(roman)
Muqaddima
Aytadilarki, bir odam daryo yoqalab kelayotib, kattakon yombi topib oldi. Qöynidan yonğoğini olib, çaqmoqçi bölib uringan edi, yombi bir neça bölakka bölinib ketdi. “Yaltiroq bölgani bilan heç nimaga yaramas ekan-ku”, deya afsuslanib uni otib yubordi-da, qirğoqda qalaşib yotgan oddiy toşlardan biri bilan yonğoğini çaqib yedi hamda murod-maqsadiga yetib, öz yöliga ravona böldi.
Birinçi qism
“Tong ota boşladi,
söng uning izidan yer yuzi yorişdi.
Söng quyoş çiqdi, hamma yoq yoruğ böldi.
Er yigit emaklab bordi, Tangriga yöliqdi…” [i]
Ona tuproq
(Genetikning birinçi hikoyasi)
Qişloq. Yoz. Jazirama.
Qoq tuş mahali baqaterak ostidan zaif bir “puf” yelib ötadi.
U – şu makonning mitti epkini. Terak barglarini bir çayqatadi-yu, ariq böyiga özini taşlaydi. Yana birini suv şabadasi deydilar. Qayrağoçdan uzoqqa ketolmay, kambar barglar orasida aylanib esadiganiyam bor. Quvvati kuçliroq bölgani sababli sal beriroqqa kelib, issiqda qimir etmay turgan jöxorilarning uzun, sariq hoşiyali yaproqlarini çayqatib öynaydi.
Baʼzilari yöllarda şöxlik qilişadi. Qumoq yöldan ketavering-çi. Yöl örtasida yo çetida mitti girdob yasab, tuproq tözğitib pirillayotgan quyunçani körib qolasiz. Birozdan keyin öz-özidan tinib, mayda xas-çöplarni soçib yuboradi.
Yana bir turli şabada tongu şomda bedazorlar tomondan esadi. Saharlab öşa yoqqa ketib, oqşom iziga qaytsa kerak. Bedazorga yetguniça tomorqalar uzra yeladi. Qöşnining közi kör layçasi uni sezib, huradi.
– Itga öxşamay öl, munça hurasan? – deydi ona unga.
Olislardan keladigan qudratli şamol esa tevarakni kulrangga özgartirib yuboradi. Balki çang kötargani uçun samo kul tusiga kirar? Avvaliga köklarda yeladi, keyin pastga tuşganida benihoya köp tovuşlar hosil qiladi. Devor boşidagi guvalaklar böğiq guvillaydi. Böğotlardan ham şunaqa sas çiqadi. Darvoza yoriqlaridan kirib huştak çaladi. Hovlida valişga ilib qöyilgan tolsavat çöplari şirillaydi. Ona dorga osgan kirlarini uyga olib kirib ketgan. Tarang tortilgan çilvir dirillagan sas çiqara boşlaydi.
Daladagi tovuşlar esa tamomila boşqa va ayqaş-uyqaş. Yerdagi nöxat bilan loviya poyasi uzun, ingiçka, tinmay siltanadi. Şamol zabtida xinoning qobiği yorilib, içidagi qizil uruğlarini soçib yuboradi. Makkalar şovullaydi. Daraxtlar ostiga borsangiz şitirlagan, çitirlagan, zirillagan yuzlab saslarni eşitasiz. Bular orasida çiyilloqlari ham bor. Kurmakning uzun poyasi şunaqa tovuş çiqaradi. Daraxt şoxidagi quş polaponlari qörqib çiyillaşadi.
Öh-hö, uni öşanda körsaydingiz! Yoyib qöyilgan kirlarni uçiradi, mört teraklar, şoxlarini bemalol yoyib yuborgan tol-öriklar qarsillab sinadi, tanasining oç-sarğiş bağri oçilib qoladi.
U köpinça yomğir bulutlarini surib keladi. Bulutlar ham turli-tuman. Oralarida çaqmoqlari bilan keladigani bor, u şiddatli jala quyadi. Tomçilari kiçikroq bölsa, hammayoq şovullaydi. Kattaroq bölsa, kölmaklarda pufakçalar hosil qiladi. Bötana suvlar xaslarni aralaştirib oqizadi, baʼzan yalpiz yaproqlarini uzib yuboradi, ular ham xaslarga qöşilib oqadi.
Qaylardadir yomğir qirq keça-kunduz yoğadi deydilar. Ummonlar uzra şovullab quyadigan jalalar ham bölarmiş. Balki dunyoning boşqa joylariga borsangiz, yomğirlari begona tuyular? Sababi: taftiyu hidi, tovuşlari özga. Bizda esa mol-qöy isi, kimningdir bolasini çaqirgan ovozi, çeçak aralaş ötloq hidlari aro yoqqan yomğir turfa tovuşlar bilan birga, islarni ham hosil qiladi. Avvaliga yer betlarida mitti kulrang nuqtaçalar paydo böladi. Unaqa nuqtaçalarni nafaqat yer betida, balki tom ustida ham körasiz. Tomçilar dov-daraxt, öt-ölan ustida turib qoladi. Dala-tuzni, tuproq yöllarniyu söqmoqlarni, örilgan piçanlarni bir xilda qoraytirib-namlab, şivalab uradi. Keyin hamma yoqni şalabbo qilib taşlaydi. Makkapoyalar, yer betida qolib ketgan aşyolar, qöradagi eski ötinlar – bari birday namlanadi. Örmalab ketayotgan çumoli ustiga tuşsa, çumoli qörqib töxtab qoladi. Örgimçak töriga tuşsa, tör egasi apil-tapil qoçadi, yomğir ekanini biladi. Hayvonlar bamaylixotir boş çayqab, rizqini yeyaveradi. Parrandalar esa bostirma ostiga ötib oladi.
Yomğir ostida daraxt şoxiga çiqib olib, osmonga qarab qiçqirgim keladi.
Qiziq, quşlar yomğirda qoçib ketmaydi. Qarğa, zağça, qaldirğoç bemalol uçadi. Çumçuq bilan musiça berkinib oladi.
Yomğir yoqqanida ham yoqimli, haybatli ohang yaraladi. Har narsa ayri un çiqara boşlaydi. Tol yoniga borsangiz, daryoday şovullaşini eşitasiz. Sababi: barglari uçli, uzunçoq, qayiqçaga öxşaydi, yomğir suvi ulardan oqib pastga quyiladi. Terak şitirlaydi, yaproqlari tiğiz bölgani uçun bir-biriga uriladi. Kattaroq bargli daraxtlarda dağalroq tovuşlar hosil böladi. Quruq şox-şabbalar boşqa, xaslar boşqa saslar çiqaradi, xullas, butun borliqqa bastaçisiyu ijroçisi tabiat bölmiş yomğir musiqasi taralaveradi.
– Hoy bola, beri kel! Ivib ketibsan-ku? Nima bor yomğir tagida?
…Mana şular – qalbim töridagi aziz manzaralar. U makonlarga kirsam, özim ham beş-olti yaşar bolakayga aylanib qolaman-da. Kiçkina etik kiyib, şamol quritib ketgan loy köçalarni kezaman. Daraxtzorlarni, jingilzorlarni aylanaman, eng mayda hodisalargaça nazar solaman.
