(Hikoya)
Xotini ertalabdan quloq-miyasini qoqib qöliga berdi. “Boraylik-a, boraylik…”, deb yebgina qöydi, oxiri köndi: “Böpti, tez qaytamiz…”. Yölga tuşdilar. Yölda ehtiyotkorlik bilan aytilgan odobiy doira – mehmonda özni tutmoq saboğidan ham bahramand böldi. “Muloyimgina muomalada böling, jilmayib ötiring. (Aslida bezraymasdan ötiring demoqçiydi, erining tutqanoği tutib, yarim yöldan ortga qaytib qolişidan çöçidi). “Raʼno Akromovna hammani ham mehmonga çaqiravermaydi. Faqat bizni taklif qildi…”. Erning ensasi qotdi, esnadi: “Ayol boşi bilan şugina ham rahbarparast-a?. Ketsa örnini menga qoldirib ketadi, deb öylaydi-da, beçora…”. Er öziça ijirğanib qöydi.
Mezbon ularni xuşhol, oçiqçehralik ila qarşi oldi.
Köçadan körsang bir kapa, içiga kirsang dur kapa. Raʼno Akromovnaning taşqaridan razm solsang, baland devor ortidan tirtayibgina köringan uyi, içkari hatlaşi hamono qasira-qusur qasrga aylandi-qoldi. Yal-yal rang otgan turli-tuman qimmatbaho toşlar yotqizilgan yölaklar, qaysi bir dunyolardan olib kelib ekilgan xil-xil barq urib oçilgan gullar, (“Bularning har bir donasi odamdan qimmat”, – öyladi er), röparasida köpirib-toshib kökka otilib turgan favvora tegrasidagi zarrin namxuş havoda öynoqlab osilib turgan kamalak közini qamaştiradi.
Tep-tekis, keng-möl hovliga xuddi yam-yaşil gilam töşalganday çimöt bosilgan. Hovli adoğida oltintus panjaralar bilan öralgan, suvi tip-tiniq marmar hovuz sathida osmon aks etadi. Uy ayvoniga olib kiriladigan yölak çetidagi yaltiroq ustunlarga qalpoqçiroqlar kiygizilganiga qaramay, pastda ham boş-oyoq qatorasiga ikki taraflama şokosaday-şokosaday yerçiroqlar örnatilgan. (Bular yonsa keçasi atrof allambalo bölib ketsa kerak. Röparadagi saroyni kör…)
Er-xotin oyoqlari çalkaşib-çulkaşib mezbon ortidan ergaşdilar. Bir amallab mehmonxonaga kirib olişdi. Borning bir tomçisi yöqning hovuzini töldiradi – bularning mehmonxonasida ixçamroq töy ötkazsang böladi, öyladi er. Xotin iljaygani iljaygan. Boşliq ayolga qilgan tavozesi toğni teşguday, göyoki u mehmonu bu mezbon. Keng-möl xonaning qoq örtasidagi stol bazmbop etib tuzalgan edi, dasturxonning teng yarmi turli-tuman içimliklar: oq, qizil, sariq, kök, puşti… bari-baridan bor. Ular xil-xil yemak oçilib-soçilgan, sara noz-neʼmatlar jo dasturxonga manzirat qildilar.
Raʼno Akromovna qirq yoşlar atrofidagi husni tarovatiga hali soya tuşmagan, böydor, Yaratgan qaddi-qomatdan qismagan judayam gözal juvon edi. Faqat şu gözallikka undagi allaneçuk şahdu şijoat malol kelib turardi. Baribir rahbarlik bilinib turarkan-da, mayli, epkinga yuz bursang, şamol şappati tortadi, deganlari şu aslida. Mana, hozir ham qarşisidagi hali tanib-tanişib ulgurmagan erkakka amr etdi:
– Xöş, siz zerikmay ötiring. Nozi bilan biz ming yillik döstmiz. Yaxşisi, manavilardan quying. Hali zamon bizning xöjayin ham keladilar. Keyin sizlarni holi qoldiramiz.
U botinida böron qamalgan bu ayolga hayratlanib qarab turdi.
– Nega angrayib qoldingiz? Vinoyingizni quymaysizmi? – turtkiladi xotini.
