Бугун кечга томон биринчи гиламни тугаллаш арафасида турган Барно ҳар иккисидан ҳам кўра бахтиёрроқ эди.
Кунда уч маҳал дастурхондаги ушоқлар қоқиладиган ерда – бутазор гирдидаги кафтдек сайҳонликда ғимирлаб юрган бир жуфт дала сичқони ва бошқа турдаги майда жониворлар ҳам бахтиёрликда улардан қолишмасди. Бу жимитдек жонзотларнинг бор бахти шунда эдики, Сарагул ўтов теварагини макон тутган бу каби ушоқ жонзотларнинг тинчлигини ўйлаб, табиатан мушукка меҳри баланд бўлмиш Барно қизнинг раъйига қарши ўлароқ, ўтовда мушук асратмасди. Бу-ку майли, ҳаттоки онда-сонда ўтовга ўрмалаб кириб қоладиган илонларга ҳам ўзга бировни қотинтирмас, ўзи аста думидан тутиб, нарига олиб бориб ташларди. Тағин қизиқ бир гап – аёл бирор қимматли чинни идиши синдирилганда ғинг демаслиги мумкин, бироқ ўша чиннини синдирган бола эрмакка ниначи ёхуд чигиртка қанотини юлқулаб ўйнаса, калтаги тагида қолиши аниқ эди.
Хуллас, табиат қўйнида кўз очиб, йиллар давомида бу оламга ҳам қалбан, ҳам жисмонан сингиб ва сингишиб кетган аёл ўзини унинг бир бўлаги сифатида ҳис қилганидек, ўзга тирик мавжудодларни ҳам шу қаторда кўрарди. Қисқаси, аёл теварагида мавжланиб турмиш бу ёввойи оламни ҳаддан зиёд севар, бугун эса ушбу оламга нисбатан ўғлимнинг муносабати ўзгарди, деган хаёлда ўзида йўқ бахтиёр эди.

* * *
Тунда ови юришмаган Эна бўри тонгда шимолий довон белидан тўғри Бурмали водийга энаркан, ертешар жониворлар мўл бўлмиш дара бўйидаги ялангликка етганда, тўсатдан боланинг темир исига қоришиқ ҳидига дуч келди. Зеро, қўй-қўзилар тумшуғи тегмаган бўлиқ ўт-ўланли сайхонликда шусиз ҳам турли ҳидлар ҳаддан зиёд бисёр эди: мана, майсалар оралаб кетган ингичка сўқмоқдан азонда тулки югургилаб ўтибди, ярим қуриган пакана бута тубидан товушқоннинг ўтган кунги иси ҳануз тўла ариб битмаган, яқинда қазилган индан таралаётган ертешарнинг мазали бўйига басма-бас ҳолда сайхонлик четидаги харсанглар томондан қандайдир ўлакса иси анқир, тошлардан бири яғринида эса қирғийга ўлжа бўлган қуш патлари тўзғиб, сочилиб ётарди. Буларнинг бари Эна бўри учун одатий ҳолат ва ўргамчик ҳидлар эди.
Бироқ темир исига омухта бола бўйига рўбарў келгач, у теваракдаги бошқа ҳидларни зумда унутди ва худди ўт-ўланлар орасида ўз кўйида ғимирлаб юрган дала сичқонига бехос кўзи тушиб қолган тулки янглиғ бўйин қайириб, шу ҳолда бир муддат ҳайкалдай туриб қолди. Ке­йин таранг тортган думини ҳали у ён, ҳали бу ён бежо биланг­латиб, топтаб ўтилган майсаларга аввал тепалаб, сўнг қиялаб боқди ва бу таниш ҳид – бола ҳидига ўтган тонгда ўтов яқинида дуч келганини дарров эслади.
Эна бўрининг барча ёввойи жониворларга хос ғаройиб феъли – ҳар гал ўтовни ёнлаб ўтаркан, теваракдаги сон-саноқсиз ҳидлар орасидан, албатта, биринчи галда, ҳамиша ўтов аҳли ҳидини туванлар ва сўнг шунга қараб, нотаниш келди-кетди исларни аниқлаб оларди. Ўша куни қўтондан ўта-ўта, аввалига ердаги ғирт бегона ис – бола ҳидини туйган, сўнг ўтов қошида ўзини кўрган, турган гап, ундан зиғирча чўчимаган, қайтага нотаниш ҳид эгасининг ким қанақалигини аниқлаб олганидан кўнгли дарров хотиржам тортганди. Айни дамда эса бутун вужудида бунинг аксини ҳис этиб турарди. Боиси – бола ҳидига этни жунжиктирувчи темир иси қоришиқ эди. Эна бўри ўз тажрибасидан шуни яхши биладики, қоришиқ ҳид – инсон ва темир иси ҳеч қачон яхшиликдан дарак бермайди – унинг ортида доимо бирор хавф-хатар пинҳон ётади. Ахир Сўпоқ даврида бу хил омухта ҳидларга, яъни овчилар томонидан ғоятда устакорлик билан қўйиб кетилган шафқатсиз “темир махлуқ” – қопқонларга неча бор дуч келмаган. Шунга кўра, бехосдан оёққа оғиз соладиган қўнғир-қорамтир тусдаги даҳшатли “ғаним” – қопқонни кўз ўнгида гавдалантириб, беихтиёр ириллади. Ириллаш асносида, одатига кўра, теваракка сергак кўз югуртириб қўйишни ҳам унутмади. Кейин эса ҳар эҳтимолга қарши панжаларини ердан узмаган кўйи топталган майсаларга тағин тумшуқ чўзди ва бир ондан сўнг қоришиқ ҳид бир ерда уялашмай, ҳар икки ёнга – водийнинг шарқий қисмидаги майда тепаликлар ҳамда “дарвоза” сари чўзилиб кетганини дарров сезди. Жонивор ҳеч иккиланиб турмай, ҳидга эргашиб, тепаликлар томон жилди. Қоришиқ ҳид тепаликлар биқинидаги катта-кичик харсангларни ёнлаб ўтиб, кескин дара тарафга қайрилган ва сўнг жарлик ёқалаб, “дарвоза” тарафга қараб кетганди.
Эна бўри ҳид олиб-ҳид олиб бораркан, салдан сўнг бола томонидан ўткир пичоқда шунчаки эрмакка, аммо ўта ҳафсала билан кавланган саёз ва намчил чуқурчага тўқнаш келди. Чуқурча дара лабидан уч-тўрт одим берида қазилган бўлиб, қуйида эса ҳалига қадар тиниб улгурмаган жўшқин сой лойқаланиб оқарди.
Кутилмаган бу ҳолдан баттар таҳликага тушган Эна бўри кўзларини чуқурчага тикканча, лол туриб қолди. Нега деганда, ажал ҳиди – темир иси гупуриб турган намчил чуқурчанинг туриши ва шакли шафқат билмас “темир махлуқ” кўмилган ерга асло ўхшамасди. Одатда, “темир махлуқ” ер юзалаб – майин тупроқ ёхуд чириган хас-хашаклар остида пўсиб ётарди-да. Бунинг устига, чуқурча теварагида димоққа ўта хуш ёқувчи хўрак ҳам кўринмасди.
Унда бу нима?
Ана шунда Эна бўри қаватида собиқ жуфти Сўпоқ йўқлигидан жуда ўкинди. Агар шу тобда жуфти ёнида бўлганида борми, бирпасда бу жумбоқнинг тагига етган ва магар чуқурча тубида “темир махлуқ” биқиниб ётган бўлса, орқа панжаси билан тупроқ сочиб, бир лаҳзада унинг жағини ёпган бўларди.
Сўпоқ тўдабоши сифатида ниҳоятда омилкор эди. Айниқса, “темир махлуқ”ларни адашмай аниқлаш ва уларни зарарсизлантириш борасида жуда устаси фаранг эди. Одам боласи “темир махлуқ”ни нечоғли устакорлик билан бекитиб, темир исини йўқотмоқ учун унга не бир гирд-балолар сурган бўлмасин, Сўпоқ зумда уни аниқлар ва аниқлаши биланоқ кўксининг туб-тубидан бўғиқ ириллаб, бу балодан тўда аъзоларини огоҳ этарди. У шартли оҳангда ириллаши билан шериклари бир зумда турган жойларида тошқотар ва барининг эътибори тўдабошига қаратиларди. Бу хил қалтис онларда Сўпоқ нечундир ҳамиша ўзига нисбатан алоҳида диққатни талаб этар ва қачонки, барча йиртқичлар нигоҳи ўзида эканлигига тўла ишонч ҳосил қилгандан сўнггина, мана, кўриб қўйинглар, дегандай андак виқорланиб, гоҳ қопқон кўмилган ерга, гоҳ шериклари томонга бир-бир назар ташлаб, кўпда ошиқмай “темир махлуқ” кўмилган ерга орқа ўгирарди-да, кўпинча ўнг панжасини ишга солиб, аввал секин, сўнг шиддат-ла тупроқ сочмоққа киришарди. Тўдабошининг йирик ва ўткир тирноқлари ерга ботиб улгурмаёқ, қулоқлари динг тўда аъзолари ўша таниш “шилқ” этган товушни бетоқат кутар ва бу нохуш сас ҳавога қалқиши билан дастлаб бир-бир сесканишиб, кейин дарров жонланишарди: бири ўзича ботирланиб, ёпилиши забтида силкиниб юзага тепчиб чиққан “темир махлуқ”ни искаб кўрар, бири яқин бормоққа ўзида журъат топмай, турган ерида оҳиста ингиллаб қўяр, бири, энди ҳеч ҳожати бўлмаса-да, Сўпоқнинг қилиғини такрор этмоққа уринар, бири эса бир парча тайёр хўракни илиб кетиш пайида бўларди. Бироқ Сўпоқ бунга изн бермасди, туйқусдан ғазабкор ириллаб, хўракка пешоб оқизиб, уни булғаб ташларди. Бу – унинг қопқон эгасига нисбатан ўтли нафрати белгиси эди. Афсуски, тўдабоши сифатида у ҳар қанча зийрак ва ҳушёр бўлмасин, лоқайдлик ва айниқса, нафс йўриғида қопқонга тушиб қолувчи йиртқичлар ҳамиша учраб турарди. “Темир махлуқ” – ажал, унинг чангалига тушиб қолган жонга ҳеч бир куч, жумладан, ўта бақувват жағ соҳиби бўлмиш Сўпоқ ҳам кўмак беролмасди. Эна бўри ана шундай аянчли воқеа­лардан бири – ёш ва ўйинқароқ бўри – Оқдум фожеасини ҳалигача унутолмайди.
Ўшанда ўзича тўдадан илгарилаб кетган ва энди айни шу қилиғи учун Сўпоқдан боплаб таъзирини ейиши лозим бўлган Оқдум ундан қочаман деб, арчалар оралаб кетган сўқмоққа қўйилган қопқонга тушиб қолганди. Бу йўналиш тўданинг энг синашта йўлларидан бири эса-да, Сўпоқ ҳеч қачон шу сўқмоқдан бепарво ўтмас, бирорта жондорнинг ўзидан олдинга йўртмоғига изн бермас ва ҳатто тўданинг энг суюкли эркатойи бўлмиш Эна бўри ҳам бу йўриққа ҳеч бир монеликсиз бўйсунмоққа мажбур эди. Ўшанда Сўпоқ дарров кўмакка ошиқмаган, гўё йўриқни бузганига аччиқ қилгандек, дод-вой қилганча, жон-жаҳди билан қопқон занжирини ғажимоққа тушган Оқдумнинг ҳаракатларини кузатиб, бир четда чўнқайиб тураверган. Қолган йиртқичлар бу орада Оқдум атрофида айланишган-ўргилишган, баъзи бирлари занжирга оғиз солиб кўришган ва охир-оқибат, нима қиламиз энди, дегандай тўдабошига илтижоли боқишган. Сўпоқ кўринишидан аразда эса-да, аслида не қиларини билмай боши гаранг эди. У шу ҳолда бир неча муддат тошқотиб тургач, ошиқмай ўрнидан қўзғолган ва бориб занжир халқаларини тишлари орасига олган. Аввалига ириллаб-сириллаб чайнаган, сўнг қаттиқ пишқириб, занжирнинг иккинчи учидаги кўмилган ғўлани кавлаб олган. Бироқ бу чора эмасди. Зеро, шундан бўлагига Сўпоқнинг чоғи ҳам етмасди. Кейин олдинги сўл панжаси исканжага тушган Оқдум, ўртада, қопқон ва ғўлани зўр-базўр судраб, қолган жондорлар эса уни тевараклаб, нарироққа йўл тортишган – имкон ва иложи борича узоқроқ кетмоққа уринишган. Аммо изларидан қопқон эгаси – яроқ тутган отлиқ тушганини сезишгач эса Оқдумни тақдир измига ташлаб, арчалар орасига биқинишган ва кейинги даҳшатли жараёнга бевосита гувоҳ бўлишган. Қисқаси, думи учидаги бир тутамгина оқи тўқ кулранг келбатига сира мос тушмаган ёш жондорнинг аянчли қисмати Эна бўри хотирасида маҳкам муҳрланиб қолган. Шунга кўра, у оёқдан олмоққа ҳозиру нозир ҳолда пусиб ётадиган “темир махлуқ”дан доимо ҳазир бўлишга тиришади – уни яроқ тутган овчига нисбатан хавфли деб билади. Мана энди, ажал ҳиди анқиб турган чуқурчанинг нелиги ва унинг не важдан қазилганига ақли етмай, боши қотиб турарди.