Odamlar esa öşa hodisalar bilan birgalikda jonlanadi. Bir keçayu bir kunduz tinmasdan esib, yeru kökni quritib ketadigan şamol xayolimda qöşnimiz Ubay akaning qiçqiriqlari bilan birga sadolanadi. Yana, maktab sinfxonasidagi olov gurillagan qora çöyan peçka, deraza tirqişidan kirayotgan yelvizakda sovqotib, quloqçinlarini tuşirib saboq olayotgan bolalar, közga körinmas havoning zuğumli hayqirişlari aro patlari yulqina-yulqina, uyasidan nari ketolmay yurgan parrandalar, nihoyatda zerikarli va heç kimga keraksiz dunyo fanlari namoyon böladi. Yomğir desam, bahor jalasida baʼrab şataloq otgan qözilar bilan bir qatorda bepoyon dalalar köz oldimga keladi, qalbimni şirin hislar çulğab olaveradi. Bol deganida biznikiga mehmon bölib kelgan, olis ajdodlarimizning qaysi bir halqasida qanaqadir aloqasi borligi uçun qarindoş desa ham bölaveradigan qişloqdoşlarimizni eslayman. Ular bilan kelgan qizaloqni körib bir lahzaga qotib qolgandim göyo. Qizgina nihoyatda çiroyli edi, ammo çiroyi nimada desangiz, javob berolmasligim ham bor gap. Qarindoşlar öşandan keyin qaytib kelişmadi, yaşaş joyi Daşti Qipçoq ekanini bilsam-da, tasavvurimda juda olis, tuşunarsiz ğalati makonday bölib qolaverdi. Meni dovdiratgan – turli ifodalarni akslantirgan kök-yaşil, gavhar közlarimidi?
U mahallar atlas burmali köylaklar urf bölgan, tus qora soçi uzun edi… Asalari tödasini körsatganim, uyadan oqib tuşgan bolni berganim, tiliga tekizib körib: “Rosa şirin ekan”, deb minnatdor qaragani ham esimda.
Ongim u manzarani kuçaytirib, ranglarini yorqinlaştirib öziga jo etgan. Körilgan-bilingan hodisalarning tasavvurda özgarib jonlanişidan xabar topganimdan keyin şunga diqqat qiladigan böldim, bilsam, aynan men körişni istagan şaklda jonlantirar ekan.
* * *
Sap-sariq quyoş samoga kötarilganida, osmon bağridagi bir neçta bulut yer betida asta siljuvçi soyalarni va har yer-har yerda osmondan yergaça ingan yorqin nur dastalarini hosil qiladi. Nurlar dov-daraxt va buta şoxlariga zar libosini kiydirsa, bulut kölankalari ularni birpasda kulrangga böyaydi. Oftob kötarilgani sayin butalar, kiçik qirlar, oğoçlarning uzun soyalari qisqarib, öziga öxşamay qoladi, kiçraya-kiçraya, egalari poyida yotgan xufya askarlarga aylanişadi. U askarlar yer betida har yer-har yerda, xuddi dala-tuz tinçini qöriqlagan kabi, har döng, har tepa, har buta ostida turişadi, birining miltiği, birining kamoni, yana birining qalqoni kölanka bölib közga taşlanadi. Tevarakda esa asta-sekin uluğ bir siljiş röy beradi.
Bunday manzaralar qöşnimiz Niso xolaning qarovsiz terakzori orasida ham namoyon böladi. Niso xola yolğiz kampir edi, qöni-qöşnilar beçoraga har kuni ovqat çiqarişardi. Terakzor osti soya bölgani uçun har narsa ğalati tarzda ösib ketgan, masalan, otquloq barglari naq bir quloçga yetgan, bilsangiz, uning yaproğining iplari böladi, eng uzun iplar öşandan çiqadi. Soya bu yerda harakatlanmas, turğun, şu sababli boşqa öt-ölanlar ham uzaygan, yovvoyi qöziqorinlar odatdagidan ança katta, hatto örgimçaklar ham kattalaşib, ulkan törlar töqigan.
Qayroğoç şoxlari orasidagi asalari tödasini öşa yerda tasodifan körib qolganman. Ostidan ötib ketayotsam, boşimga, soçlarim orasiga quyuq bir nima tomçilab, yuzimga oqdi. Siypalab körsam – asal! Suyuq, novvotrang, gul isi anqib turibdi. Tepaga qarasam – baland şox orasida ğuj asalari tödasi! Qaydan kelganiga aqlim yetmadi. Öşa yerga in quribdi, bol ham töplabdi.
Otamga aytsam, öylanib turib: “Qaydandir ajralib çiqib, şu yoqqa kelib qolgandir? Egasini topmasak bölmas, nima bölganda ham birovniki”, dedi.
Lekin asalari sirini otamga Daşti Qipçoqdan kelgan mehmonlar orasidagi qizdan söng aytganman. U qiz kelib-ketgungaça bir-ikki kun içimga siğmay yurganman. Otam yoki ukalarim tomorqaning öşa xilvat tomoniga ötişsa, asalarilarimni körib qolişmasmikin deya jon hovuçlardim. Asalarilar keçalari qanaqa uxlaşar ekan? Qölimga fonar olib tunda daraxtga tirmaşib, nima qilayotganini körgim keladi. Lekin tunda bölsa-da çaqib olişi mumkinligi hayiqtiradi ham. Çunki bir-ikki kişini asalari tödasi quvlaganini bilaman, qöllarini havoda silkita-silkita qoçişganini ham eslayman.
Asalari odamdan boşqa kimni çaqişi mumkinligi haqida öylayman.
Çumolini çaqolmaydi, çunki kiçkina. Quşniyam çaqolmaydi, pati bor. Hayvonlarniyam çaqolmaydi, sababi – terisi qalin. Unda, kimni?
– Ayiq asalni yaxşi köradi, – dedi otam. – Uyasi bilan qöporib olib, panjalarini botirib, yalab-yalab yeydi. Asalxör ayiq bu atrofda yöq, bölganida ham çaqolmasligi aniq.
– Unda kimni?
– Odamni-da, – kuldi otam. – Asalini olaman desang, çaqadi.
Duşmani odammikin? Yana aqlim yetmaydi.
Uya asalga limmo-lim bölsa kerak. Har zamonda bir çakillab tomadi. Tomçisiga kaftimni tutaman. Şaffof, tiniq, katta tomçi. Qarasam, daraxt tanasi çumolilarga tölib ketibdi. Hammasi bol işqida örmalaşyapti.
U bol qaydan keladi?
Asalari qaydan topadi uni?
Ularni kuzataman. Asalari zirillab uçib keladi, gulkosa içiga kiradi. U yerda juda nozik, çiroyli çangli joyi bor. Öşa yerda bir nimalarni töplaydi. Sinçiklab qarayman-u, bolni körmayman. Arilar birin-ketin uçaverişadi.