– Nima? Vino… Ha-ya, – u örnidan turib stol çetiga borib, içimliklar içida alohida ajralib turgan, şoxdor Buğu timsolidagi billur idişdagi “Arman konyagi”ga közi tuşib, çindan ham angrayib qoldi.
– “Yöğ-ye, bölişi mumkinmas…”. “Tuyqus stolning bu çetiga aylanib ötib “Buğuşişa”ga qöl uzatdi. “Buğu”ning böyniga öralgan ingiçka kumuş tasmaga osilgan tugmaçadaygina oltin suvi yuritilgan medalyonni körib taxta bölib qotib qoldi: “Yöğ-ye, bölişi mumkinmas, bunaqa tasodif sirayam bölişi mumkinmas…”. U joyida serrayib turib qoldi. “Buğuşişa” uning qöllarini çöğ bölib qizdirardi.
– Zör konyak. Bizning xöjayin olib kelganlar… Siz erkaklar bilasizlar, bu savilni. Mayli, şuni oça qoling!
U hardamxayol bölib “Buğuşişa”ni köksiga bosgan köyi joyiga ötirdi. Raʼno Akromovnaga sirli qaraş qildi.
– Oçmaysizmi? – dedi mezbon taajjubda.
Qadahlarga “Buğu”ning “burni”dan konyak quyildi. Içildi. Uytelefon jiringladi. Mezbon dahlizga çiqib, göşakni olib kim bilandir gaplaşa boşladi. Içkarida xotin erini gap bilan uzib-uzib oldi:
– Nega bunça oğzingizdan suvingiz qoçib anavinga (dahliz tomon boşi bilan işora qildi) termilib qolayapsiz. Tinçlikmi? Yo biror gap bormi?
Xotinining közida qahr alanga olgandi.
Er örnidan turib mehmonxonaga sinçiklab razm soldi. Ortiga ögirilib, xrustall idişlar terilgan qimmatbaho oynavand şkaf tepasidagi suvratni, çiroyli zarhoşiyali ramkaga solingan Hasan Törayeviçning suvratini körib quloq çakkasiga tarsaki tuşgan bolakayday gandiraklab, közlari tinib ketdi.
Xuşu-bexuş beholgina örindiqqa ötirib qoldi.
– Sizga nima böldi? Rangingiz oqarib ketdi, nega bunça hansiraysiz? Tobingiz qoçdimi? – xotin erning yuziga xavotir bilan tikildi.
– Toza havoga çiqay… Çarçadim şekilli…
Uning köz öngida manavi qasrbadang-badabang mehmonxona diqqinafas sovuq bir maskanga aylandi. Örnidan turdi. Iç-eti muzlab xotiniga qarab ijirğandi:
– Menga qara, buning kim, er-peri bormi? Haqiqiy eri bormi, özi?..
Xotin sapçib tuşdi:
– Nimaga bunça alahsirayapsiz? Sizga nima böldi? Eri bilan nima işingiz bor… Sizga nima?..
– Buning eri yöq. Öynaşi bor… Ha, öynaşi, – vişilladi.
– Öçiring ovozingizni, – öşqirdi xotin.
Mehmonxonaga Raʼno Akromovna kirib keldi.
– I-ya, nega örningizdan turib oldingiz? Bizning xöjayin qönğiroq qildilar. Hali zamon kelib qoladilar. Zerikayapsizmi? – Ayol tabassum qildi. Bu gal ança muloyim ohangda gap qotdi.
– Raʼnoxon, bu kişi bir oz taşqarida aylansam deyaptilar, – xotin xijolatomuz holda oraga tuşdi. – Xöjayiningiz kelsalar birga otamlaşadilar. Darvoqe, eringiz nima iş qiladilar? Haligi, iş joylarini töliq aytib berolmadim, bu kişi sörovdilar, – xotin gapni silliqladi.