Эна бўри ҳали нами аримаган чуқурчага гоҳ у ёнлаб, гоҳ бу ёнлаб, гоҳ тиккаланиб ва тикланиб боқаркан, охири темир исининг кучли анқишига қараб, ўша кўринмас бало чуқурча тубида деган қарорга келди. Сўпоқнинг амалини қўлламоққа жазм қилди. У теваракка яна бир карра сарасоб солиб, ортига қайрилди-да, бошда сўл, сўнг ўнг панжаси билан бир четда уюлиб ётган тошу туп­роқни чуқурча ичига сочқилашга тушди. Аммо чуқурча аввал яримлаб, сўнг бўғзига қадар тошу тупроққа тўлиб-тошса-да, у кутган таниш “шилқ” этган сасдан дарак бўлмади. Бу ҳолдан Эна бўрининг ҳайрати ортди, ўз навбатида, чуқурчадан ортиқ ҳайиқмай қўйди. Аммо чуқурчани шу ҳолида ташлаб кетмади – Сўпоқ каби нафрат-ла устига чоптириб, сўнг уни тарк этди, яъни ҳид бўйлаб тағин йўлида давом этди.
Қоришиқ ҳид уни тўғри “дарвоза”га бошлаб борди.
Бу ерда у кесишган изларга рўбарў бўлди.
Кеча Бурмали водийга қадам қўйган бола дастлаб этакдаги дўнгликлар ёқалаб тентиган ва сўнг дара томонга юриб, бир майдон у ерда уймалашиб, кейин дара зиҳи бўйлаб ортига қайтаркан, “дарвоза”да кирган изини кесиб ўтиб, Сувлиқсой водийси гирдидаги дўнглик ёқалаб, Эна бўрига қадрдон эрмиш ўтов томон кетганди. Бироқ бу ҳолдан жондорнинг кўнгли зиғирча таскин топмади, қайтага ҳадиги баттар кучайиб, ададсиз шубҳа-гумонлар оғушида қолди. У ўзига таниш бўлмиш болани ўта ушоқ билиб, уни хавфли ғаним сифатида қабул этмасликка ҳарчанд уринмасин, бироқ бола ҳидига эш бўлмиш лаънати темир иси ундаги бу илинжни жиддий инкор этгани боис, болапақир жониворнинг кўз олдида гоҳ яроқ тутмоққа қодир азамат йигит қиёфасида, гоҳ доимо жондорлар йўлига қопқон қўйиб юрадиган – жуфти Сўпоқ даврида уни бир неча бор кўрган, шунингдек, Оқдумнинг бошига ҳам шу етган – ўрта бўйли, қорувли овчи келбатида гавдаланиб, баттар юрагини эзарди. Ахир, ўтган тонгда кўзига чалинган болада бирон-бир ёмонлик аломати йўқлигини у ўша заҳотиёқ дарров фаҳмлаган эди-ку.
Унда бу синоат недур?
У беихтиёр бола изидан ўтов томон юрди.
Шу ўринда, қуйидаги саволнинг туғилиши табиий, нечун жониворнинг тинчини бузди?
Бор гап шундаки, бола унинг инига яқин ерда ўралашганди, бу – бир. Иккинчидан эса бу қоришиқ ҳид шу кезгача хавфсиз санаб келинган ўтовга боғлиқ эди. Эндиликда бу балони ўз кўзи билан кўрмагунча, нелигига тўла ишонч ҳосил қилмагунча, яъниким, ҳудуд эгаси сифатида ушбу жумбоқнинг тагига етмагунча унинг кўнгли тинчимасди. Бу – йиртқич учун ҳаёт-мамот масаласидек бир гап эди.
Эна бўри ўтовга яқин қолганда, шартта ўнгга бурилиб, қияликдаги арчазорга шўнғиди ва кўп ўтмай ўтов тепасида пайдо бўлди. У қияликда кеча тонгда бола томонидан қолдирилган ҳидни туйган эса-да, ортиқ чалғимай, бор диққатини жамлаб, ўткир кўзларини қуйидаги ўтовга тикди.
Ўтов, одатдагидек, тинч ва осойишта эди.
Эна бўри дастлаб тонгги юмуш – қўтонни супур-сидир қилиб юрган Барнога разм солди. У қиздан ҳайиқмас, унинг мисли капалакдай беозор ва безиёнлигини яхши биларди. Шунинг­дек, айни шу пайт ўтовдан челак кўтариб чиқиб келган Сарагулдан ҳам чўчимас, қайтага уни жуда хуш кўрарди. Шунга кўра, аёлга кўзи тушиши билан, гўё узоқ сафардан қайтган эгасини соғиниб қаршилаган итдай, беихтиёр инграшиб, ғингшинди. Қани энди, айни шу тобда итнинг ўрнида бўлиб қолса-ю, ўғри мушукдайин арча новдалари орасида биқиниб ётмай, қуйига энса, бир майдон аёлни чир айланиб-ўргилса, сўнг, мени силаб-сийпалаб қўй, дея тўртала оёғини даст кўтариб, ерга чалқанча тушиб ётиб олса, қорни ва бўйнини силаб-сийпаётган аёлнинг ҳузурбахш илиқ кафтини бутун танида ҳис қилса. Зеро, у чалқанча тушиб эркаланишни азалдан ёқтиради. Бундай дамларда, Тархашнинг акси ўлароқ, Сўпоқ ундан сира меҳрини аямасди – бошдан-оёқ ялаб-юлқаларди. Тархашга келсак, унинг бу хил нозик майлларга жавоб беролмас, ғўрлиги сабаб, ўзгани эркалашдан кўра, аксинча, ўзини эркалашларини хуш кўрарди.
Аёлга илк бор тўқнаш келган куниёқ, унинг ботинидан балқиётган илиқ тафт таъсирида, Эна бўри, бир лаҳзага бўлса-да, айни шу истакни туйган ва бу ҳолдан таажжубланиб, оҳиста инг­рашиб қўйганди. Сўнг арчазор қияликка ўрларкан, нечундир йўлда аёлнинг илиқ кафтини ич-­ичидан қайта қўмсаб, қайта инграгиси келди. Аёлнинг сирли ва сеҳрли тафтига ошуфталик кейинчалик ҳам жониворни тарк этмади – ҳар сафар ўтовни ёнлаб ўтаркан, шу истак важидан вужуди бир дамга бўшашиб, кўзининг ости билан аёлга эркаланиб боқади. Бироқ ўртадаги кўз илғамас “чизиқ”дан ҳатламоққа ҳадди етмайди. Аёл эса, гўё жониворнинг ичидан не ўтаётганини сезгандай, ҳар гал эркалаб, тергаб қўйишини сира канда қилмайди. Аёлнинг беғараз койиниши замирида ўзига нисбатан меҳр ва хайрихоҳликни ҳис қилган Эна бўри эса худди юввош итдай, беихтиёр дум силкиганини сезмай қолади. Агар бунинг эвини топганида борми, аёл қошида бир муддат тўхтаган ва кўзларига термулганча, кўп эмас, атига бир неча лаҳзага чуқур тин олган бўларди. Минг афсуски, бу мумкин эмас, негаки, инсон ва бўрилар орасида лойи “ҳадик”дан қорилган шундай бир мустаҳкам девор бўйланиб турардики, бу деворни менсимаслик табиат қонуниятига мутлоқо зид эди. Қисқаси, Эна бўри ўтов соҳибасини қанчалик ўзига яқин олмасин ва айни шу ҳолат аёл хатти-ҳаракатида нечоғли акс этмасин, мавжуд қонуниятни бузмоққа ҳеч бирининг юраги чопмас, яъни масофа сақлаб “муомала” қилмоқдан нарига ўта олишмасди.
Бу тириклик дунёсида, аслида, ушбу “муомала”нинг ўзи ҳам ўта ноёб ҳодиса саналади. Инсон ва йиртқич ўртасида бу каби “дўстлик” камдан-кам рўй беради. Ўз навбатида, у шу қадар мўрт бўладики, хиёлгина ноўрин хатти- ҳаракатдан зумда йўқликка юз тутиши мумкин.
Бугун айнан шу ҳол эпкинланган бўлиб, Эна бўрини ўтов сари юришга ундаган асосий сабаб­лардан яна бири – шу эди. Қоришиқ ҳид шу дамгача ўзи “дўст” деб билган ўтов аҳлидан бирига тегишли бўлиб чиққанининг ўзиёқ йиртқич юрагида шубҳа ҳиссини туғдирган, назарида, ўтовда ўзига қарши қандайдир хатар пайдо бўлгандек эди. У ўша хатарни ўз кўзи билан кўриш ва аниқлаш қасдида эди. Эна бўрининг ўзига қолса-ку, биргина қўрқув йўриғига бўйсуниб, аёлдан бет ўгиришни, яъни ўтовнинг хавфли нуқталардан бири сифатида билиб, ундан четланишни асло истамас, бундан кейин ҳам аёлга “эркаланиб”, вақт-бевақт ўтов ёнидан бемалол ўтиб-қайтиб туриш истагида эди.
Эна бўри қуюқ арча новдалари орасидан тонгги қуёш нуридан секин-аста фусункор тус ола бошлаган теваракка ора-сира кўз ташлаб қўйишни унутмаган ҳолда қоришиқ ҳид эгасини қидирмоқда эди. Аммо ҳозирча у ҳеч қаерда кўринмасди.
Эна бўрининг бахтига ҳид эгаси кўп куттирмади.
Ўтовнинг қўштабақали, пастак, кўримсизгина эшигида ҳали кўзларидан уйқу ариб битмаган бола пайдо бўлганида, йиртқичнинг нигоҳи Сарагулда эди. Болани кўргач, бирдан сергак тортиб, бутун диққатни унга қаратди. У липпасини тутган кўйи наридаги қоятошлар томон зинғиллаган бола ортидан ҳайрон қараб қоларкан, темир иси боис, хаёлида хавфли ғаним йўсинида гавдаланган ҳамда ўзини таҳликага солган бу ушоқ жоннинг ҳеч бир хатарли жиҳати йўқлигини, теварагида сайраб турадиган какликлардек беозорлигини зумда идрок этди. Бу эса тўсатдан қуйидаги воқеани эсига туширди.
Ўшанда ўзга бир армон майллик кўрсатгани учун Сўпоқдан аразлаб, тўдани тарк этган Эна бўри ербағирлаб ўсган қуюқ арча пойида кўнгли қоронғи тундай зимистон тортиб ётганди. Бошига тушган бу савдога тоқат қилмоққа бардоши етмай, ётган жойида ими-жимида ўлиб қўя қолгиси келарди. Бироқ у биқинган арча ёнидан ўтган сўқмоқда ўтин юкланган эшагини олдига солиб келаётган новча, қоратўри боланинг туйқусдан пайдо бўлиши жониворнинг ғам тўрига ҳаддан зиёд ўралиб-чирмалмоғига йўл қўймади. Табиий, Эна бўри боладан заррача чўчимади, юрагида унга нисбатан қаҳр туйғусини ҳам ҳис этмади, уловини ҳайдаб тезроқ қабатидан ўтиб кетишини кутиб, арча бутоқлари орасида димини чиқармай, пусиб ётаверди. Одам боласи кўради, аммо ҳид билмайди, деган ички ёввойи ақидага амал қилиб, илгари ҳам бу усулни бир неча бор қўллаб кўрганди. Аммо бу гал боланинг олдида келаётган узунқулоқ эшак, барча жонзотлар каби ҳар қандай хатарни олдиндан сеза билиш қобилиятига эга эканини хаёлидан мосуво этганди. Ана, арчага етишига бир арча бўйи қолганда, узунқулоқ махлуқ таққа-тақ тўхтаб, жойида тошдай қотди. Эшаги ортидан парвойи фалак келаётган бола не гаплигини ўйлаб ҳам турмай, аввалига “хих”лаб кўрди. Қани энди, эшак жойидан жила қолса. Шундан сўнг, боланинг ғазаби қайнаб, қўлидаги силлиқ халачўп билан уни аямай савалашга тушди. Калтакка эшак чидаш берди-ю, аммо шундоқ кўз олдидаги тасир-тусирга тоқат қилмоққа Эна бўрининг бардоши етмади. Арча тагидан аста сирғалиб чиқди-да, сўқмоқ бўйлаб йўртиб қочмоққа тушди. Аммо улов эгаси ғирт нодон бола экан, шунчаки йўлига қочган Эна бўрини қўрқоққа чиқариб, бундан ғайрати жўшиб, ўтин боғламлари орасидан кичик болтани қўлига олиб, “тўхта, энағар”, дея изидан қувлашга тушди. Эна бўри андишага бўйсуниб, “ана қайтар-мана қайтар”, дея бирор олтмиш одимча йўртиб борди. Бироқ қарасаки, бола тийиладиган эмас, шунда у шартта ортига қайрилди-да, тошингни терсанг-чи, дея сўйлоқ тишларини намойиш этганча, ярим овозда шундай бир ириллаб бердики, буни асло кутмаган боланинг қўлидан болтаси тушиб, иштонини ҳўллаганча, бояёқ жуфтагини ростлаган эшаги ортидан ура қочишга тушди.