Öşa kuniyoq otam quti topib, yuz-közini latta bilan örab, uyani olib tuşadi. Asalarilar ğuj bölib ergaşadi. Otam uyani quti içiga soladi, qöli bilan asalarilarni haydaydi. Eh-he, ular son-sanoqsiz. Joylagaç, menga uzoqdan asalini körsatadi. Sarğiş katakçalarga joylar ekan. Onam bergan kosani olib boraman, tegrasida asalarilar ğujğon öynagan otam kosaga asal oqizadi. Kosa yarim bölgaç, u yerdan uzoqlaşadi. Asalarilar biroz quvib keladi-da, ortga qaytadi.
Barmoğimni tiqib, yalab köraman. Juda lazzatli, tomoğim qirilib, ovozim çiqmay qoladi.
Daşti Qipçoqdan kelgan qiz menga öşa asalni eslatadi. Yuzi novvotrang, öşanday şirin bir nimadan darak beradi. Peşonasiga bir-ikki husnbuzar toşgan edi, öziga yaraşgani-çi? Qöllari ham esimda, alanga oldida ötirganimizda körganim – odatiy qavargan, mehnatkaş qöllar edi. Ust tarafi qoraygan, kaftining içi esa nimagadir qizğiş, yaʼni, xino qöygan ekan. Rosa gapirganim ham esimda, ajabki, nimalarni gapirganim yodda yöq. Gapimni tinglaganida xiyol jilmayişiga mast bölib, özimni körsatgim kelgani-çi? Öşanda nima uçundir terakning uçiga çiqib çumçuq polaponini optuşgim kelgan edi. Yana, katta tönkani kötara olişimni ham körsatganman. Bular mayli, daraxtu ekinzorlar uzra uçolganimda, qöllarimni keng yoyib, köklarda çarx urib aylangan bölardim.
Keyin erkak-xotin ayri-ayri ovqatlanişdi. Erkaklar sörida, xotinlar ayvonda, u yoq-bu yoqdan juda zerikarli gaplardan gapirib ötirişdi. Ota-bobolari şu qişloqda yaşaşgan ekan, u mahallarda turmuş juda xarob, şoyad önglansak deya uzoqlarga köçib ketişganmiş. Soçiga çölpi taqib olgan kampir “Nimagayam öşa yoqlarga ketgan ekanmiz, darvoza tiq etsa vatanimdan birov keldimikin deb soçim oqardi” deb yiğladi. Bu gap-sözlar öz tödasidan ayrilib daraxtga kelib örnaşgan asalarilar tödasini ham esimga soldi. Taom yeyilib, fotiha qilingaç, xuddi şu tartibda joy töşaldi, hamma uyquga yotdi. Teraklar ortidan sarğiş-qizğiş tusli katta oy kökka kötarildi. Yoğdusi ayvonga tuşganida, xayolim u qizning soçlari yoyilib uxlayotganini köz oldimga röpara qildi, hatto peşonasidagi bir-ikkita qizğiş pörsillagan husnbuzarigaça körsatdi.
Ertasiga saharlab turganimda mehmonlar yöq, xayrlaşib jönab ketişgan ekan.
– Bir çiroyli qizçasi bor ekan, ismi Intizor emiş, – deyişdi xotinlar.
Qizning ismi Asal emas, Intizor bölib çiqqani tasavvurimni özgartirmadi, balki daraxt şoxlaridan tomgan bolni tatib körib közida quvonç ila kulgan qiz bilan tunda kötarilgan ulkan oy birlaşib, yetib bölmas armonli manzaraga aylanib qoldi. U paytning issiq, tiğiz havosi, yaproqlar orasidan tuşib turgan dasta quyoş nuri hamda öşa nur dastalarida yoğdulanib uçgan kapalagu ninaçilar, tabiatning umumiy şovqini aro kimningdir bolasini çaqirgan, kimningdir kulgan, kimningdir ozorli ovozi, hayvon tovuşlari va qaydadir şodlanib hurgan kuçuk saslari ila öşa tutab turgan nigoh birlaşib, qalbimga joylandi.
Men u qiyofa endi sira özgarmasligini, oradan qança yillar ötsa-da, bir xilda malohatli bölib qolaverişini bilmagan ekanman. Safarga ketayotganlar aziz qiyofalarni endi sira körmayman, deb afsuslanişadi-ku? Oradan şunça yil ötdi, köp kunlarni boşdan keçirdim deyman-u, içimda haliyam öşa bolakay yaşayotganini sezib turaman. Manzaralarga qarab quvonsam, u ham qiqirlab kuladi. Asal qiz ham içimda öşa malohati ila özgarmasdan qolgan…
* * *
Asalariday beozor, tartibli haşarot yöq deyişadi. Kattalar aytişiça, bol töplaşidan taşqari, gul-çeçakni çanglantirar emiş. Bahor issiqlarida çaman bölib oçilgan gullar orasida albatta asalari manzarasi bor. “Biz ham asalariday tinmaymiz, – deydi otam. – Ammo taşib kelgan rizqimiz qayda-yu, asal qayda?”
Sigir deyarli barça xonadonlarda bor. Qaysi ötni yoqtirib yeyişini, qay biri zarar ekanini hamma yaxşi biladi. Xotinlar daladan ğaramlab öt örib kelişganini köp körganman. Taom tayyorlagandagi sabzavot pöçoqlariyu ovqatning qolgan-qutgani berilaveradi. Özimizning sigirlarga nima bersangiz yeyaveradi, kurmakni, şörani, makka poyasini, ajriqni, bedani, arpani yoqtiradi. Ajriq tezda suvsatadi, kurmak poyasi suvli bölgani uçun suğormasangiz ham bölaveradi. Semizöt içini ötkazib yuboradi, bangidevona miyasini aynitib qöyadi. Tol, behi, gilos, uzum barglarini oxuriga solsa böladi, terak bargini bermagin, zahari bor deydilar.
– Xudoyi taoloning qudratini kör, – deyişadi kişilar. – Ötlab-semiradigan, har yili öz-özidan köpayadigan göştni qayerda körgansan?
Mol-holga bunday baho meni hayratlantiradi.
– Söymasang, sut-qatiq berib yuraveradi. Söysang – göşt-da…
Kuzda bolalar mol-holni dala-tuzga haydaşadi. Bizning sigir esli, keç kirgan mahal uyni özi topib keladi.
Sigir tuğsa quvonişadi, oqlik deyişadi. Sutining rangi oq bölgani uçunmi? Buzoq oyoqlari titrab-titrab, mayişib-mayişib sigirga intiladi. Sigir uni rosa yalab-yulqaydi, şunda çiroyli yungida palaxsa-palaxsa, qoramtir höl izlar qoladi. Mana şu holat xotinlarning rahmini keltiradi. “Voy beçora, ena-da” deb, közlariga yoş ham olişadi.
Sigir faqat tuqqanidan keyingina sut bera boşlaşini öşanda bilib olganman. Ungaça har doim sut beraversa kerak deb öylagan ekanman.
Buzoqça közlarini bir nuqtadan uzmay, tumşuği bilan turtib-turtib emadi. Goho qattiqroq turtsa, sigir beçora munkib ketadi, ozorlanib, boşini burib möraydi, ammo tepmaydi.