– Sodda qilib tuşuntirib qöya qolmabsiz-da, konçi, toğma-toğ yurib kon qidiradilar…
Erkakning içida qahri keldi. Miyiğida kulib qöydi. Bu dabdaba-yu haşamatdan hafsalasi pir bölib taşqariga çiqdi. Gulzor bilan öralgan osma halinçakka çökib, çayqaldi. “Toğma-toğ yurarmiş. Toğma-toğ yurganini körganmiz. Konçi emiş… Ol-a, hali zamon kep qolarmiş… Keladi… Keladi. Imi-jimida keladi, tanho qolganingda keladi… Eh-h, Hasan Törayeviç, Hasan Törayeviç, özingizni fariştaday tutasiz-u, aslida bu yoğini Xudo urib qöygan ekan-ku, bir hisobda yaxşi böldi. Bundan keyin oğzingizga taqa qoqaman. Qölimdagi “tuz közir” ni heç nima bilan tortib ololmaysiz, endi”.
Halinçakni içida isyon urayotgan alamli bir kuç tebratardi, göyo. Halinçak har bir tebranganda köksiga allaqayerdandir yopirilib kelib urilgan olovli şamol borliğini behuzur qilardi. U oyoqlarini yerga tiradi – halinçak töxtadi. Atrofga yana köz yugurtirdi. Hayhotdek hovlida yolğiz özi yaşarkan… Hasan Törayeviç, öşa silliq, haqiqatgöy Hasan Törayeviç, gulu guliston, rohatu faroğat içiga kömib qöyibdi-da, bu öziğar oyimçani… Örnidan şahd bilan turdi. Böldi, yetar, xotinini yetaklab çiqib ketadi. Tamom. Uyiga borib tuşuntiradi hammasini.
Dahliz eşigi oçilib, Raʼno Akromovna köriniş berdi:
– Tuzukmisiz endi… U-bu narsa kerakmasmi?
U halinçakka qayta çökdi.
– Yöq. Şu yer yaxşi. Şabboda esib turibdi.
Ayol içkariga kirib ketdi. Erkak xayolga toldi.
Yoz edi. Kavkazda dam olayotuvdi. Toğda. Oromgohlar ölkasi degan şaharning baobrö sihatgohlarining birida bu dunyo taşvişlaridan olisda, xuşu-xuşvaqt davron surayotgan edi. Davru davronning ikkinçi haftasi tugab ön beşinçi kuni boşlangan tongda u toğ söqmoğidan tuşib kelayotib, pastdan yuqoriga qarab hansirab kelayotgan Hasan Törayeviçni kördi. Közlariga işonmadi. Rahbar bölib iş boşlaganiga hali uç oy ham bölmadi, bu yerlarda nima qilib yuribdi. Hamma kabi taʼtilga çiqib dam olişga keldimikin, yöğ-ye, bunday martabadagi rahbar öz holiça bu yoqlarga yörğalay olmaydi, mana kelibdi-ku, kelibdi… Endi nima qilsin, buni tanirmikin, qayerdan taniydi, şunday katta idoraning qançalab tizimlari içida, közga çalinavermaydigan örtaça bir muassasadagi rahbarning muovini bölsa… Nima deydi, men falonçi… falonçiman, deydimi? Nima böpti, desa-çi…
Osmonöpar Yel, Kedr, Eman daraxtlari qalin ösgan toğ-yon bağri böylab qiyşiq-qinğir kötarilgan qumtoş yölakdan erta tongdanoq dam oluvçilar – egniga yengil-yelpi yozgi ilvasin, maşğulotbop mayka-tursik, kofta-şortik ilib olgan qari-yoş, erkagu ayol aralaş odamlar oqimi sira töxtamaydi, toğ çöqqisidan tuşayotganlar qança, öşa yoqqa kötarilayotganlar qança. Eng muhimi, madaniy hordiq – badantarbiya şu aslida.
U yölakka tutaş söqmoqçadan pastga tuşdi-da, ulkan eman ortida bekinib turdi. Hasan Törayeviç toşyölak böylab terlab-pişib ötib ketdi. U Hasan Törayeviçning ortidan termilib qoldi, köngli allaneçuk xomuş tortib pastlikka enib ketdi. Ertasiga ham şunday böldi, ular toğyölakda duç kelişdi: u çiqayapti, bu tuşib ketayapti, bu körib körmaslikka oldi.
Hasan Törayeviçga u ertasiga ham duç keldi, biroq rahbarning yonida bu gal öziga öxşagan öta salobatli şerik paydo bölgan edi. Pana tortiş önğay tuyuldi. Lökillab yugurib, pastga ena boşladi.