Боланинг қораси ўчгач, Эна бўри сўқмоқ четида ётган болта ёнига бориб, уни қизиқсиниб искаб кўрди. Ажал ҳиди – қоришиқ ҳид эгаларидан бири зумда қочиб қолгани, иккинчиси эса шундоққина тумшуғи тагида хор бўлиб ётганидан ҳайрати тошгандай, болта тепасида пича чўнқайиб турди-да, сўнг ошиқмай боши оққан томонга йўртиб жўнади.
Бу воқеа фавқулодда эсига тушгач, бугун ҳам худди шунга ўхшаш қоришиқ ҳидга дуч келганини фаҳмлаб етган Эна бўри бирдан енгил тортди-да, болани ортиқ эътиборига арзитмай, тағин аёлга чалғиди. Бу орада қозон тагига ўт ёққан Сарагул кул тўла тоғорани биқинида тутганча, қўтондан наридаги, сойликдан беридаги кичкина култепа томон юрди. Ана шунда Эна бўри диққатини сойликнинг кенг саҳнида ғимирлаб юрган юмронқозиқлар ўзига жалб этди. Тархаш овлашни жуда хуш кўрадиган жониворларга бу сафар Эна бўри нафси очилиб қаради. Аммо бироздан сўнг уларни аёлдан сира ҳайиқмай, қайтага унга яқинроқ келишга уринаётганини сезгач, аёлга нисбатан рашкка ўхшаш ғалати бир туйғуни ҳис қилди. Бироқ бу ҳол узоқ давом этмади. Нафси рашкдан устувор келиб, у тумшуқ ялаб, тамшанди, тамшаниб, тумшуқ ялади. Қани энди, манави семизгина махлуқлардан бир нечтасини тутиб, паққос туширса! Қорни оч эса-да, қўрада кавш қайтариб ётган жонлиқларга қия боқмаган йиртқич юмронқозиқларни жуда-жуда тутиб егиси келарди. Аслида, тунда ови барордан келмагани туфайли, тонгда емак дардида Бурмали водийсига энган, ертешарлар жониворлардан икки-учтасини тутса тутди, тутолмаса, зах каваклардан бирида сақланмиш захирасига бориб қотиниш ниятида эди. Агар қоришиқ ҳидга чалғимаганида, ҳозир болалари ёнида тинчгина ором олиб ётган бўларди.
Кўнгли бутунлай жойига тушган Эна бўри бир неча муддатдан сўнг қоя оша аста изига қайта бошлади.

* * *
Кечадан бери ўзини тўла эркин ҳис эта бош­лаган бола – ҳолбуки унинг эркинлигини ҳеч ким чекламаган – бугун жондор инини, албатта, қидириб топиш умидида, нонуштадан сўнг, бу ишга ҳозирланиб, ўтов ичида ғимирлаб юраркан, керагада, милтиқ қаватида осиғлиқ турган, кеча отасига тушлик олиб бораётиб, яширинча қўйнига солиб чиққан қорамтир чарм қинли, суяк сопли узун пичоққа қўлини чўзган ерида, гўё тўсатдан нимадир эсига тушгандай, бир муддат хаёлчан туриб қолди. Бир қарашда, тиғни сўроқсиз олмоққа истиҳола қилаётгандек эса-да, аслида бу дафъа пичоқни қўйнига бекитиб эмас, шу ернинг ўзидаёқ камарига тақиб чиқишни ўйлаётган эди. Боиси кеча ўтовдан андак узоқлаб, йўлда уни камарига тақиб олганида, ўзини жуда бўлакча – тоғни урса талқон қиладиган алп йигитдай ҳис қилган эди-да. Қани энди, бу истагига онаси монелик қилмаса-ю, тиғни бобоси каби ўнг ёнига эмас, худди шамширдайин сўл ёнига осиб, ўтов эшигидан қомат кериб чиқса!
Бола шу каби ўй-хаёллар оғушида қорамтир қинли пичоқни камарига тақаркан, белида оддий тиғ эмас, ростакам шамшир осилиб тургандай, ўзини кўзгуга солиб кўргиси келди. Бироқ бутун бошли ўтовда Барно опасининг катталиги ўртача ликопчадай, яшил гардишли ойнасидан бўлак кўзгунинг ўзи йўқ эди.
Бола теваракка аланглаб, эшик тепасида, безакли қизғиш тузма ортига қистириб қў­йилган кўзгуни тезда топиб, уни қўлига олди. Кўзгуни ўзидан узоқлатиб ва яқинлатиб, яқинлатиб ва узоқлатиб боқди. Кейин бунга қаноат этмай, уни белига тутиб боқди. Қизғиш майда нақшлар ила бежалган пичоқ қини қора камарига ғоятда мос тушганини кўриб, димоғи беҳад чоғланди: “У-у, қани энди, шу туришимни овулдаги жўраларим бир кўрса эди!..” – дея тотли хаёлларга берилди. Кейин қоматини янада ғоз тутаркан, белидагини чинакам шамшир ўрнида тасаввур этиб, уни шартта қинидан суғуриб, қайта қинига тиқди. Бу қилиғини уч-тўрт бор такрор этгач, тўсатдан ўрлиги қўзиб, пичоқни камаридан ечмай, шу ҳолича тўғри Бурмали водийга йўл тортмоқ истади. У шу саркаш ўйда ўтовдан бош чиқариб, тишга назар ташларкан, ҳар тонгдан онаси томонидан банд этиладиган ўчоқбошини бу сафар бўм-бўш кўргач, дадил ташқарига интилди. Овулда момосининг кўзини шамғалат қилиб, кўчага отилганидек, бу дафъа лип этиб қияликдаги арчазорга ўзини урмоқчи бўлди.
Бола шу жаҳдда оёқ учида илдам жиларкан, бир неча одим отмай, сира кутилмаганда ўтов ортидаги ялангликда ғимирсиб, ўрмакни янгилаётган Барнога қарашаётган онасининг жиддий, синовчан нигоҳига дуч келди. У бу режаси пучга чиққанини фаҳмлагач, белидаги пичоққа онасининг кўзи тушиб қолмаслини учун ўнг ёнлаб туриб олди-да, ўзича теваракка алаҳсиган бўлди. Кейин, менда бирор ишингиз йўқми, деган маънода онасига бир қараб қўйиб, секин олға юрди. Бироқ ўзини тутиши ҳамда қовушиқсиз хатти-ҳаракати билан ниманидир яширишга уринаётганини яққол сездириб қўйди.
Буни бир зумда пайқаган Сарагул аввалига ажабсинди, сўнг феълига хос ўктам оҳангда сўради:
– Ҳа, йўл бўсин, улим?
Бу ҳукмона овоздан жойида қотган бола, ўзи сезмаган ҳолда, беихтиёр, онаси тарафга ўгирилди. Ана шунда аёлнинг кўзи ўғлининг белида шопдай осилиб турган пичоққа тушди. Агар шу тобда Сарагул ўрнида бошқа бир аёл бўлганида борми, дарров саннашга тушмоғи тайин эди. Тўғри, боланинг бу қилиғи дастлаб аёлга жуда эриш туюлди. Аммо ўзининг ёшлиги бирдан эсига тушгач, аксинча, бу ҳолдан жуда мамнун бўлди, боласи тушмагур ҳалитдан эр йигит бўлгиси кеп қоптими, дея ичидан севинди.
Бу ёшида аёлнинг ўзи ҳам ҳеч қачон яроқсиз юрмаган. Қора қинли, ўткир тиғли ингичка пичоқчасини жигарранг нимчасининг сўл астарига ўзи атай тиккан махсус чўнтакка солиб, онаси Сожида момо айтмишли, худди ҳалакини итидай ўрма-ўр роса санқирди. Аёл қўйнидаги тиғни бирор-бир ёввойи жониворга зарар етказиш ўйида эмас, шунчаки оғзини ёпсанг, бурни билан гапирадиган сергап, маталчи момосининг: “Тоққа чиқсанг, яроғли чиқ, ёлғиз чиқма, танҳо чиқма, ҳамроҳ-ла чиқ”, – деган ўгитига амал қилиб, доимо ўзи билан олиб юрарди. Қўйнида яроғи бўлса, ҳамиша ўзини тетик ва бардам сезарди.
Аёл пичоқ таққан болага пинҳона ғурур билан қайта назар ташларкан, назарида, ўғли йигитлик сарҳадига вақтдан бурун етиб бормоққа жуда-жуда ошиқаётгандек туюлиб, танглайини тақиллатиб қўйди.
Бундай пайтда ўғил боланинг шаҳдини синдириш, кўклаб турган ниҳолни таг-томири билан суғуриб ташлашдек бир гап эканини билгани боис, ризолик аломати сифатида оқ сариққа мойил бодомқовоқ чеҳрасини эндигина табассумга тўлдирмоқчи ҳам эдики, бирдан сайрга отланган бу “йигит”да яна бир муҳим ҳамроҳ – заранг таёқ етишмаслигини дабдуруст­дан пайқаб қолди.
Заранг таёқ аёлнинг энг ишонган ҳамроҳи эди. Билган одамга калтак ишончли шерик – тепага ўрлашда кўмаги текканидек, гоҳо йўл-пўлда учраб қоладиган илонлардан ҳимояланишда жуда асқатади. Буни неча бор ўз бошидан кечирган аёл ўтовнинг ташқи боғичига қистириб қўйилган икки податаёқдан бирини, нисбатан калта ва йўғонроғини суғуриб олди-да, гўё сиртига ўтириб қолган чангини сидиргандай, уни кафти билан силаб-сийпалаб, боланинг қўлига тутқазаркан, улоқиб қаерга ҳам борарди, жуда нари борса, яйловни бир айланиб келади-да, деган ўйда жиддий деди:
– Ҳазир бўл, кўпам узоқлаб кетма!
Бор хавотири белидаги пичоқда бўлган бола бу гапдан мисли қушдай енгил тортди ва ўз нав­батида, жиндек ўкиниб қўйишни ҳам унутмади: “Эҳ-ҳ, шу туришимни жўраларим бир кўрганда эди-я!” Буни қарангки, айни шу тобда одамзодга хос яна бир қусур дарров бўй кўрсатди – онаси пичоққа изн бергач, боланинг хоҳиш-истаги янада кўпчиб, шартта изига қайрилгиси ва ўтовдан қўшоғиз милтиқни елкасига илиб чиққиси келди. У ҳатто ушбу истак майлига бўйсуниб, беихтиёр ортига ўгирилди ҳам. Ҳайтовур, сўнгги лаҳзада ақли ишлаб, ўз вақтида ўзини тия билди. Акс ҳолда, онасидан кўрадиганини кўрарди. Бу хавфли яроққа Чори чўпондан бўлак кимсанинг қотинишини жинидан баттар ёмон кўрадиган аёл бундай дамларда шунчаки койиш ёхуд хивичлаш билан кифояланиб қолмай, сендайчикин боланинг боридан йўғи яхши, дея зумда ковушини тўғрилаб қўйишдан ҳам қайтмасди. Айни кезда бу болага асло маъқул эмасди – хаёлини тамомила забт этган бўри болаларидан бирини қўлга киритмасдан туриб, яйловдан кетишни энди ҳатто хаёлига ҳам келтирмасди.
Бу камдек, бу ўта хавфли эрмак унга жуда хуш ёқиб қолганди.
Кеча отасига тушлик олиб бораркан, ушбу “хавфли эрмак” таъсирида, илк бор теграсидаги яшил оламга ўзгача бир назар билан боққан ва шу вақтга қадар ғоятда туссиз, виқорли тоғлар бу гал кўзига бутунлай бўлакча кўринган, қандайдир бир куч ўзини бу оламга маҳкам боғлаб тургандек туюлган.