Ilk suti burda-burda, taxir taʼmli böladi, uni yoş bolalarga berişadi.
Keyin har tong sut soğilaveradi.
Çelakdagi sut ustiga doka yopib, osib qöyişadi. Ança turgaç, ustini qaymoq boylaydi. Bolalar qaymoqni sidirib olib yeyişadi.
Avvalroq ivitilgan qatiqdan ozgina solib, ustini örab qöysa, qatiq böladi. Uni matoga örab quyoşga qöysa, pişloqqa aylanadi.
Sut tabiatning hamma joyida mavjud. Masalan, asalari suti. Asli qanaqa ekanini bilmayman, otam olib keladi. Lekin taʼmi taxir böladi. Gödaklar, bolalar şamollasa, qoşiq uçida berişadi.
Öt-ölanu daraxtlarning ham suti bor. Momaqaymoqning oç-yaşil poyasi nayçaga öxşaydi, ikkiga bölsangiz, aççiq taʼmli oppoq suyuqlik toshib çiqadi.
Qöy, tuya sutiniyam içiş mumkin. Eçki sutini kasallarga içirişadi. Mol, qöy, eçki sutidan qurut yasaşadi. Muşuk-kuçuklarning ham suti bor, albatta. Goho dalalarning çetlarida, salqinroq joyda bolalagan it yonboşlab yotganini, közi endigina oçilgan uç-törtta kuçukvaçça qatorasiga emib yotganini körib qolasiz.
Yoz jaziramalarida qorni qappayib, zörğa yurgan hayvonlarni körgansiz-ku? Xotinlarning rahmi kelib, oldiga tovoqda yegulik qöyişadi. Keçagina irillab yurgan itning zuğumi ğoyib bölgan, bolalar yaqiniga borsa ham möltirab qaraydi. “Menga tegma, ahvolimni körmayapsanmi deyapti”, deyişadi xotinlar. Yegulikni yeb, keyin lapanglaganiça öz joyiga qarab ketadi.
Umuman, sut muqaddas narsa. Yerga sut tökilsa, ayniqsa, xotinlarning joni çiqadi, sutni tökkan bolasini ayamay urişadi:
– Nega tökding, bola bölmay öl! Közing kör bölib qoladi-ya!
Qaysarroq kimningdir feʼlidan söz ketsa, “Sut bilan kirgan jon bilan çiqadi” deb ham qöyişadi.
Qöşnining bolasining quloği oğrib qoladi.
– Quloğiga sut tomiz!
– Uni qaydan olaman?
– Narigi qöşnining kelini közi yorigan, öşanga aytsang beradi.
Sut tomizilsa, quloq oğriği barham topadi.
Qöşni xotinni “Kökal xola” deb çaqirgin, deyişadi. Çunki qöni-qöşnining bolasi oçqab yiğlasa, emizib qöyaverar, sutini qizğanmas ekan. Tegradagi uç-tört xonadonning bolalari şu tariqa kökaldoş bölib qolişgan. Kökal xola buyurgan işini ado etgan bolalarga “Emizgan sutim halol bölsin” deydi, şöxroqlarini esa “Bergan sutimga rozi bölmayman” deb qörqitadi.
Yoşi kattaroq bolalarga xotinlar “Hozir emizib qöyaman” deb pöpisa qilişi-çi? “E, bor-e” deb tönğillab nari qoçişadi bolalar. Çunki emizib qöysa, mazaxga qoladi.
Çaqaloqçalar qölçalari bilan onasining köylagiga tirmaşib olib, emib yotişadi. U mahalda nigohlari sokin bölib qoladi, iyaklari titrab, oqi xiyol kökimtir, qoraçiği katta közlarini bir nuqtaga tikib, miq-miq emaverişadi.
* * *
Mana şu tarz, yomğirdan keyingi köçalarning loylari aro uyga kiramiz. Yumuşlar barham topib, keç mahali sandal atrofiga tizilamiz. Benihoya qiziqarli matallar vaqti keladi.
Sandal atrofida qariyalar ertak boşlaşadi, şulardan biri – Nuh alayhissalom haqida.
…Bir kuni Nuh alayhissalomning xotini non yopibdi. Nonlari qip-qizarib, pörsillab pişibdi. Tandirdan uzib savatga solayotsa, qöli kuyib, bittasi yerga tuşibdi.
– Yengçasi yöğakanmi?
Yengça – bilakkaça yetadigan, qalinroq matodan içiga paxta solib tikilgan uzun qölqop. Bir tarafi qorayib-kuyib ketgan böladi, yomğirda namlansa, kuyik isi anqiydi. Xotinlar yangi pişgan issiq nonlarni öşa yengça bilan uzişadi.
– Borakan-u, ammo qöliga kiyvoliş esidan çiqqan ekan. Yoki non yopaverganidan ilma-teşik bölib ketganmi?
Xullas, non yerga tuşganida xotin:
– Hah, ölgur, – debdi
Şunda Nuh payğambar aytibdiki:
– Hoy nodon, rizqniyam sökadimi odam? Qani, tavba qilib, nonni yerdan olib közingga sur-çi!
Xotin şunday qilibdi. Yerga tuşgan non bölagini olib, puf-puflab közga surtiş odati öşandan qolganmiş…
Matallarning köpida xotinlar nodon bölib tasvirlanişiga aqlim şoşadi. Taşqariga çiqqanimda ularga qiziqsinib qarayman, sirayam nodonga öxşaşmaydi.
Payğambar deyişsa, xayolimga tön kiyib, beliga belboğ boğlagan nuroniy, nasihatçi çollar keladi. Aytadilarki, Nuh alayhissalomning uç öğli bölgan, tönğiçidan, yaʼni boş böğinidan bizning ota-bobolar tarqagan ekan. U rivoyatga odamning aqli bovar qilmaydi – töfon qayda-yu, biz qayda?
* * *
Odamlar hamma narsani özgartirib, jon ato etib olişganiga yana hayron qolasiz. Masalan, nonning joni bormidiki, gapirsa?
– Nonni teskari qöyma, gunoh böladi.
– Nega?
– Rizqing qiyiladi.
– Kuçukni urma!
– Nega?
– Erta bir kun Egamga sendan şikoyat qiladi. Uni kuçli, meni zaif qilib yaratuvding, urib jonimni oğritdi, deydi.
– Qiblaga qarab çoptirma.
– Nega?
– Moxov böpqolasan.
– Keçasi taşqariga bir özing çiqma.
– Nega?
– Oziqçi opketib qoladi.
“Oziqçi” nimaligini birov bilmasa-da, hamma bolalar undan qörqadi. Bu ğalati söz oziq tişi bilan uyqaşligi uçun, nazarimda, öxşovsiz tirjayib, oy nuri tökilgan keçalarda daydib yuradigan, kurak tişi oğzidan qoziqday çiqib turadigan bemaʼni bir yaratiq qiyofasida gavdalanadi. Bolalarni nega opketadi, birov bilmaydi, ammo katta qozonga suv solib, qaynatib şörva qilib içadi, deb qörqitişadi.