Toşyölakda balandlikka çiquvçilar, pastga tuşuvçilarning ayrimlari unga tonggi salom yöllab, sihat tilaşdi, u ham alik olib, ularga yaxşi kun ravo kördi. Mana, Hasan Törayeviç hamda uning salobatli şerigiga röbarö keldi. Beixtiyor töxtab qoldi. Qöli köksida, tavoze bilan salom berdi. Ikki savlatdor ham (rahbarlikning devi bor deyişadi) uning qarşisida töxtaşdi.
– Va alaykum assalom, – dedi şerik.
– Yaxşi dam olayapsizmi, – dedi Hasan Törayeviç.
– Rahmat. Özlaring yaxşimisizlar, – dedi u ğöldirabgina.
– Biz ham endi könikayapmiz, – dedi Hasan Törayeviç.
– Xöjayin, men loyihalaş markazi rahbari muoviniman. Muassasamiz vazirlikdan alohida joylaşgan, – dedi u tomdan taraşa tuşganday qilib.
Salobatli şerik hayron bölib qaradi. Hasan Törayeviç unga jilmayib qöydi:
– Men Sizni tuşundim, – dedi boş irğab.
Ular tepalikka yöl olişdi. Bu esa pastga… Yöq, ular tepalikka qiynalib yöl boşlaşdi, bu esa pastga qarab uçdi, yelkalaridan qanot ösib çiqdi, şunday katta odam, şunday rahbar-a, şunday odam bilan yaqindan tanişişga imkon paydo bölib turibdi, bu uçmay kim uçsin?..
Ertasiga yana öşa joyda ularni kutib turdi. Ular körinaverişmadi. Betoqat böla boşladi. Barvaqt çiqib qaytişdimikin-a? Yöq, bölişi mumkinmas, özi ğira-şirada çiqdi-ku, ularga közi tuşmadi. Çarçab qolişgandir. Toqqa çiqib tuşişning özi böladimi? Qaysi sihatgohda dam olayotganini ham söramabdi. Bu atrofda önlab sihatgoh bor, qaysi biridan izlasin, endi? Har holda bular unça-munça sihatgohda yotişmasa kerak… E-ey, ana, kelayapti, amakining özi kelayapti, xöjayin qayerda qoldiykin? Köngliga noxuşlik indi. Pastga, salobatli amaki tomon yugurgilab ketdi…
Tarvuzi qöltiğidan tuşdi. Xöjayin Yaltaga ketibdi. Yana bir haftadan keyin kelib bu yerda dam olişni davom ettirar ekan. Salobatli amaki xöjayin bilan bir xonada yotibdiykan.
– Men, men ertadan keyin Toşkentga qaytaman, – dedi u. Söng salobatli amakiga iltijoli boqdi. – Şu desangiz, Hasan Törayeviçga, xöjayinga bir narsa qoldiraman, berib qöysangiz, keçqurun siz dam olayotgan sanatoriyaga boraman. “Krepost” dedingizmi nomini, yaxşi, 6- qavat. 611-xona. Böpti, amakijon, keçqurun körişamiz. Ha, özlarining xabari bor. Toşkentda özim gaplaşaman. Salomat böling. Keçqurun körişamiz bölmasa.
U pastga qarab yengil “şönğidi”.
Tong sahar şahar markaziga tuşdi. “Eng yaxşi sovğa nima?”, deb söradi toğliklardan. Sof xrustaldan işlangan, Buğu timsolidagi billur idişni arman konyagi bilan tölğazişdi (bu yerdagi eng ajoyib sovğa şu, deyişdi toğliklar). Keyin kumuş riştali, tilla suviga çayilgan medalyon sotib oldi va uni “Buğu”ning böyniga osib qöydi. Taksiçi ança qoruvli, dilkaş yigit ekan. Ayollarbop qimmatbaho pöstinni talaşib-tortişib teng yarmiga, beş yuz dollarga olib berdi. Sotuvçi ölib qolsa ham bermasdi, biroq taksiçi bor ovozda baqirdi: “Qanaqa toğliksan, şunday odamni ham xafa qilasanmi, özbek u, Özbekistondan kelib turibdi, qara, bilasan-a, Toşkentni. Toşkent bu – non şahri! Esingdan çiqdimi?”. Sotuvçi ham mehmonga zavqlanib tikilib qoldi. “Ol, özbek. Senga beş yuzga berganim bölsin. Toşkent – non şahri!”, – deb qöydi u ham körsatkiç barmoğini havolatib.