Бу куч – қалбидан ўрин олиб, аллақачоноқ тасаввурида яшай бошлаган ўша шўх ва ўйноқи бўривачча эди. Зеро, унинг хаёлидаги бўривачча овули шимолидаги дала-даштда ёхуд жанубидаги паст-баланд қирликларда эмас, айнан ушбу олам қучоғида эди-да. Боланинг назарида, қачон мени олиб кетасан, дея ини оғзида йўлига илҳақ термилиб тургандек эди гўё. Қани энди, суюкли бу жониворни тезроқ қўлга киритса-ю, тор дара ўзанига тушиволиб, овули томон ўқдек учса! Хуллас, кечадан буён ақли-ҳушини ўғирлаб қўйган ўша миттивой туфайли кўм-кўк ўтлоқ жилвакор, сокин тоғлар пирвиқор, бетдаги кўм-кўк арчалар ўта гўзал, қуйидаги яшил буталар ғоятда сирли кўринмоқда эди, кўзига.
Бола шунга ўхшаш туйғуни ўтган кўкламда Элёр жўраси билан тулки инини қидириб топган кезда ҳам айнан ҳис қилганди. Ўшанда жуда ваҳимали Каттажар кўзига гўзал ва тароватли кўринган. Теша билан жарлик пойидаги уяни кавлаб ва кенгайтириб, бир талай тулки болаларини дағал қопга жойлаб, изларига қайтишганида эса, у хушҳол кузатиб қолгандек туюлганди. Бироқ Каттажар томонидан “хушҳол кузатиб” қолинган болалар уйда нохуш қаршилаган: Ойнагул момоси, вой, менгина ўлай, болалари изидан келмиш тулкилар энди уйгинамни куйдириб, товуқларимни битта қўймай қириб битиради-ку, дея ваҳима кўтарган, оқиш соқолини тутамлаб, очиқ қопда қўрқувдан кўзлари жавдираб, бир-бирларининг пинжига суқилиб, ғуж бўлиб турган тулки болаларига хаёлчан термилиб турган Райимқул бобоси болани мақташ ва олқишлаш ўрнига, ўзига ўзи гапиргандай, аста тўнғиллаб, “увол” деган, “гуноҳ” деган ва сўнг бирдан жонланиб, ҳар иккисининг ҳам юмшоқ ерига бир-бир қамчи изини қолдириб, “қани, қопни кўтар, изимдан юр” деган ва неварасини отга мингаштириб, тулки болаларини тўғри Каттажарга олиб борган, эндигина овдан қайтиб, болаларини қидирмоққа тушган ва уларни кўришлари билан наридаги тиканаклар орасига бекинган она тулкининг кўз ўнгида қопдаги жониворларни, худди пиёз ёхуд картошкадай ерга ағдариб, секин ортларига қайтаркан, бояги аччиқ қамчи учун узр сўраган оҳангда, бобоси деган: “Кучинг кеп-кеп, тулкига етдими? Тулки ўрнига айиқ тутиб кел, жондор тутиб кел. Ана ундан сўғин мен сени, эр жигит, деб мақтайин­.”
Бобосининг ҳазил йўсинда айтган бу гапи боланинг хотирасида михланиб қолган эмасми, ўз хаёлида, бугун қўлга киритиши лозим бўлган бўри боласи бобоси томонидан ҳеч монеликсиз қабул қилиниши ҳамда бу ишидан ўзида йўқ суюнишига ишонарди. Ахир шу пайтгача овулда ҳеч ким уйига тирик бўри кўтариб бормаган-да. Дарвоқе, бир талай тулки болаларини ҳам биринчи бўлиб овулга у олиб борган, Элёр жўраси шунчаки қарашган. Бу иши бобосига ёқмаган эса-да, лекин овулда роса гап бўлган. Эртаси эса жўралари қутқуси билан тағин Каттажарга йўл олишган. Аммо тулкилар болаларини аллақачон бошқа жойга кўчириб улгуришган экан, икки қўлини бурунларига тиқиб, қуруқ қайтишган.
Бола шуларни хаёлидан ўтказар экан, миттигина бўриваччани ҳовли юзида лўмбиллаб юришини, қадами узилмай қолган овул болаларининг ҳавас ва ҳасаддан ўтдек чақнаган нигоҳларини кўз олдига келтириб, қувончи ичига сиғмай, ирғишлаб бораётган эса-да, йўл-йўлакай, белидаги пичоқни – Чори чўпон уни олиб қўйиши аниқ эди – беридаги харсанглардан бири ёнида қолдиришни унутмади.
Хуллас, бола қўлидаги тугунни, эй-я, тушлигим бор эди-ку, дея ҳайрон бўлган Чори чўпонга тутқазиб, ўзини тевараклаб келган сурув итлари билан пича андармон бўлган, сўнг эса онам кўп ҳаялламагин деган эди, дея ёлғонни дўндириб, ортига қайтган. Яйлов марказига етгач эса ўша поёнсиз рангин туйғулар оғушида Бурмали водий томонга бурилган. Бироқ “дарвоза”га етган жойида, кўп эмас, атига бир неча соатгина бурун водий ичкарисида бўрининг эласланган қорасини илғагани эсига тушиб, беихтиёр қадамини секинлатган. Буни қарангки, хаёл билан бўлиб, боя йўлда қайтадан белига тақиб олган пичоғи паққос ёдидан кўтарилган экан, уни қўлига олиши билан юрагига қайта қувват иниб, ўзича тиғни тенгсиз бир қурол деб билган. Кўнгли ичкарида ҳеч бир зоғ йўқлигини сезиб турган эса-да, Чори чўпоннинг тўн кийишган дўсти Холдор темирчи томонидан шунчаки эмас, ҳафсала билан, нисбатан узунроқ ишланган пичоқни, худди шамширдай, ҳар ён сермаб, олға жилишда давом этаркан, мабодо жондор зоти шу атрофда бўлса, бу хатти-ҳаракатимдан ҳайиқади, деган умидда, йўл-йўлакай бўлиқ майсалар бошини аёвсиз равишда чопқилаб, учраган яккам-дуккам бута новдаларини чирт-чирт узиб борган.
Бола шу созда, эрталаб Тархаш бирровга кўланкаланган тепаликлар этагига етаркан, теваракка қайтадан зеҳн солиб, бирор-бир шубҳали қорани илғамагач, учраган кавакка, харсанглар оралиғидаги тор ва кенг тирқишларга ҳадик-ла бирма-бир мўралаб, уларда бирор жон асарини учратмагач, жаҳди бўшашиб, дара томонга қайрилади ва барибир болалигига бориб, қуйидаги жўшқин сойга тикилганча туриб қолади. Қорли тоғлар бағридан бошланиб, йўл-йўлакай катта-кичик ирмоқлардан куч олиб, ўзида йўқ даражада қутуриб, Суйлиқсой кунботишдаги чўнгқоялар мажмуасининг жанубий томонидаги тор ўзанда шиддати ҳаддан зиёд зўрайиб, қўшни водий кенглигига етганда эса ҳовури бирдан пасайиб, бир неча тармоққа бўлиниб кетадиган ирмоққа нисбатан илгари болада ҳеч бир қизиқиш йўқ эди. Энди эса ўйноқи тўлқинлар мавжини мароқланиб кузатаркан, уни беихтиёр овули ёнидан оқиб ўтадиган сокин сойга қиёслаб, ўзича шу хулосага келади, йўқ, бу сувга эсини еган одамгина тушиши мумкин. Сўнг гоҳ сойга, гоҳ қуёш нуридан ял-ял товланиб, ғоятда фусункор тус олган борлиққа алаҳсиб, даранинг пичоқда кесилгандек, тик ва силлиқ қарши бетига, жанубий довон ўнгирларидаги қуюқ арчаларга, “дарвоза” тарафдан туриб қаралганда, Бурмали водийсининг тўри бўлмиш, юқори қисми қоятошлардан иборат, ўртача баландликдаги узун дўнгликка, водий шимолидаги довонга, бағри чуқур жарликлар билан тилимланган беридаги пала-партиш тизмаларга, ушбу тизмалар этагидаги – ҳозиргина ўзи бориб-қайтган – катта-кичик тепаликларга, ям-яшил ўтлоқларга қизиқсиниб разм солар экан, теграсидаги ажабтовур оламни тўла-тўкис қамрашга нигоҳи ожизлик қилаётгандек, кетма-кет қовоқларини уқалайди.
Бироқ кўп ўтмай, яшиллик азбаройи жонига текканидан, кўнгли ўзга рангларни истаб, яланғоч қояларга, қоятошларга, кўм-кўк тиниқ осмонга, тоғлар бошидаги момиқ пахтадек оппоқ дайди булутларга термилади ва айни шу аснода ўзича ўта муҳим сирни – олам яшилликдан эмас, турфаликдан гўзал эканини, бир тусдаги ранг, ҳар қанча жозибадор бўлмасин, тезда бадга уришини кашф этган бўлади, яъни илк бора англаб етади. Овулига қайтиши билан бу ҳақиқатни баён этиб, аввалига Ойнагул момосини, сўнг бунақанги сир-асрорларни ҳатто хаёлига келтирмайдиган жўраларининг бошини қотирмоқни дилига тугади.
Бола овули ва ўртоқларини эслаши билан, теварак не чоғли тароватли бўлмасин, оёғи остидаги яшил яланглик ўрнида жўралари билан эртадан-кечгача тўп сурадиган чанг-тупроқли тақир майдон бўлиб қолишини орзулаб, чуқур хўрсинади. Бир оздан сўнг эса хаёли яна бошқа томонга оғиб – боя отасининг яшил дўнгсада мисли минг қўйли бойдай баҳузур ёнбошлаб ётганига ҳаваси келган эмасми – қалин майсалар устига чўзилиб, жиндек тин олмоқ хоҳишини туяди. Бола ушбу истакка бўйсуниб, тизза бўйи ўт-ўланлар устига эндигина ёнбошлаган ҳам эдики, асосий мақсадидан хиёл чалғигани бирдан эсига тушиб қолиб, гўё эрталаб кўзига чалинган жондор шу яқин ўртада, қуюқ ўт-ўланлар орасида зимдан ўзини кузатиб ётгандек туюлиб, илкис қаддини тиклаб, теваракка кўз югуртиради. Бироқ атроф шу қадар тинч, шу қадар осойишта эдики, бу ҳақда ўйлашнинг ўзи жуда кулгили эди. Бу орада бола феълида мавжуд қусурлардан бири – тектурмаслиги қўзиб, ўтирган жойида бошда бир парча ерни ўт-ўланлардан тозалаган бўлади, сўнг бунга ҳам қаноат этмай, қўлидаги тиғнинг нечоғли ўткирлигини синаб кўрмоқчидек, тозаланган ерни ковлашга тушади.
Болапақир ўзи умид қилган ерда жондор ини ва у ерда бир-бирини қувлаб, лўмбиллаб ўйнаб юрган бўри болаларини учратмагач, бу ёғига нима қиларини билмай, боши гаранг эди. Аммо кўнгли худди нимадир сезгандай, водийнинг ўрли ва жарли қисмига қия боқмаган ҳолда тўрдаги дўнгликка тез-тез кўз ташлаб қўяркан, негадир, ички бир куч тинмай уни ўша томонга ундамоқда эди. Бироқ бу ерларнинг носинашталиги туфайли, юраги чопмай, ўз навбатида, ўтган йили кўкламда оддий бир тулки инини қидириб топмоқ нечоғли қийин кечгани ва бу ишга бир неча кун вақт сарфлашига тўғри келгани ёдига тушиб, биринчи кундан узоқ дайдишим яхши эмас, дея ўзини базўр тийиб турарди. Қисқаси, нечундир бугун ўзига эркинликни раво кўрган онасининг ишончига заха етказиб қўймаслик важидан, суюкли Ойнагул момосининг қуйидаги иборасини тилга олиб, худойимнинг эртасиям бор-ку, дея ими-жимида изига қайтади.
Мана энди, қўлида силлиқ заранг таёқ, белида шопдай пичоқ, ошиқмай йўлида давом этаркан, бугун, кечагидан кўра, ўзини янада тетик ҳис этмоқда эди. Бу сафар Бурмали водий тўридаги дўнгликдан ошиб ўтиш ниятида эди. Боланинг кўнгли айнан шуни истаётганди унчага-бунчага сир беравермайдиган отасидан жуда хафа эди.
Бола кеча оқшом бекор турмаган, онаси недир юмуш билан ташқарига чиқиши билан жондор инининг қайси ўрда-гўрдалигини тахминан бўлса-да, аниқлаш умидида феълидаги яна бир қусур – қувликни ишга солиб, атайдан анқовланиб, отаси олдига ушбу саволни кўндаланг қўйган:
– Ота, жондор ҳам туғадими?