Qiş tunlari uzundan-uzoq, bolalar sandal çetiga tiqilib olib, kattalarning vahimali hikoyalarini quloq qoqmay eşitişlarini ham aytaymi? Odamlarni adaştirib ketadigan ğalati kişilar, yöl yoqasidagi dev, qiz qiyofasidagi ajina, qora yuzli kişi haqida-çi?
* * *
U maskan uzra tunlari yoğdulangan Oymomo – faqat şu joylarning momosi. Özga makonlarda Oy bunaqa körinmaydi, nomiyam momo emas, deydilar. Toğ orasidan qalqqan yoki adoqsiz sahrolarning Oyi butunlay boşqa körinişga ega emiş. Dov-daraxt isi anqigan keçalarda, tutlaru teraklar ortidan havolangan özimizning oy juda aziz.
Tavba, Oy desam, xayolimda Sofiya xolam jonlanadi. Nihoyatda beozor, qalbi yoruğlikka töla muştipar xotin edi. Sofiya xolam desam, yuksaklarda yoğdu soçgan ajoyib Oymomo yodga keladi.
Tengdoşlarim bilan dala-tuzni kezar ekanman, daşt qoraquşiga köp duç kelardim. Boşqa quşlardan farq qilib, hakkalab yurar, xaslar orasidan bir nimalarni izlagani izlagan edi. Neça marta toş yo kesak otganmiz, lekin biror marta ham tekizolmaganmiz. Odamlar boravermaydigan joylarga xaslardan örab-çirmab, xaltaça şaklida in qurardi. Men körgan inlar böm-böş, qoraquş qaçonlardir unda tuxum bosib ötirgan, nar quş yemiş taşigan, söngra jiş polaponlarini uçirma qilib, taşlab ketgan bölsa kerak. Dala-tuz sira özgarmadi, nazarimda, ming yillar avval şunday edi, endiyam şunday qolaversa kerak, deb öylayman.
Odamlar hayoti esa öşa-öşa tarzda davom etardi:
– Hoy, bola bölmay ket! Seni nimaga tuqqanman, dala-daştda sanqigin debmi? Bor, işingni qil! Hamma yumuş bitta özimgami?
Tevarak nimaga bunaqa? Nega quş uçadigan, qumursqa örmalaydigan, sigir kavş qaytaradigan, kuçuk huradigan qilib yaratilgan?
Tengdoşlar bilan ham şu mavzuda gaplaşib qolamiz:
– Nimaga Xudo bizni odam qilib yaratgan?
– Bir kuni katta bölib, bola-çaqa körsin deb.
Haqiqatan ham, öşa mahalgaça eşitganlarim orasidagi eng töğri fikr şu bölib tuyulardi. Butun tevarakning qilayotgan işi faqat şugina, yaʼni dov-daraxt meva solar, kuzda barglarini tökib uyquga ketar, bir neça yil ötgaç qurib, yöqlik olamiga jönardi. Hamma narsa yaratiliş va xazonga aylaniş hukmi ostida ekan, odam ham şularning biri, deb öylaş hayotni osonlaştirardi. Qilar işing faqat rizq teriş, uyga yemiş taşiş, bola-çaqa katta qiliş, şuni eplayolsang, olam gulistonday tuyulardi. Yaʼni, zahmat çekayotgan butun elning hayoti daşt qoraquşinikidan ortiq emas edi.
Mehnatlar esa davom etardi. Samoda özimizning bulutlar suzar, yomğiru qorlar yoğar, quyoş çiqib-botar, qişloq tepasidan şamollar yelib, tasavvurni juda olislarga – xilvat va bepoyon örmonlarga, ajoyibot ölkalariga, ummonlaru muzlar makonlariga olib ketar, ozod-ozod, odamni sarmast qiladigan gözalliklar diyoriga yetaklardi.
Dunyoning qayerlaridadir köz körib quloq eşitmagan ajoyibotlar bor, biz yaşagan qişloq esa tussiz, zerikarli, ipidan-ignasigaça örganib çiqilgan, könikilgan makon bölib tuyulardi-da.
– Hoy yaşşamagur! Taşla kitobingni! Öqib odam bölarmiding?
– Bor, molga öt örib kel!
– Yerni çopib qöymabsan-ku, ahmoq? Neça marta aytaman senga?
Bunday koyişlar bolalarga köp ham taʼsir qilavermas, imi-jimida yumuşlarini bitirib, yana öyinga maşğul bölib ketaverişardi.
Ösmir ön ikki yoşida haliyam bola böladi. Ön törtga ötganida esa möylovi sabza uradi, yuzigayu peşanasiga böjamalar toshib, ovozi dörillay boşlaganida kattalar nasihatga ötişadi:
– Kap-katta bölib qolding, endi rözğorgayam qaraş. Şu turişda yuravermay, biror işning boşini tutişni öyla.
Qanaqa işning boşini tutişga aql yetavermaydi. Lekin kattalar nima desa şu: indamay böyin egib ketaverasiz. Yo tomorqada yetilgan meva-sabzavotlarni opçiqib sotasiz, mol-qöy semirtirasiz, terak eksangiz, beş-olti yilda imoratga yarab qoladi. Bunga böyningiz yor bermasa, ana, suvçilik yoki traktorçilik qiling… Otangiz töğri aytibdi, rostdan ham, bola emassiz-ku?
* * *
Tavba, quş desalar, xayolimda uyasida tuxum bosib ötirgan daşt qoraquşiyu qora çumçuqlar namoyon böladi. U manzaralarning harakatli ekani ajab.
Sigir desalar pov-pov köpirib soğilgan, keyin nimagadir yerga tökilgan sut manzarasini köraman.
Nega aynan tökilgan sut jonlanişiga aqlim yetmaydi.
Insonlarning qiyofalari ham maʼlum voqea-hodisalar bilan birlaşib ketgan, kimni eslamay, qaysidir voqeaga boğliq holda jonlanadi. Ubay akani şamollar bilan birga tasavvur qilaman, Sofiya xolam oy manzarasi bilan uyqaş, Daşti Qipçoqdan kelgan suluv qiz bol va asal hosil qiladi, onamni yalpiz, rayhon hamda gul oçgan çeçaklar yonida, otamni qölida bolta yoki arra, kesilgan daraxt şoxlari yoki yaxşilab ağdarilib çiqilgan maydon örtasida köraman. Özimni mana şu manzaralar içida uçib yurgan bol arisiday tasavvur qilaman, qay manzaraga yaqinlaşsam, öşa kattalaşib, mayda-çuydalarigaça namoyon böladi.
Yana ança yillar ötgaç, ulğayganimdan söng ham sira özgarmagan dalalar aro boşqa ufqlar yuz körsatişi xayolimga kelmas edi. Hali yana köp voqealar xotiraga muhrlanişini, fursat bölganida har voqeani turgan joyidan olib aylantirib tomoşa qila oliş mumkinligidan xabarim yöq edi-da. Kişilar olamdan bexabar, şu mitti hududda oddiygina umr keçirar edilar. Heç kimning xayoliga kelmas edi: na halokatli bilimlar, hayot örniga ölim-u, baraka örniga falokat keltiruvçi rizqlar, na dunyo böylab kezib yurgan son-sanoqsiz kişilar, na havolarni yangilab, fasllarni özgartirib esadigan mavsum şamollari…
Laylatulqadr
Öşa yili röza kuzga töğri kelgan edi.