U “Buğu” bilan pöstinni xöjayinning şerigiga qoldirib, özi Toşkentga uçdi. Xöjayin uyga qaytgaç, meni çaqirtirib oladi, qidirib topadi, deb öyladi. Axir, bergan Xudoga yoqibdi, degan gap bor-ku… Axir ön yildan beri ötini yonmaydi, zora bir mansabga ilinib qolsa… Umri bino bölib ilk bor birovga bir narsa bergan kuni bugun.
Mana, kuz ham keldi. Oradan ikki oy ötayaptiki, jimjitlik. Xöjayin izlamadi.
… Halinçak çayqaldi. Uning özi çayqaldimi yoki içidan toşgan oğriqli bir öyning tölqini çayqadimi bilmaydi, işqilib halinçak çayqaldi, u közini oçdi. Közini oçdi-yu, dahlizda egniga tim qora pöstin taşlab olgan xotinini kördi. Boşida çaqmoq urganday böldi, beixtiyor örnidan sapçib turib ketdi. Içidan bir ixroqli oğriq otildi. “I-ye-ye-yeyy”…
– Dadasi, qarang. Yaraşibdimi? Raʼno Akromovnaga ançagina kalta kelibdi. Menga naqd yarim puliga, ming dollarga berişga rozi böldilar… Olaveraymi? … Bizda bunaqasi umuman yöq…
U tamoman tildan qolgan köyi boş irğadi, yana şilq etib halinçak örindiğiga çökdi.
– Rahmat, dadajonisi, rahmat, – xotinining hayqiriği olis-olislardan eşitildi.
Halinçak ança payt çayqalibgina turdi. U özini qölga oldi. Örnidan turdi. Içkarida ikki ayolning şöx-şodon kulgusi jaranglar, armani konyakning haroratli taʼsirida suhbat alangasi gurillab yonardi.
U tuşov uzgan tulpordaygina bölib tosirdab kirib keldi-da, oynavand qimmatbaho servant içidagi suvratga termulib turdi, iç-içidan tağin ijirğandi. Ayolning sarxuşi ham erkakning huşyoridan köra sergakroq böladi:
– Ötiring joyingizga, nega özingizni qöyarga joy topolmay qoldingiz, – xotini yengidan tortdi.
U rasmga boş irğadi va Raʼno Akromovnaga istehzoli iljaydi.
– Bu odam kim?
Raʼno Akromovna ham toş qotdi. Uning yuziga sirli tikilib turdi:
– Erim!!
Xotini uning sonidan qattiq çimçilab şipşidi: “Jim ötiring. Sizni nima jin urdi, bugun?”.
U hamon içidagi iztirob va uyat ötini öçira olmay ovvora edi.
– Bu odamni men yaxşi taniyman, – dedi lablari titrab va Raʼno Akromovnaga “holing qalay”, deganday qarab turdi.
– Taniş bölsangizlar, judayam yaxşi, – dedi Raʼno Akromovna, – bizning xöjayin köngliga yoqqan odamni sira qöyib yubormaydilar.
U çidab turolmadi. Sirtiga suv yuqtirmaydigan bu suvilonning terisini şilib olgisi keldi:
– Xöjayiningiz falon idorada (özi işlaydigan idoraning nomini aytdi) rahbar bölib işlaydi. U kişining heç qanday kon-pon, toq-moqqa aloqasi yöq.
Yonidagi xotini titrab-qaqşadi. Erining yuziga hangu-mang bölib termuldi. Raʼno Akromovnaning qoşlari çimirildi, yuziga tabassum yoyildi. U ham bu tund va öjar odamga munosib javob beriş uçun ösmoqçilab, söz qotdi.