Бу гапдан ота қолиб, Барно қиз пиқ этиб кулган. Одатдагидек, қошиққа қаноат этмай, косадаги шўрвани кўтариб ичаётган Чори чўпон эса бир-бирига туташиб кетган қуюқ қошлари остидан, болага эмас, аввалига суяк шимиб ўтирган кенжа ўғлига боққан, чунки бу қадар аҳмоқона саволни фақат боладан кутиш мумкин-да. Кейин косани дастурхон четига қўйиб, нимадир дегандай бўлдингми, дегандай ўғлига ярим юзланиб, ўзига ўзи гапиргандай, тўнғиллаб чўпон деган:
– Ҳа, худди итдай…
– Худди итдайин, – дея шоша-пиша хатосини тўғрилаган бўлади бола, – жондорлар ҳам кўп болалайдими демоқчи эдим…
– Итдан баттар… – дейди бу сафар Чори чўпон андак зарда билан.
– Улар уясида туғадими? – дейди ўсмоқчилаб бола. – Ё дайди итдай дуч келган ерга болалаб кетаверадими? Ишқилиб, уларнинг ин-пини борми?
Чори чўпон назарида, бу энди жуда жиддий савол эди.
Барчага маълум оддий бир ҳақиқатни ўғли билмайдими, демак, бу ўринда бола эмас, падар сифатида ўзи айбдор. Агар шу тобда Чори чўпон андак фаросат қилганида борми, қўшни отарлик Жовли чўпон ташриф буюрган ўтган кечда, айни шу мавзуда гурунг бўлганини, Эна бўри уруғини қуритмоқ ўйида, унинг инини сўраб-суриштирган қўноқ йигитни, юзинг-кўзинг демай, койиб ташлаганида, ўғли шундоққина ўнг биқинида, кўзлари алланечук ёниб-ёлқинланиб ўтирганини хотирлаган бўларди. Бироқ аксарият оталарга хос бир иллат – даврада ўтирган бола аҳлини катталар қаторида кўра билмаслиги панд бериб, ўша кечдаги гурунгни эслай олмади. Мабодо, бу аҳмоқона савол шу гурунгни катта ёшдаги иштирокчилари – Жовли чўпон ёхуд Барно қизга тегишли бўлганида эди, Чори чўпон тахминан шундай деган бўларди: “Нима, қулоқдан қолганмисан, ахир тунов кунигина бу тўғрида роса гурунглашгандик-ку.” Боз устига, одатдагидек, бугун ҳам тонгдан шомга қадар яйловда ёлғиз ўзи мум тишлаб юрган эмасми, боланинг саволи баҳона ўшанинг ҳиссасини чиқармоқчи бўлди ва наридаги қизғиш бахмал болишлардан бирини биқинига тортиб, бу ёруғ оламда барча турдаги жонзотлар, жумладан, тақир даштдаги чумолидан тортиб, тоғдаги қўпол айиқларгача ўз инларига эга бўлиши ҳақида чорак соатдан зиёд “маъруза” ўқиб, охири гапини шундай якунлайди:
– Хуллас, бу дунёда инсиз, уясиз жонивор зотининг ўзи йўқ.
Асосий мақсадга етишмоғига бир баҳя қолганини сезган бола, ичидан мисли тўфондек жўшиб келаётган ҳаяжонини зўрға босиб, томоқ қириб-томоқ қириб, дейди:
– Унда… тунов куни ўтовимиз ёнидан ўтган жондорниям уяси бор экан-да, а, ота?
Чори чўпон боланинг соддалигидан ўзича кулган бўлиб, дейди:
– Эмасам-чи.
– Қаерда? – дейди боланинг кўзлари ўтдек чақнаб.
– Нима қаерда? – Чори чўпон сергак тортади.
– Уяси?.. – қовун туширганини фаҳмлаган бола, қошиқдаги емакни оғзига олиб боради.
– Бу сенга нечун керак бўп қолди? – Чори чўпон қовоқ уяди.
– Шунчаки ўзим… – бола шошиб оғзига солган ва ўзи ўлгудек ёмон кўрадиган думба бўлагини лиққа ютиб юборади. – Қизиқ-да…
– Қизиқмаганинг дуруст… – дейди Чори чўпон қовоғини очмай.
– Қизиқсам, нима бўпти? – энди отасидан гап ололмаслигини пайқаган боланинг энсаси қотади.
Чори чўпон гапни янада калта қилади.
– Чатоқ бўлади!
Шу дам эшикда Сарагул пайдо бўлади-ю, боланинг дами ичига тушиб, бутунлай уни ўчади. Негаки, онаси ўта сезгир – коса тагидаги нимкосани зумда пайқайди. Оқибатда, отасидан ўпкаланмоқдан бўлак чораси қолмайди.
Боланинг хафалиги Бурмали водийсига қадам қўйганда ҳам аримади.
У “дарвоза”дан Бурмали водийга кираркан, бу сафар белидаги пичоқни худди кечагидай, шамшир янглиғ, у ён-бу ён сермамади, ҳаттоки уни қўлига ҳам олмади, ич-ичидан отасига иддао қилиб, айтмасангиз айтманг, сизсиз ҳам ўзим топаман жондор уясини, дея водий тўридаги дўнгни қора тортиб борарди.
Бола жуда дадил эди. Зеро, эсини таниши билан дала-даштга интилиб, қир-адирлар бағрида эмин-эркин кезинмоқнинг ҳадисини олган эмасми, мана энди, ушбу тажрибаси бовар келиб, кечагидан кўра, бугун ўзини жуда тетик сезарди. Миясида, ини қаердалигини тусмоллай олсам бас, сўнг нима қилишни ўзим биламан, деган саркаш ўй мисли қуюндек чарх ургани сайин ўзини улғайиб қолгандек ҳис этарди.
Ҳақиқатдан бола нисбатан хийла улғайгандек эди – масалан, кеча бўри боласини тезроқ қўлга киритиш иштиёқида, ўзида йўқ даражада ҳовлиқиб, турфа хомхаёллар гирдобида жунбушга келган бўлса, бугун, аксинча, хатти-ҳаракатларида совуққонлик аломатлари зуҳурланиб, анча жиддий тортганди. Аммо ичидаги оташ заррача сусаймаган, қайтага, беш баттар алангаларди.
Бола, шу аланга таъсирида, водий тўридаги дўнгликдан берида оёқ илиб, тоғу тошларнинг миридан-сиригача биладиган тажрибали сайёдлардек, ошиқмай дўнглик пойидаги сийрак буталарга, юқоридаги турли қоятошлару яккам-дуккам арчаларга диққат-ла кўз югуртираркан, бирдан ҳализамон юз очиши лозим бўлган дўнглик ортидаги нотаниш оламни тезроқ кўриш истаги жўш уриб, бундан юраги бир қалқиб тушди. Бу туйғу болага яхши таниш бўлиб, ёлғиз ўзи ёхуд бирор жўраси билан овул жанубидаги қир-адирларда кезинган кезларида, йўлига кўндаланг бўлган ҳар бир дўнглик ортида не борлиги билан жуда қизиқсинар, дўнг белига ўрлагач эса, қаршисида намоён бўлган манзара қошида энтикиш-ла туриб қоларди. Бола, момоси айтмишли, копток жиннисига айлангунга қадар, дала-даштда санғиб, олисдаги тоғларга туташиб кетган қирликларнинг маълум бир қисмини ҳамда улар бағридаги ўру жарликларни мана шу тарзда – “ўзга олам” йўсинида бирма-бир “кашф этиб” чиққанди. Бироқ коптокка бутунлай меҳр қўйгач, боладаги бу хусусият заволга юз тутган ва у “ўзга олам”га ортиқ қизиқмай қўйганди. Бугун эса шу феъли туйқусдан қайта жонланиб, эндиликда дўнглик ортидаги “ўзга олам” билан тезроқ бетлашиш иштиёқида юраги ёнмоққа тушганди, турган гап, бўри инини хаёлидан зиғирча мосуво этмаган ҳолда.
Бола кўпда ҳаялламай, тезроқ юқорига тирмашмоқ ўйида нигоҳи ила дўнглик белидан ўзига мосроқ жой қидираркан, хиёл ўтмай дара бўйи­даги торгина кўздан паналаб жойни дафъатан илғаб қолди-да, тўғри ўша томон юрди.
Заранг дарахтини дара тарафидаги торгина оралиқдан ўтиши билан унинг қаршисида қалин ўт-ўланли, узун энли йўлак пайдо бўлди. Қўш отлиқ бемалол сиғарли узун йўлакнинг ўнг ёнида чуқур дара, сўл ёнида қияланиб тушган дўнглик, адоғида эса яшил яланглик ва қандайдир қоятошлар кўзга ташланиб турарди. Бу – ғаройиб кўринишга эга бўлган йўлак сир-синоатга тўла оламга элтувчи афсонавий йўлдек туюлди унга. Шу боис йўлак оғзида ҳайрат ва ҳаяжон оғушида бир муддат анқайиб туриб қолди. Бироқ ҳар қанча ҳаяжонда бўлмасин, ўт-ўланлар оралаб кетган ингичка сўқмоқни назаридан қочирмади – жондор йўли, деган хаёлга борди. Бундан юрагига ҳадик инди. Бироқ дара ёқалаб, бир текисда чўзилиб кетган сирли йўлакни босиб ўтиш истаги шу қадар кучли эдики, айни пайтда ҳеч нарса уни бу йўлдан қайтара олмасди.
Бола теваракка ҳушёр боққанча, йўлакка дастлабки қадамни қўйди.
Қиялаб тушган дўнглик турфа тусдаги тош қатламлардан иборат бўлиб, қатламлар орасида тиканаклар кўкланиб, дара лабининг у ер-бу ерида эса, гўё қуйидаги сойга қулаб тушишдан қўрққандек, пастак буталар қўнишиб турар, оёқ ости айтарли равон эмас – дўнгдан думалаб тушган катта-кичик тошлар деярли ҳар одимда учрарди.
У, чамаси, икки юз газча масофани босиб ўтиб, йўлак адоғидаги чоғроқ яшил сайҳонликка етаркан, кўзи сўлда, дўнглик ортидаги ғоятда ғайритабиий манзарага – доирасимон чуқур ҳавзага тушди. Кафтдек текис туби арча ҳамда бошқа турдаги тоғ ўсимликлари билан қопланган ҳавзанинг умумий майдони олти танобдан зиёд, яъни бир ярим гектарча бўлиб, рангдор қирғоқлари тик, қоқ марказида эса худди найза учидек, боланинг таъбири билан айтганда, таомликка ярамайдиган эркак сабзидек, бир жуфт қоя кўкка бўй чўзиб турарди. Бу ҳавза маҳаллий чўпонлар тилида жўнгина тарзда “тошохур” деб юритиларди. Дарвоқе, сирли йўлак мазкур тошохур баралла кўзга ташланиб турган шу яшил сайҳонлик бўйида якун топиб, нарига ўтишнинг сира иложи йўқдек туюлса-да, аммо синчков нигоҳ ялангликнинг у чеккасидаги қоятошлару турли дов-дарахтлар бағрига сингиб, тошохурнинг шарқий қанотида жойлашган қатор ўнгирлар томон мисли илон изидек биланглаб кетган ингичка сўқмоқни илғамасдан қолмасди. Бироқ бола ҳозир ёни-верига разм соладиган аҳволда эмас – энди жондор инини паққос унутган кўйи, бу ғаройиб манзара қаршисида тамомила лолу ҳайрон туриб қолганди. Ҳолбуки, кечадан бери у қидираётган бўри ини шундоқ яқинида, тошохурдан кейинги биринчи ўнгирда жойлашганди.

* * *
Бу сафар болаларини заҳирадаги озуқа билан емаклантиришга мажбур бўлган Эна бўри ўнгирнинг дуярли нимчорак қисмини эгаллаган силлиқ, кўкиштоб тош четида, кундалик бетизгин қилиқлари – шўхликлари билан овора болалари ҳаракатини кузатиб, ўз навбатида, наридаги қоятош соясида бағрини ерга берган кўйи, жароҳатланган ўнг оёғини ялаб-юлқаб, ора-сирада худди норасида жонивордай араз-ла ғингшиб қўяётган жуфти Тархашга дам-бадам кўзларини пес-пес қилганча, чўзилиб ётарди, гўё сокин ором олмоқда эди. Зоҳиран шундай, ботинан эса, ҳали-ҳануз чексиз қаҳру ғазаб оғушида эди у.
Эна бўри бежизга қутурмаганди.