Osmon töla quş, çirqillay-çirqillay qaylargadir uçib ketişardi. Har birining köçişining maʼlum vaqti bormi? Qaldirğoçlar, kökqarğalar, turnalar, ördaklar, ğozlar, laylaklar köçganiga guvoh bölganman. Baland teraklaru simyoğoçlarga savatday in quradigan bu quş goho tumşuğida ilon kötarib uçganini ham körganman. Göyo odamlar eşitmaydigan bir hukmi ilohiy kelib, bari yoppasiga juda olislarga ravona bölişardi.
Lekin ketmaydiganlari ham bor-ku? Musiçayu çumçuqlar qişli-qirovli kunlarda ham uçib-qönib don-dun terişar, odamlar dasturxondagi uvoqlarni şularga rizq bölsin deya atay qor ustiga qoqişardi. Lekin qiş qattiq kelgan mahallarda muzlab ölib qolgan quşlarni ham körasiz.
Kattalar bolalarni röza tutişga undaşar, tutişmasa köp ham majburlayvermas edilar. Menga ham bobom uç-tört marta pöpisa qildi, qörqqanimdan “Xöp” desam ham, saldan keyin qornim oçqab, taxta qutidagi nonlardan birini bildirmasdan qöynimga solib tomorqadagi makkapoyalar ortiga ötib şoşa-pişa yeb olganim esimda.
Kişilar nima uçun bunçalar qiynalib röza tutişlariga aqlim yetmasdi. Odamlar oç yurişidan Xudoga nima naf? Xudo haqidagi tasavvurim ham yöq, hamma undan qörqişini bilardim, çunki kişilar sal narsaga “Xudodan qörqmaysanmi?” deb gapirişganini köp eşitganman. Nazarimda, röza tutiş ham şu qörquv tufayli edi, men bobomning közini şamğalat qilib qornimni töydirib olganimdan keyin qöl yoki oyoğim işlamay qolişini xavotirlanib rosa kutdim, ammo heç nima röy bermagaç, “Kattalar aldaşibdi” degan töxtamga keldim.
Röza oxirlay boşlaganida odamlar orasida laylatulqadr va Xizr buva haqidagi gaplar paydo böldi. Xizr – özimizning oqsoqollarga öxşab ketadigan bir çol bölib, közga goh körinib, goh körinmay, mana şunday keçalarda el oralab yurar, röpara kelganlarning muşkullarini oson qilar emiş.
Keçasi odamlar duo qilib ötirişar ekan, Laylatulqadrni laylakka öxşagan bir quş deb öylaganman. Qanotini qoqib ötib ketsa, odamlarning duosi ijobat bölar, hatto uşlab ötirgan narsasi tillaga aylanib qolarmiş.
Bu borada qörqinçli gaplar ham boriydi.
Bir xotin bolasini emizib ötirsa, Laylatulqadr kepqolibdi. Suyunganidan har narsalarni tilabdi, bir mahal bolasiga qarasa, allaqaçon tillaga aylanib qolganmiş. “Voydod, boylik söramay men ölay” deya tilla bolani quçoqlab faryod ura-ura, aqldan ozganmiş.
Kimlardir uni kutib tomda uxlaşganini ham aytişadi. Avvallari şunday keçalarda men ham uxlab qolar edim. Bu safar qiziqib uxlamadim.
Tun yarmiga borgan mahal, tomorqa adoğidan, qöşnining teraklari ortidan oy samoga kötarilgan, Ubay aka uyiga çiqib ketgan, Xolis ayam bilan Sofiya xolam sörida edilar.
Bir mahal kunbotar taraf yalliğlanib ketdi. Qip-qizil, ğalati yalliğ edi u. Yöq, sado kelmadi, şunçaki yalliğlandi. Osmonning yarmini enlab oldi. Keyin orasidan juda yoruğ bir nima tikkasiga samoga kötarildi.
– Voy, ana Laylatulqadr! – dedi Sofiya xolam. Keyin qöllari qaltiraganiça duoga qöl oçib yiğlab yubordi:
– Ey Xudojon, özingga şukr! Özingga benihoya şukr!
Laylatulqadr şunaqa bölar ekan-da! Yalliğning haybati aqlimni şoşirdi, maʼlum vaqtdan keyin sönsa-da, odamlar hayajonlanib javraşar, köpçilik uxlamagan, ğala-ğovur tinmasdi.
* * *
Oradan bir neça kun ötgaç, öşa tunda yalliğlangan sinoatning, şunça kişilarni yiğlaşga, qismat xörliklari aro yolvorişga undagan hodisaning siri oçildi.
Bizdan olisda, öşa asal yuzli qizaloq yaşaydigan Daşti Qipçoq tomonlarda harbiylar bor ekan. Yer ostiga raketalar joylaştirilgan ekan. Harbiylar istagani on yer surilib, tubidagi raketa samoga otilarmiş. Juda bahaybat, uzoqqa uçadigan narsa bölar ekan. Borib tuşgan joyining kulini kökka sovurib yuboradigan qudratga ega emiş…
Laylatulqadr hamda Xizr haqida bundan boşqa, kulgiliroq gap-sözlar ham yurardi. Şu qişloqlik bir yigit keçasi egatlarga suv tarab yurgan ekan, ittifoqo bir buva suvdan xabar olgani çiqibdi. Dahana tollar ostida ekan. Tunda, oy yoruğida borayotsa, haligi yigit buvani körib, tili kalimaga kelmasdan serrayib turib qolibdi. Keyin jonholatda yugurib kelib, ikki qöllab boş barmoğini uşlab olibdi.
– Qanaqa ahmoq bolasan, qöyvor qölimni! – desayam qöyvormasmiş.
– Jon buva, duo qiling, rözğorimga baraka kirsin. Zahmatda qiynalib ketdik. Ikkita qizim bor, bitta öğil ham bersin! – dermiş yolvorib.
Şu tariqa, tuproq köçalar, guvalak devorlar, loysuvoq uylar, issiqda hansiragan dala-tuz, har narsaga darrov işonaveradigan sodda odamlar aro ulğayardik tengu töş. Xizri Ilyos, Nuh payğambar, qadr keçalari, odamlar oğzida yuradigan turli-tuman rivoyatlar tobora uzoqlaşib, olislaşib borardi.
Sofiya xolam
Sofiya xolam – esini tanib-tanimasdan turmuşga çiqqan qişloq ayoli edi. Danakdayligidan onasining yoniga kirib mitti muştçalari bilan xamir qorgan, hovli supurgan, tomorqada öt yulgan, sigir-qöylarga qaragan, qişning sovuqlarida ötin kötarib sandalga olov qalagan… şu mehnatlar aro bir kuni kelin bölişni, keng-möl, issiq uyda bolalarini katta qilişni orzulagan bölsa ajabmas.