– Töğri, Siz aytgan idorada Hasan Törayeviç rahbar bölib işlaydilar. Bu kişi esa (rasmga boşi bilan işora qildi) Husan Törayeviç, mening erim, bizning xöjayin, kon-qidiruv idoralarining birida boşliq. Hasan Törayeviç bilan ular egizak. – Ayol yana qanday iddaongiz bor, deganday unga kinoyali boqdi, tuyqus yuziga qizillik yugurdi va ohista, eşitilar-eşitilmas qöşib qöydi:
– Siz men haqimda notöğri xayollarga bordingiz… Bugun xöjayinimning tuğilgan kuni. Keçqurun mehmonlar ham kelişadi, anʼanaga köra Hasan Törayeviç ham keladilar. U kişi hamişa egizagini özidan oldin kelib, birinçi bölib tabriklaşga odatlanganlar.
U zil-zambil bölib kursiga qapişib qolganday edi. Uyatdan yerparçin bölib, holi-madorsiz, yer yorilsa-yu, yerga kirib ketguday bölib ötirardi. Davraga sovuq sukunat çökdi. U örnidan bazör turdi. Heç narsani anglab yetmagan xotiniga qarab iljaydi:
– Nozi, Sen bemalol ötiraver. Hozir esimga tuşdi. Işxonamga bormasam bölmaydi. Ertaga duşanba-ku, bugun tugatişim kerak bölgan muhim işim bor…
U endi taşqariga çiqdi. Haqiqatan ham duşanbagaça tugallaşi zarur bölgan yumuşlari talaygina. Ulardan eng muhimini ajratib olişi zarur edi. Ha, eng muhimini.
Gullari barq urib, marmar devorlari yaraqlagan hovli, kökka köpirib toşgan favvoradan saçragan dur tomçilarga osilib turgan kamalak jilosi, osmon aks etgan köm-kök marmar hovuz, kökçiroğu yerçiroqlar bari-bari oldingi mahobatiga qaytgan, borliq yanada fayzu-tarovatga çömgan edi.
U yölak böylab yurib darvoza tomon yöl olgan ham ediki, eşik oçilib, qölida bir dasta gul kötargan ellik beş yoşlar çamasidagi öşa, “eski tanişi” – Raʼno Akromovnaning eri, otini Husan dedi-ya, ha, Husan Törayeviçni kördi. Ular yölakda töqnaş keldilar. Bir-biriga tikilib turişdi.
– Meni taniyapsizmi? – dedi u titrab.
– Taniganday bölyapman, – dedi gul kötargan odam ham.
– Kördingizmi, yer yumaloq, baribir körişdik. Bir oğiz aytsangiz bölardi-ku, men u emasman, uning egizagiman deb.
– Mendan nima istaysiz özi?
– Heç narsa. Xudodan Sizga boşqa duç keltirmasligini sörayman, – u qarşisidagi kimsaning yelkasiga urib qöydi, – Obbo, konçivoy-yey, darvoqe, tuğilgan kuningiz muborak bölsin, xöö-j-a-a-y-iin!!
Uni çetga surib, şahd bilan darvozadan çiqdi. Taşqarida, hovli eşigi yonida hukumat raqami ilingan allambalo maşina – nufuzli idoraning katta rahbari Hasan Törayeviçning xizmat maşinasi turardi.
Xöjayinining xizmat maşinasiga közi tuşişi hamono u ihrab yubordi, içidan nimadir uzilib ketganday böldi.
… Ertasiga duşanba edi. Işxonasiga katta idoraning katta rahbari Hasan Törayeviçning yordamçisi qönğiroq qildi:
– Sizni xöjayin yöqlayaptilar, – dedi u ança tavoze bilan, – risoladagiday kiyinib keling, – deb qöşib qöydi sirli tarzda.
U endi nima bölişini bilmasdi. Duşanbaning dastlabki iş soati endi boşlangan edi.
Qöçqor NORQOBIL,
Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan jurnalist.
1968-yili tuğilgan.
Özbekiston Milliy universiteti (avvalgi ToşDU)ning jurnalistika fakultetini tamomlagan. “Daryo ortidagi yiği”, “Ön sakkizga kirmagan men bor”, “Kulib tur, azizim”, “Quyoşni kim uyğotadi?”, “Biz jangdan qaytmadik” singari kitoblari naşr etilgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