Бугун тонгда кўнглига ҳадик ва қўрқув солган қоришиқ ҳиднинг ким ва нималигига тўла-тўкис аниқлагач, қиялик тепасидаги қоядан ошиб, йўлда ҳеч қаёққа чалғимай, тўғри ини сари йўртаркан, тошохур бўйига етганда, жануб томондаги ингичка, ўта қалтис сўқмоқдан қуйига энган ва унинг марказида бўйланиб турган қўш қоядан бири пойидаги зах ковакда, бугунгидек омадсиз кун – қора кунга асраб қўйилган озуқасининг ярмидан кўпроғини Тархаш жиғилдонига уриб кетганидан огоҳ бўлганди. Бу ҳолдан Эна бўри аввалига эсини йўқотар даражада қутурган эса-да, сўнг йўлига илҳақ кўз тикиб турган оч-наҳор болаларини ўйлаб, ўзини босган, нодон ва безбет жуфтидан қолган эту суякларни чала чайнаб, чала ютиб, инига ошиққан. Ўнгирда қора бериши билан бир-бирини турткилаб-сурткилаб, пилдираб қошига чиққан болалари олдига қўрсоғидаги емишни эндигина қайд қилиб ташлаганида, бўлак пайт қуриб қолгандай, айни шу вақтда қайси гўрдандир суманглаб келиб қолган Тархашга ташланиб қолганди.
У нодон жуфтининг боплаб адабини берган эса-да, аммо бунга тўла қаноат этмаган – ботинида бир-бири билан аёвсиз равишда чўқишаётган икки қарама-қарши туйғунинг қайси бирига ён босмоқни билолмай, шуури карахт эди: қаҳри дердики: “Бос, янч, этини нимтала, бу ярамасни!” Ақлли эса зўр бериб бу ёвуз қутқуни инкор этмоққа уринарди: “Йўқ-йўқ, асло ғазабга эрк бера кўрма!” Жонивор ушбу икки ўт ўртасида аёвсиз равишда қоврилар экан, бахтига, хиёлдан сўнг ўтган йиллар давомида секин-аста орттирилган бор тажрибалари бовар келиб, агар ғазабини жиловламаса, оқибати хунук бўлиши мумкинлигини ҳис этиб, андак тинчланди. Ақли шуни айтдики: “Емакка қотиниб, ўзини айбдор сезгани учун ҳам Тархаш боя юмматаламоғингга қўйиб берди. Ҳозир қайта ҳамла қилар бўлсанг, ортиқ у қараб турмайди, ўтган галгидек, қурби етганча қутуриб қаршилик кўрсатишга тиришади ва натижада, бундан ҳар иккинг ҳам жиддий озор топмоғинг мумкин.” Бундан Эна бўри дарров ҳушёр тортди: “Агар бу жангда бехосдан қаттиқ яраланар бўлса, сўнг қошида лўмбиллаб ўйнаб юрган манову болаларининг ҳоли не кечади? Уларнинг томоғига ким қарайди?”
Тархашми?
Йўқ, икки дунёда ҳам!
Боз устига, она жонзодларнинг жиддий яраланиши ёхуд бевақт ўлим топиши туфайли, ҳар йили бу тоғу тошларда неча бир мурғак жониворлар барвақт нобуд бўлмайди. Тўғри, нодон Тархаш норасидалар ризқига хиёнат қилиб, муқаддас йўриқни бузди. Бироқ ҳарчанд уринмасин, ҳарчанд адабини бермасин, барибир унга эс кирмайди – бу қилиғини эрта бир кун тағин такрор этади. Шунинг учун у билан ёқалашиб юргандан кўра, заҳирасига ўзга жой топгани маъқул. Боиси Тархаш “оила ташвиши”ни бирга тортадиган аввалги жуфти Сўпоқ эмас, нақ куйдиргининг ўзи – на бутунлай узилиб кета олади, на жуфтлик вазифасини адо этади. Бугунгидек юмматалар бўлса, ўзича аразлаб, ғингишиб; индамаса, қилиқлари билан қонига ташна қилиб юраверади.
Эна бўри ҳануз жароҳатини ялаётган Тархашдан ирганиб, собиқ жуфти Сўпоқни қўмсаб, беихтиёр ув тортмоқ истайди. Кўксини тўлдириб, фиғон қилмоқни истайди.
Афсуски, бу асло мумкин эмас – ини яйлов яқинида жойлашган. Яйлов аҳли билан минг иттифоқ бўлмасин, ички майл ва туйғуларига бўйсуниб, ини жойлашган ҳудудда ув тортмоққа ҳозирча мутлақо ҳаққи йўқ.
Бу – ёввойи олам йўриғига сира тўғри келмайди.
Ув тортмоқдан ув тортмоқнинг фарқи бор дегандек, унинг ҳам ўз вақт- соати бор, яъни қачонки, болалари соғ-омон улғайиб, инини, ўтов аҳли эса яйловини тарк этгандан сўнг, оппоқ қорга бурканган тоғу тошлар орасидаги овулларни қоралаб, хоҳласа ойга боқиб, хоҳласа кўкка боқиб, бас деганча ув тортмоғи мумкин.
Энг муҳими, нола тортмаса бўлди.
Бундан аввалги болалари зилзила туфайли кўчки остида қолиб нобуд бўлганида, Эна бўри аламдан туни билан ув тортиб – нола қилиб чиққан, сўнг кутилмаган бу жудоликка тоқат қилмоққа бардоши етмай, ўзига ўзи ажал чорлаган. Аксига олиб, ҳеч ажалга дуч келмаган, дуч келганида эса, олди-ортига қарамай, тирақайлаб қочган. Ўшанда тоғ овуллардан бири яқинида кетма-кет милтиқ гумбирлаб, бир тўда ит изидан тушган. Эна бўри ажални истаган эса-да, аммо уни бир гала ит тимсолида тасаввур этмаган эканми, беихтиёр қочмоққа тушган. Қочиш асносида томирларида қон юришиб, унда ҳаётга ташналик ҳисси қайта жўш урган. Кейинчалик Тархашни учратиб, ғам-аламларини бутунлай унутган. Бу янги жуфтини худди Сўпоқдек оқил ва меҳрибон бўлади дея умид қилганди. Афсус­ки, Тархаш аввалги жуфтининг ғирт акси бўлиб нодон чиқди. Бу туришида ҳали-бери унга ақл кирадиганга ўхшамайди ва кирмаса ҳам керак.
Эна бўри чўзилиб ётган жойида, қачон сенга эс кираркан, нодон, деган йўсинда тағин Тархашга адоватла боқаркан, шу аснода хаёлига келгани шу бўлди: йўқ, жуфти Сўпоқ икки дунёда ҳам ўзини бу тарзда талатиб қўймасди, мабодо, ораларидан оламушук ўтиб қолар бўлса, Тархаш каби ғингшиб, ўз кўйида аразлаб ётмасди, дарров ўлжа қидириб кетарди. Магар ўлжа билан қайтар эрса, оғзидагини қанжиғи олдига намойишкорона тарзда улоқтириб, ўзи нарида тескари ўгирилиб, ғуддайиб туриб олган, яъни ораларига тушган совуқлик Эна бўри томонидан бартараф этилишини тоқат-ла кутган бўларди. Табиий, Сўпоқ ўлжа билан қайтар бўлса, Она бўри ортиқ ўрланмас, жуфти ёнига бориб, аста суйкалмоқни бошларди. Бироқ Сўпоқ дарровгина эрий қолмас – ич-ичидан ҳалимдек юмшаб турган эса-да, тишида буни асло сездирмас – ўзича жиндек ноз қилган бўларди. Аммо Эна бўри балонинг ўқи эди – унинг олдида Сўпоқ деганлари нима бўпти, бор-йўғи бир иссиқжон, керак бўлса тошни эритмоққа қодир эди у.
Баъзан эса бунинг акси бўларди.
Аммо, Сўпоқдан фарқли ўлароқ, Эна бўри тезгина бўй бермас, кунлаб, гоҳида ҳафталаб уни обдон сарсон-саргардан қилар, гоҳида эса чинакамига бўзлатарди. Табиий, бу ҳол Сўпоқ бирор-бир ўзга қанжиққа кўз сузиб қўйган кезларда юз берарди. Аммо шунчаки аразлашувларда ташаб­бус ҳамиша Эна бўридан чиқар – тошга айланган жуфтини саноқли дақиқада мисли мумдай эритиб оларди. Ана шунда мумдай эриган Сўпоқ нақ оёқлари остида эшилиб-эркаланиб ётган арлонини меҳр билан шу қадар ялаб-юлқалардики, бу каби фараҳбахш дамларда Эна бўри ўзини гўё еттинчи осмонда қалқиб юргандек ҳис этарди. Тархаш эса Сўпоқнинг тўкилган бир мўйига ҳам арзимайди – ўз нафсидан бошқасини ўйламаганидек, болаларига оталик ҳам қила олмайди. Ана, у ёнига эркаланиб борган болаларидан бирига, худди етти ёт бегонадай, ириллаб берди. Кейин нимадир эсига тушгандай, ўрнидан илкис қўзғолди-да, кунчиқардаги ўрликлар бағридаги бутазорга шўнғиб, зумда кўздан йўқолди.
Тархашнинг қораси ўчгач, гўё бирдан ғами аригандай, Эна бўри боядан бери тинмай атрофида ўралашаётган болаларига андармон бўлди – бирини ялаб, бирини юлқашга тушди. Шунда наридаги тошлар орасида калта чўпни гоҳ тиш­лаб, гоҳ ташлаб, ўз майлида ўйнаб юрган ёниқ кўз, тийрак бўривачча оғзидаги чўпни ташлаб, улар ёнига пилдираб келди-да, биродорларини нари-бери суриб, онасининг тумшуғи остига, тўртала оёғини даст кўтарганча, чалқанча тушиб ётиб олди. Эна бўри пишиқ-пухталиги ҳар бир ҳаракатидан яққол сезилиб турган ёниқ нигоҳли бу жимитдек урғочи жониворнинг истагини дарров англаб, худди бир вақтлар Сўпоқ ўзини суйиб эркалагандай, қайноқ тили билан унинг қорни, чоти ва бўйин тагларини ҳафсала билан ялашга тушди. Бу ҳолдан қолган бўриваччаларнинг рашки қўзиб, дарҳол ёниқ кўзни турткилаб-сурткилаб, нари ҳайдамоққа тушдилар. Эна бўри феъли ва туси ўзига ўхшаш бу жониворни азалдан бўлакча суярди, шунинг учун уни ака-­укалари ҳужумидан ҳимоялаб, меҳр-ла ялашда давом этди. Боз устига, ёниқ кўз ўзининг бу қилиғи – тантиқ талаби билан Эна бўри шуурида тотли хотираларни уйғотиб, энди амалга ошмоғи душвор бўлган баъзи бир хоҳиш-истакларни қўзғаб қўйган эди.
Эна бўри тумшуғи тагида чалқанча тушиб ётган бўривачча ўрнида ўзини, ўзи ўрнида эса қаҳр ва меҳр бобида ҳар қандай жонни бир ҳимо билан қочирадиган Сўпоқни тасаввур этиб, бу юмушни ўзгача бир шавқ билан адо этаркан, кутилмаганда ўнг биқинида аёл эласланиб, қайноқ кафтини нақ яғринида туйгандай бўлди.
Жонивор илкис қаддини тиклаб, беихтиёр ўнг ёнига ўгирилди.
Бироқ шуурида кўланкаланган Сарагул шарпаси сароб бўлиб чиқди.
Қизиқ, ахир аёлнинг қайноқ кафтини нақ яғринида аниқ ҳис қилди-ку!
Бу не ҳол?
Бу не синоат?
Бу сир-синоатга Эна бўрининг ақли етмади. Аммо яғринини сийпалаб ўтгандай туюлган қайноқ кафт таъсирида, ҳамиша жисмидан теваракка ғаройиб илиқлик таратувчи аёлга нисбатан, ҳолбуки, бугун тонгда уни кўрган эса-да, кучли соғинчни ҳис этиб, беихтиёр инграшди. Қошида ҳануз оёқларини кўтариб ётган ёниқ нигоҳни унутган ҳолда тумшуғини кунботишга чўзди. Сарагулнинг сархушлантирувчи таниш бўйини қаршисидан эсаётган енгил эпкиндан илғаб оладигандек, қайта-қайта искаланди. Ана шунда одам исини туйгандай бўлди.
Бироқ бу – у кутган бўй эмасди. Эна бўри бирдан ҳушёр тортди.
Эна бўри чинакамига таҳликага тушди.
Ахир ини жойлашган ҳудудда одам ҳидини туйиш, унинг учун ўлимдан минг карра даҳшатлироқ эди-да.
Бу, том маънода фалокат эди!
Эна бўри ҳозирча ким ёхуд нелиги ноаён бўлган бу фалокат ҳализамон теграсида бамайлихотир ўйнаб юрган болалари ҳаётига чанг солиб, бир лаҳза ичида уларни мавҳ этадигандек, тани қалтираб, ириллаганча, болаларини уясига ҳайдади. Сўнг ўзи мисли камон ўқидек ўнгир четига отилди.