Men esimni taniganimda esa kap-katta xotinga aylangan, birinçi turmuşi buzilib, eri qiz tuqqani uçun haydab yuborgaç, oradan qançadir vaqt ötib, yoşi ança katta boşqa bir odamga turmuşga çiqqan edi.
Turmuşga çiqqaç, uyimizga kelişlari ham sersilib qoldi. Avvallari köp kelardi. “Tölpoq, vazmin bola eding, daladan qaytişda seni qömsab ulovdan tuşib qolib, şunça yölga piyoda kelar, kötarib bağrimga bosganimdan keyingina şom qoronğisida uyimga ketardim” degan edi bir paytlar. Bu gaplarning maʼnosiga öşanda aqlim yetsa qaniydi? Uning maʼnosi – şom qoronğisida, çarçagan bölişiga qaramasdan ança yöl bosib, bir-ikki yoşga tölib tölmagan jiyanini körişga kelgan xolaning iddaosi emas, balki “Seni judayam yaxşi körardim” degan iqror ekanini men nodon, keyinroq anglab yetdim.
Sofiya xolam diyonatli, pokiza ayol edi. Unikiga öynagani borardim. Borsam, darrov dasturxon yozib, qand-qurs, turşak opçiqardi. “Jiyanim meni körgani keldi” deb quvonib ketardi-da. Xolamning tomorqasida katta tut bor edi, şoxlariga çumçuqlar in qurgan bölib, polaponlarini olişga qiziqardik. Lekin tepaga çiqqani qörqardik, çunki u yerda katta ilon boriydi. Ilondan hayiqişimiz beşbattar qiziqtirardi, tut ostiga yaqin borolmasdan, uzoqroqdan turib şoxlariga öralib olganmi-yöqmi deya kuzatardik. Mabodo kimdir yurak yutib tut tanasiga örlagani on, biroz kutib turgaç, barimiz baravariga “Ilon!” deb baqirsak, botir döstimiz öşa zahoti özini pastga taşlab tiraqaylab qoçsa, qotib-qotib kulardik. Bu yoqda ilon vahimasidan titrasak, u yoqda xolam koyib qolardi:
– Hoy bolalar, tegmanglar! Beçorani Xudo şunaqa, sudralib yuradigan qilib yaratgan. Rizqini izlab yurgan bir maxluq-da, şörlik…
Xolamning ismi boşqa ayollar ismiga öxşamasligi hayron qoldirardi. Bizning qişloqdagi ayollarning ismlari Oyniso, Turğunniso, Xosiyat, Nazira, Ibodat… bölib, begonaroq bunday ismni heç nimadan xabari yöq, umrini dalada dehqonçilik bilan ötkazgan buvam qaydan topib qöyaqolgan ekan? Tabiiyki, maʼnosini ham bilmasdim. Ayol ismiga “oy” yoki “xon” qöşib aytilgani uçun, xolamni hamma “Sofiyaxon” yoki “Sofiyaoy” deb çaqirardi, qişloq tilida u allaqaçon “Sapiya”ga aylanib ketgan edi. Sofiyaoy degan ism menga köproq yoqqani uçun, tungi bulutlar orasidan köringan xayoliy tölin oy manzarasini yodimga soladi.
Dasturxon ustida goho tanbeh ham berardi:
– Nonni öng qöling bilan ye!
– Çap qölim bilan yesam nima qipti?
– Çap qöling bilan yesang, qurib şol bölib qoladi.
Men esa bekitiqça çap qölim bilan nonni uşlab körar, qölim şol bölib qolmagaç, xolamning gaplariga kulardim.
Boşqa ögitlari ham şunaqa edi:
– Kalişni öng oyoğingdan kiy!
– Nimaga?
– Oyoğing işlamay qoladi!
– Çumolini öldirma, meni nimaga öldirding, deb qarğaydi!
– Ötlarni payhon qilma, ularning ham joni bor, xudo deydi!
Tabiiyki, xolamning taqiqlarining tersini qilib körar va qörquvlari behuda ekaniga, meni aldaganiga işonardim.
Xolamning nazarida, har narsaning joni bor va hammasi “Xudo” deb unib-ösar edi.
Men ulğayganimda xolam kampir bölib qolgan edi. U nurni, u yuzlarni haligaça soğinaman. Goho tun-keçalarda birdaniga körgim kelib qoladi. Mayin jilmayişini, yuzidagi poklik va musaffolikni qömsayman.
Ulğaygaç, u ismning mazmunidan xabar topdim. “Sofiya” – yunonçada “ilohiy donolik”, arabçada “musaffolik” degan maʼnolarni anglatişini bilganimda, “Albatta xolamga aytaman, eşitib suyunadi” deb öylaganman. U mahal xolamning menga mehri yanada ortgan, “polvon bolam” deb suyar edi. Bir kuni yöqlab borganimda şularni hikoya qilib berdim.
– Xola, ismingizning maʼnosi judayam bölakça ekan.
– Qanaqa ekan?
– Qadim zamonlarda Sofiya degan bir qiz tuşida oyning yerga tuşganini köribdi2[ii]. Söng tuş öngidan kelibdi, yaʼni muborak bir kişiga turmuşga çiqibdi.
– Rostdanmi? – xolamning közlari jiqqa yoşga tölib ketdi. – Şunaqa voqea rostdan ham bölgan ekanmi?
– Ha, xola, bölgan ekan.
– Katta kitoblardan öqidingmi?
– Ha, katta kitoblardan öqidim.
– Ey Xudoyim, – dedi xolam, ovozi titrab, birdaniga közining yoşi duv oqib. – Meni şunaqa qilib yaratgan edingmi?
– Xola, nimaga yiğlayapsiz? – deb söradim tuşunmasdan, biror nojöya gap aytib qöydimmi deya xavotirga tuşib.
– Men ham körgan edim, – dedi közlari jiqqa yoş xolam, yuziga ğayrioddiy bir nur inib. – Kiçkina qizaloq edim. Tuşimga oppoq soqolli bir çol kirgan edi. Öşani imosi bilan oy yerga tuşuvdi…
– Yöğ-e?
– Ha, bolam, – dedi. – U sirayam katta emas, men tengi bir qizça ekan. Ikkalamiz qöl uşlaşib, şudring bosgan tomorqalarda rosa öynaganmiz. Menga özining hikoyasini ham aytib bergan.
– Qanaqa hikoya ekan?
– Oy hikoyasi böladi-yu, oddiy bölsinmi? Juda ajoyib edi.
– Aytib bering.