* * *
Худди бўлак жой қуриб қолгандек, чуқур дарага орқа ўгирганча, ажал комидан бор-йўғи тўрт-беш одим берида ҳайрат оғушида ҳануз тошдай қотиб турган бола илонизи ингичка сўқмоқдан эмас, тошохурнинг жанубий қирғоғи ёқалаб, харсанг ва буталар оралаб, ўзи томон соядек сирғалиб келаётган Эна бўрини пайқайдиган ҳолатда эмас – ҳали-ҳануз қаршисидаги тошохурнинг ғаройиб манзарасига маҳлиё эди. Шу кезгача тоғу тош деганда, Сувлиқсой водийси атрофидаги тоғларни ҳамда нотекис довон йўлига олиб чиқувчи тор дарани биларди. Бунинг устига, ҳар сафар тоққа ташриф буюрганида, бобоси айтмиш­ли, худди Ҳабиб бангидек ҳардамхаёл ҳолда, яъни қад­рдон овулидан ҳам кўра, энг севимли эрмаги – тўп суришдан бебаҳра этишгани учун барча-барчадан, ҳаттоки кундузи қуёшдан, тунда ойдан, қўйингки, бутун оламдан норози ҳолда келарди-да. Тўғри, тунов кундан ва айниқса, бугундан тоғу тошларга бир нигоҳ билан боқаётган эса-да, аммо келбати қорли тоғлардек чўнг, қандайдир афсонавий одам ёхуд одамлар томонидан атай қазилиб, атай зебланган ҳавзага биринчи бор дуч келиши эди-да.
У тошохурнинг тик қирғоқлари, яшил туби ва унинг қоқ марказида қад ростлаб турган – эни-бўйидан тортиб, шакл-шамойилигача, киши ақлини лол қолдирарли даражада, бир хилда бўлган эгиз қоя – қўш қояга боққани сари ҳайрати хамирдай кўпчиб, оқибатда, нафақат жондор инини, балки шундоқ ортида оғзини ланг очиб турган ажал – теран дарани ҳам унутиб қўйган эди.
Болани чандон қизиқтириб қўйган бу қоялар оралиғи чамаси ўн беш газча бўлиб, улар асосини ташкил этган тошқатламлар эни ҳамда ранг-туси ҳам айнан бир-бирини такрор этганди. Магар, шу ўринда, қоялардан бирини кўзда тутган ҳолда жиндек таърифга урғу берар бўлсак, қоя пойидаги баланд қатлам кулранг тусда бўлиб, ундан юқоридаги қатлам тўқ кўкимтир рангда эди. Учинчи, яъни қуйидаги тўқ кўкимтир қатлам сиртига қисман тарамлаб томир отган қирмизи қатлам эса, мисли қизил белбоғ янглиғ, қоя белини чирмаб, уни ўзгача зеблаб турарди. Умуман олганда, ранг борасида табиат қоялардан ўз саховатини асло аямаган – қирмизи “белбоғ” кифтига ўрнашган тўқ сариқ рангдаги тўртинчи қатлам ўзидан тепадаги оқиш тусли бешинчи қатлам билан уйғунлашиб, мисли тасмадек, уларни бир-биридан ажратиб турган ўртадаги қоп-қора чизиқ – мўъжаз қатламни деярли ютиб юборганди. Жигарранг тусдаги олтинчи йирик қатлам ўз яғринидан жой олган қорамтир – айрим ўринлари кўмирдек қоп-қора – қатламни инкор этган ҳолда ажабтовур кўриниш ҳосил қилганди. Айни шу ерда она табиат, қоялар устидан қаҳ-қаҳ отиб кулгандек, қорамтир қатлам устига, унинг акси бўлмиш оқиш қатламни, оқиш қатлам елкасига эса қизғиш, сарғиш, оч ҳамда тўқ жигарранг тусдаги энли ва энсиз қатламларни ўта моҳирлик билан пайдар-пай териб чиққанди. Эгиз қояларнинг энг юқори нуқтаси – найзадек ўткир учлари оч кулранг тусда бўлиб, бирини мужрайган яшил арча безаб турарди.
Болапақирни ҳайратга солган яна бир ҳолат – эгиз қоялардаги мавжуд рангли қатламлар тош­охурнинг тик ва баланд деворларида айнан шу йўсинда тўла-тўкис такрорланган бўлиб, тошохур тубидаги яшиллик бу турфа ранглар мажмуасини янада бўрттириб, унга айрича кўрк бағишлаб турарди. Агар бола геология фанидан озми-кўпми бохабар бўлганида борми, бу сир-синоатга қисман эса-да, ақли етган ва бу қадар ҳайратга тушмаган бўлар эди. Аммо унинг болалик бахти шунда эдики – қошидаги манзарани таърифи йўқ бир мўъжиза сифатида қабул қилганди.
Бор ҳайратининг асил сабаби шу эди.
Бу орада ниҳоят “тошқотган” болага жон кирди.
У ўнг қўлидаги заранг таёқни қўлига оларкан, азбаройи завқи тўлиб-тошганидан, ўнг тиззасига енгил бир шапатилади. Қани энди, айни шу дамда ўзидек тўптепар жўралари қабатида бўлиб қолишса-ю, бирга-бирга қуйига энишса, рангдор қоялар атрофида гир айланишиб, чир айланишиб, обдон уларни томоша қилишса, ўзларида йўқ завқланишиб ва шавқланишиб, дон талашган чуғурчиқлардек роса чуғурлашса, сўнг бу ҳақда овулдагиларга ошириб-тошириб сўзлаб беришса! Ахир момосининг хамир қориладиган сариқ сирли тоғорасидек бир текисда ўйилган, буниси камдек, қоқ киндигида, бобосининг жини севмайдиган эркак сабзидек кўкка бўй чўзиб турган қўш қояли, йўқ-йўқ, эгиз қояли бу қадар ажойиб манзарани яна қаерда кўриш мумкин?!
Фақат шу ерда!
Айнан шу ерда!
Эна бўри бир пайтлар тоғлар орасидаги сўқмоқдан ини ўрин олган камар томон отини елдириб бораётган суворий қаршисига тўсатдан лоп этиб чиққан Сўпоқ каби, тошохур лаби яқинидаги харсанглар ортидан яшил ялангликка сакраб чиққанида, бола шу шавқли хаёллар оғушида эди.
Боланинг кўзи ўзидан бор-йўғи ўн беш одимча нарида, худди осмондан тушгандай, туйқусдан пайдо бўлган Эна бўрига тушгач, беихтиёр қовуғи бўшашиб кетди. Қўлидаги заранг таёқ майсалар устига тап этиб тушиб, белидаги пичоқ ҳатто эсига келмади. Қаршисида кўзлари мисли чўғдек ёниб, тишлари даҳшатли тарзда иржайиб турган махлуқ ўтов ёнида учратган ройишли жондорга ўхшамас, ҳадемай ямламасдан ютадиган важоҳатда эди.
Бола қўрқувдан қотиб қолганди.
Эна бўри унинг ҳолатини сезгандек эса-да, аммо бундан юраги тариқча юмшамади. Боиси қошидаги боланинг, тоғлар орасидаги танггу тор сўқмоқда тўсатдан Сўпоққа дуч келган суворий сингари орқа-олдига қарамай, ура қочмоғини кутган ва айнан шу ниятда сайҳонликка сакраб чиққан эди-да. Қарасаки, боланинг жуфтакни ростлайдиган сиёғи йўқ, турибди серрайиб. Бу ҳолдан, бола қўрқувдан тош қотганидек, Эна бўри ҳам бу ёғига не қиларини билмай, бир неча сония тараддудланиб қолди.
Эна бўрининг ғазабланишига сабаб, бола унинг инига жуда яқин келиб қолганди. Хўш, бу ўринда, йиртқич қандай йўл тутмоқни ўзига маъқул топди? Собиқ жуфтининг қилиғини айнан такрор этиб, болани шунчаки қувиб солмоқчи бўлди. Боз устига, бу томонга яқинлашаётганида, ҳидиданоқ болани таниган, шунга кўра, ҳозирча бирор-бир ёмонликни ўйламаган ҳолда, фақат имкони борича тезроқ қорасини ўчиришини истарди, холос. Аксига олиб, болапақир жойидан жилай демас, наридаги харсанглардай тошқотиб турарди.
Ана шунда Эна бўри иккинчи амални қўллашга аҳд қилди ва гавдасини хиёл олдинга чўзганча, йўқол, дея ваҳшатла ириллаб, аста олға юрди. Шунда бирдан болага жон кирди, тўғри ажал сари – дара томонга тислана бошлади. Буни дарров фаҳмлаган Эна бўри тўхтади, хавфдан огоҳ этгандай, бу сафар бўғзида бўғиқ ириллади. Аммо бола, икки кўзи йиртқичда, тисарилишда давом этди ва бир зумдан сўнг “ва-а-а” деганча пастга қулади.
Эна бўри у томонга ошиқмади, хавф ариб, кўнгли оройиш топганидан суюнгандай, сайҳонликда пича туриб қолди. Кейин қизиқиши устун келиб, дара лабига борди. Бўйин чўзиб, қуйига мўралади. Қарасаки, бола, чамаси, уч-тўрт газча пастда, жар бетидан униб чиққан, жуссаси кичик эса-да, танаси бақувват арча шохлари орасида, ҳозирча ҳеч бир нарсани идрок эта олмай, кўзлари ола-кўла бўлганча, чалқанча тушиб ётар, қуйидаги жўшқин сой эса тезроқ уни ўз оғушига олиш иштиёқида уюрланиб-уюрланиб, мавжланиб-мавжланиб оқарди.
Бу орада ниҳоят бир амаллаб ўзига келиб олган бола жониқишла арча бутоқларидан бирига маҳкам ёпишиб, сой шовурига басма-бас, овози борича “Эна-эна”лаб бақириб қўяверди. Бу қилиғи билан йиртқичнинг кўзига янада ожиз, янада нотавон кўриниб кетди.
Эна бўри танг аҳволда қолган болани тақдир измига ташлаб, аста изига қайриларкан, йўлига кўндаланг тушиб ётган заранг таёқ олдидан бепарво ўтиб кетолмади, одатига кўра, уни искаб кўрди ва ўзи сира кутмаган ҳолда калтакда бола ҳиди қатори аёлнинг ҳам қадрдон бўйини туйди. Бундан сергак тортиб, гўё ишонгиси келмагандай, заранг таёқни у учидан бу учигача қайта искаб чиқди. Бу дафъа ғоятда ажабтовур бир ҳолдан – она-бола ҳидининг бир-бирига яқинлиги ва ўхшашликдан жуда ҳайратда қолди. Бу эса юрагида англарсиз илиқ бир туйғуни уйғонмоғига сабаб бўлди. Жондор ботинида юз берган ғаройиб бу эврилишдан таажжубга тушиб, бир дам тек туриб қолди. Кейин бунга тўла ишонч ҳосил қилмоқчидек, заранг таёқни яна бир карра искаб чиқди. Сўнг ички ройишга беихтиёр итоат этиб, дара лабига қайтди. Бўйин чўзиб қуйига боқди. Арча бутоқлари орасига энди жойлашиб ўтириб олган боланинг аҳволи ҳавас қиларли эмас, бақириб-чақиришлари эса ожиз жонзоднинг нолакор ғингшишидек туюлди унга.
Эна бўрида болага кўмак бериш истаги туғилди.
Бироқ қандай қилиб?
У болага боққанча, шу созда бир дақиқача қотиб турди-да, кейин секин ортига қайтаркан, туйқусдан юрагини илитган туйғунинг туб моҳиятини янада теранроқ англаб етмоқчидек, тағин калтакни бир сидра искаб чиқди. Она-болага ҳидига сезилар-сезилмас темир иси қоришиқ эса-да, бунга ортиқ эътибор бермай, қайтага, қуйидаги жўшқин сойнинг бир зайлдаги шовурига қасдма-қасд қичқираётганидек, дам-бадам нола қилаётган болага гўё далда бермоқчидек, бот изига қайрилиб, пастга мўралади.
Эна бўри ўз болаларини ҳар қандай вазиятда тинчлантиришга қодир эди. Бироқ кўмак сўраб, унинг наздида, овози борича тинмай “ғингшиётган” одам боласига таскин бермоққа жуда ожиз эди. Оқибатда, у икки ўт ўртасида қолди – кетай деса, юрагини забт этган илиқ туйғу бунга изн бермас, қолай деса, бундан бирон наф йўқ. Бунинг устига, она-боланинг ўхшаш ҳидини ўзида омухта этган заранг таёқ, кетмоғига изн бергиси келмагандай, шундоқ йўлида чўзилиб ётарди. Қисқаси, сиртдан қаралганда, Эна бўрининг ҳозирги ҳолати тумшуғи тагидаги тайёр ўлжага эга бўлмоқнинг эвини тополмай, беҳудага тимирс­киланаётган ношуд жониворнинг тентинишига жуда ўхшаб кетарди…
Охири бўлмади – боланинг тинмай нола қилишига ортиқ тоқати етмай, тик жарликда одам боласи эмас, ўз жигаргўшаларидан бири омонат илиниб тургандай ва ҳадемай дара тубидаги тезоб оқим бу жонни ўз комига тортиб кетадигандай, Эна бўри, калтакка ўтириб қолган аёл иси таъсирида, беихтиёр ув тортиб юборди.
Эна бўри калтакни ҳидлаб-ҳидлаб, аёлни йўқлаб-йўқлаб, кўкка боқиб-кўкка боқиб ув тортди.
Эна бўри арча шохлари орасида “ғингшиб” ётган болага қараб қўйиб-қараб қўйиб, осмонга тумшуқ чўзиб-тумшуқ чўзиб ув тортди.
Эна бўри, минг бора бебурд бўлса-да, Тархашнинг шу тобда қабатида йўқлигидан ранжиб-ранжиб ув тортди.
Эна бўри бундай дамда ҳамиша бирор-бир йўл-йўриқ топмоққа ҳамиша қодир бўлган Сўпоқни қўмсаб-қўмсаб, ув тортди.
Эна бўри ҳар сафар ўтов ёнидан аёл ҳидига тўйиниб-тўйиниб ўтарди, унинг илиқ тафтини бутун вужудида туйиб-туйиб ўтарди. Энди бу суюкли бўй заранг таёқда анқиб турарди, бола иси ўша ёқимли бўйга ўхшаб кетарди ва айни шу ўхшашлик туфайли юзага келган илиқ туйғу эса жониворнинг кетишига қўймай, тушовлаб турарди. У ботинида кечаётган бу ажабтовур ҳиснинг нелигини ҳалича тўла идрок этолмаган эса-да, юраги ва шуури амрига итоат этган ҳолда, қиш-қировли қоронғи тунда ёхуд қуюқ туманли кунда шеригини йўқлаган жондордек келиштириб-келиштириб, ув тортмоқда давом этди.
Эна бўри калтакни ҳидлаб-ҳидлаб, аёлни йўқлаб-йўқлаб, кўкка боқиб-кўкка боқиб ув тортди.
Эна бўри арча шохлари орасида чорасиз “ғингшиб” ётган болага қараб қўйиб-қараб қўйиб, осмонга тумшуқ чўзиб-тумшуқ чўзиб ув тортди…

* * *
Эна бўри аёлнинг қайноқ кафтини яғринида ҳис қилган ондаёқ хавотир ҳиси Сарагулнинг қалбига мисли қуюндек ёпирилиб кирганди.
Аёл дастлаб бундан ҳайрон бўлди.
Аёл безовталаниб, кенг яйловга ҳадик-ла боқди.
Аёлнинг хаёли эри ва сурувга оғиб турганида, бирдан эсига дайдиб кетган ўғли тушиб қолди. Болани эслаши билан бошқа аёллар каби, вой-й, худойим, ишқилиб, тинчликмикан, дея саросимага тушиб турмади, бу ҳақда ўрмак тўқиётган қизига ҳам бир оғиз чурқ этмади, худди ҳозир кимнингдир шартта ёқасидан оладигандек, йўл-йўлакай енгларини ҳимарганча, боясароқ ўзи сойлик гирдига жилдирган тўриқ отнинг ёнига уриб борди. Ўта ошиққан кезларида, чап­даст йигитлардек, азалдан отни салт минишга одатланган эмасми, тўриққа эгар урмоқни хаёлига келтирмади, турган гап, бунга сабри ҳам етмасди. Аёл ерга қоқилган темир қозиқни жаҳдла суғурди-да, жундан эшилган узун арқонни қозиқ тутган сўл қўлига тезгина йиғиб, ёши ва тўлароқ жуссасига унчалик мос бўлмаган ажиб бир чаққонлик билан енгил сакраб, тўриқнинг яланғоч яғринига миниб олди. Қўлидаги чилвир билан отнинг сағрисига қарсиллатиб туширишдан аввал, боласи тушмагур балки отаси ёнидадир, деган умид ва илинжда бошда яйловни тик кесиб, сурув томон жилмоқчи бўлди. Кейин, табиатнинг ғаройиб бир синоати – оналар қалби ҳеч қачон алдамайди – ички сезгисига бўйсиниб, от бошини арчазор қияликка туташ дўнглик сари бурди. Онасининг бу хатти-ҳаракатларидан ажаб­ланиб, қошига югуриб чиққан Барно қизнинг: “Вой-й, ўлай, йўл бўсин, эна? – деган саволига берган жавоби шу бўлди:
– Очиқ лаҳадга!
Сарагул дўнглик ёқалаб отни қичаб ҳайдади.
Йўл бўйи теваракка сарасоб солиб, болани дараклаб, овоз бериб-овоз бериб борди.
Кўнглида саросар кезиниб, юрак-бағрини тимталаётган бадгир ўйларни лаънатлаб-лаънатлаб, ич-ичидан қарғаниб-қарғаниб борди.
Аёл шу йўсинда Бурмали водий “дарвоза”сига етаркан, қулоғига бўри увлаши чалингандай бўлди. Дастлаб нохуш бу сас гўё шуурида акс этгандек, унга эътибор бермади. Зероки, шу ёшгача аёл жондорнинг ув тортишини баравж кўклам адоғида эмас, кеч кузда, қаҳратон қишда эшитган, кундузлари эмас, қоронғи тунларда эшитган. Аммо этни жунжиктирувчи бу овоз қайта такрорлангач, ҳушёр тортган аёлнинг оналик қалби – ботиний туйғуси от бошини ўша томонга бурмоқни амир этди. У Бурмали водийга қайриларкан, миясига қўйилиб келаётган бадгир ўйлардан хаёли қочиб, қуруқсиган лабларини ялаб, болани йўқлаб, тағин овоз бермоқчи ҳам эдики, кучли ички бир тебраниш – тўлқин: “Бас!” – дегандай бўлди. Аёл ортиқ товушланмай, атрофга синчков боққан кўйи, товани билан отни ниқталаб ҳайдади. Эна бўрининг навбатдаги ув тортишидан сўнг, овоз келаётган манзилни бир лаҳзада аниқлаб, тўғри дўнглик адоғидаги йўлак томон йўл тортди.
Сарагул қорли тоғлар бағрига элтувчи бу йўлни яхши биларди. Бир пайтлар бола каби у тошохурнинг бетакрор манзараси қошида донг қотганди. Аёл чўпон-чўлиқлар тилида, “кунчиқар” деб аталмиш бу йўналишни, ҳали турмушга чиқмай турибоқ, ўзидек тоғу тошда дайдимоқни хуш кўрадиган ўта хушфеъл Турғун амакиси ҳамроҳлигида отда босиб ўтган бўлиб, тошохурдан кейинги барча ўнгирларни, ҳамда, амакиси айтмишли, катта сурувга торлик қилмиш мўъжаз водийларни, тоғ пучмоқларидаги дўппидек овулларни, дара бошидаги Каттақояни босиб ўтиб, ёзнинг қоқ чилласида ҳам кўксидан қори аримайдиган чўнг қояли тоғларларгача етиб борганди. Чори чўпондан бўри уяси шу атрофда эканини ҳам эшитганди. Аёлнинг фақат бир нарсага ақли етмай, гаранг эди – бу уйинг куйгир Бойбича нечун куппа-кундузи ув тортиб қолди? Бундан ақли танг тортгани сари, қалби тинмай ўша томон ундарди.
Аёл йўлак оғзидаги заранг дарахтини ёнлаб, тарвақайлаган новдалари остидан от ёлига ёпишиб – эгилиб ўтаркан, хиёлдан кейин тагидаги отнинг яланғоч тани аввалига титраб, сўнг тинчланганидан, ув тортаётган йиртқичга яқин қолганини ва тўриқ зумда уни таниганини сезди-да, бутоққа илиниб, энсасига сурилиб қолган рўмолини тўғрилаш асносида йўлак адоғига ошиғич кўз ташлади ва дара лабида ювош итдай чўнқайиб, ўзи томон тикилиб турган Эна бўри – Бойбичани кўрди.
Ана, у аёлнинг етиб келишини кутиб турмай, аста қаддини тиклади ва худди нимагадир ишора қилгандай, тағин бир қуйига, бир унга қараб қўйди-да, сўнг ортига қайрилиб, наридаги тошу буталар томон кета бошлади. Аёл жониворнинг бу қилиғи не маъно англатишини фаҳмлашга улгурмай, сув шовури орасидан боланинг эласгина овози қулоғига чалинди.
– Эна-а-а!
Аёл жонланиб, товани билан отнинг биқинига ниқтаб, қўлидаги чилвир билан сағрисига кетма-кет тушириб, бор овозда ҳайқирди.
– Бердиқул! Бола-а-ам!
Бу сафар боланинг овози дадилроқ жаранглади:
– Эна-а-жо-он!
Аёл йўлак адоғидаги яшил ялангликка етгач, отдан сакраб тушди-да, чилвирни қўлидан қўймаган кўйи, боя Эна бўри мўралаган ердан пастга кўз ташлади. Арча шохлари орасида ранг-қути учиб ўтирган болани кўрди. Бироқ кутилмаган бу ҳолатдан аёл ўзини йўқотиб қўймади. Боиси тоғда ўсиб, тоғда улғайган эмасми, бир қарашнинг ўзидаёқ боланинг жонига ора кириб, уни муқаррар ҳалокатдан асраб қолган арчанинг бақувватлигини, ўғли йўғон ва чайир шохлар орасида омонат эмас, маҳкам жойлашиб ўтириб олганига тўла ишонч ҳосил қилганди. Шунга кўра, ортиқча ҳаяжонланмай қўлидаги чилвир учини отнинг нўхтасидан ечиб, иккинчи учини болага ташларкан, феълига хос қатъий йўсинда деди:
– Белингга маҳкам боғла! Ҳовлиқма! Маҳкамроқ боғла!
Аёл болани юқорига тортиб оларкан, уни дара лабидан узоқлаштирган ҳолда, бир сўз қотмай, қулоқ-чаккасига боплаб бир тарсаки туширди.
Бу тарсаки болага болдан тотли туюлди.
Аёл болани маҳкам бағрига босиб, шу созда пича қучиб тураркан, сўнг уни ўзидан нари итариб, ишқилиб, қўл-оёғинг бутунми, дегандай бошдан-оёқ бир сира кўз югуртириб чиқди-да, бу гал сўл қулоқ-чаккасига тарсаки тортди.
Бу тарсаки болага заҳардан аччиқ тотинди.
Аёл қошларини чимирган кўйи, лабларини маҳкам қимтиганча, узун жун чилвирни силкиб-силталаб, чаққонлик билан сўл билагига ўрашда давом этаркан, бу ҳол қандай содир бўлди, дея боладан сўрамади, ўғлимга Бойбича ҳамла қилганов, дея гумонга ҳам бормади, бўшалиши билан изига қайрилиб, жуфтак ростлаган тўриқни яниб ўтирмади – чилвирни йиғиб бўлгач, бошда Эна бўри ғойиб бўлган наридаги тошу буталарга, сўнг бир пайтлар ҳайратига сабаб бўлган тошохурга бир-бир назар ташлади-да, қошида гуноҳкорона бош эгиб турган боланинг энсасига бир туртиб, олдига солди.
Бурмали водийдан чиқаверишда, аёлнинг айтган бирдан-бир гапи шу бўлди:
– Бугуноқ бу ердан изингни ўчирасан!
Бола, “хўп”, демади, “йўқ”, дегандай ерга боқди.
Аёл болани ортиқ эътиборига арзитмай, нигоҳи ила яйлов кенглигидан тўриқни қидираркан, шунда унинг кўзи яшил ўтлоқни тик кесиб, ўтови томон бораётган икки отлиққа тушди.
– Вой-й, ўлмасам, тағин совчилар бўмасин булар! – деди беихтиёр.
Ана энди, оёқни қўлга олмоқдан бўлак илож йўқ эди.
Она-бола олдинма-кейин ўтов сари зинғиллашди.
Аёл, отлиқлар, мабодо, совчилар бўлиб чиқишса, аввал уларни ўтовга жойлаштириб, сўнг боланинг Чори чўпон ўрнига сурувга юборишни ўзича режалаштириб, шиддатла илгарилар, тўп сурмоққа ўта чапдаст бўлган бола эса, онасига зўр-базўр етишиб борарди…

2017 йил

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.