– Esimda qolgani şuki, – jilmaydi xolam. – sen ham, men ham bejiz yaralmaganmiz, degan edi. Undan “Bepoyon osmonda bir özing zerikmaysanmi” deb söraganimda, “Zerikaman, çunki sendaqa örtoğim yöq-da” degani esimda. Bir kuni Xudoning suygan bir bandasiga turmuşga çiqaman, mening yaralişimning hikmati öşa bandaning xizmatini qiliş, degan edi. Yana, sen ham ajoyib bir kişiga turmuşga çiqasan, hayot osmonida oyday balqib, bir etak bolalaring böladi, to hayoting söngigaça insonlar qalbini yoritib turasan, dedi. Ammo özi haqida neki aytgan bölsa, köpi unutilgan. Balki unutmagandirman? Balki u aytmagan-u, özim şunaqa xayol qilgandirman? Şularni aytgaç, “Yur, öynaymiz” deganida qöşilib çopganim, şudringlar oyoqlarimni höl qilgani ham esimda. U mahal kiçkinagina qizaloq edim-da… – xörsindi xolam. – Mana, endi qaridim…
Xolamning gaplari u haqdagi tasavvurlarimni butkul özgartirib yubordi. Endi har gal borganimda uni sevintiradigan mayda-çuydalar kötarib borar, ozğin qöllarini kaftimga olib silar, yuzimga surar, közimga bosib tavof qilar edim.
Sofiya xolam deyilganida bol, sut va oy bir joyga jamlangani-çi? Sözi boldan şirin, qalbi sutday oq, yuzi oyday malohatli bölib qalbimning içidan örin olgani-çi. Yöqsa, buğdoyrang, ozğindan kelgan, baland böyli bir xotin edi.
Ubay aka
Ubay aka bizning qöşnimiz, baquvvat, yelkalari keng, ovozi qattiq kişi edi.
Asli ismi Ubayd bölsa bordir, xalq uni öziga moslab “Ubay” deb olgan, gohida “Ubaydin” deb ham çaqirişardi.
Otasi issiq kunlarda uyining oldidagi taxta supaga çiqib ötiraveradigan indamas qariya bölib, bizlar undan qörqardik. Bir mahallar uruşga borgan, tank haydagan deyişsa-da, turiş-turmuşi qahramonlarga sira öxşamasdi-da. Köçadan-ötgan ketganlarning baʼzilari boş liqillatib salom berib, baʼzilari ulovidan tuşib qöşqöllab körişib ötişlarini ham körardig-u, keyin yana öz öyinlarimizga – teraklari ösib yotgan qarovsiz boğlarga jönab qolardik. Boğ teraklarining tubida ulkan bargli otquloqlar, doimo soya tuşib turgani uçun rangi aynib ketgan örgimçaklar va ularning katta törlari aro xuddi ertaklar mamlakatidagi kabi kezardik, u yerda uzoq öynay olmasdan, soyalar va tussizliklar kölankalari aro yana quyoş möl-köl çaraqlab turgan, mevalari ğarq pişgan öz dalalarimizga çopaqolardik.
Ubay akaning xotini, bolalari ham boriydi. Xolis aya baland böyli, kelişgan ayol bölib, Ubay akaning zuğum va tazyiqlariga lom-mim demay bardoş beradigan va öşa zuğumlar aro bolalarini tişida tişlab katta qilayotgan bir xotin edi.
Qisqasi, el qatori, bola-çaqa taşvişidagi bir oila. Oftobşuvoqda uzzukun ötiradigan, uruş körgan keksa ota, uy işlari bilan andarmon xotin, birin-ketin yetilib kelayotgan odobli bolalar… köçadan beri kelmaydigan Ubay aka.
Mahalladagilar Ubay aka bilan aytişib qolişdan ehtiyot bölar edilar. Sababi, jini bor deyişardi. Közining oqidagi xoli öşa jin bölsa kerak, degan gaplarni eşitganmiz. Haqiqatan ham, Ubay akaning köziga tik qarab turiş qiyin, ğalati bir jununi boriydi.
Uyimizda yumuşlar bilan maşğul ekanmiz, baʼzan baqirişlari eşitilib qolardi:
– He, turqingga seni!..
Nimaga sökinganini bilmayman, saldan keyin Xolis aya biznikiga qoçib çiqar, qörqib-hayiqib, rangi bözday oqarib erining jahldan tuşişini kutardi. Bir-ikki marta hovlisida uni quvganlarini eslayman, baquvvat erkak pişqirib baqirar, zaif xotini esa oldiga tuşib, yiğlab qoçar edi.
Öşa şiddatiyu jasorati bilan nimagadir onamdan hayiqardi. Goh janjal avjiga çiqqanida onam ularnikiga kirib:
– Hu, Ubay bölmay öl! – deb qarğar, keyin Xolis ayani yupatardi.
Ubay akadan men ham qörqardim. Kafti nihoyatda ulkan, birov “Ha?” deb körişgani qöl uzatsa, qöşqöllab körişişimiz kerakligi aqlimizga quyilgan, u odam esa biz kabi bolalarni qölini qattiq siqar, şunda et ezilib oğrisa, xoxolab kulardi.
Salga lov etib yonib, janjal çiqaraverardi-da. Oqsoqollar bizlarga urişib-talaşmanglar deb nasihat qilişar, ammo kuppa-kunduz kuni köçada yoqavayron böğişayotgan kişilarni körsak esimiz oğib, na qoçib ketişni, na yaqin borişni bilmasdan, ham qörquv, ham qiziqiş bilan uzoqroqdan tomoşa qilardik. Birov insofsizlik qilsa, misol uçun, bozorda moş-guruçga toş qirintisi qöşib sotsa yoki qöyni semiz körsatiş uçun jonivorni orqa tuyoği payining ustidan teşib, teri ostiga havo yuborsa, kimdir boşqa birovni aldab çuv tuşirib ketsa, qayerda bölişidan qatʼi nazar, hammaning içida böralab sökar, keyin boşini çayqab-çayqab:
– Enangni körding, hoy xalq! – deb baqirardi. – Bir-biringni aldamaydigan bölmaguningça, odam örnida körmaguningça odam bölmaysan!
Ha, zör edi, urişqoq edi, unça-munça kişi bas kelolmas, ammo hassasiga tayanib zörğa yuradigan çollardan hayiqardi. Çollar koyib berişsa, xöp deb boş egib, itoatkor bölib qolar, öşa boş egganiça uyiga qarab jönardi.
Bir kuni bostirma ostidagi buqa arqonini uzib, odamlarni quva ketdi. Ubay aka uyda edi. Hamma qoçsa ham oyoqlarini kerib, buqaga qovoq uyib qarab turaverdi. Bir mahal hayvon unga qarab intildi. Qarşisiga kelib, yer tepinib şoxlaşga çoğlanganida, Ubay aka “He, öşa turqingga” deb baqirib, oldinga taşlandi-yu, ulkan muşti bilan peşonasiga bir urgan edi, buqa gangib qoldi. Bu odamdagi qudratni körsangiz edi! Şoxidan qayirib yerga ağdardi, keyin böyniga minib, hanuz qayirganiça “Xolis, arqon opke!” deb baqirdi. Ajabki, buqa ham yuvoş tortib qoldi, şundan keyin Ubay akani körsa, hayiqib ortiga tisariladigan odat çiqardi.
– Bu buqa endi odam bölmaydi, – dedi Ubay aka, xoxolab kulib. – Şoxi qayrildi-yu? Qassobni çaqirib söydirib, göştini sotvorsang, savobga qolasan!
Yana esimda qolgani: pastak valişlarda yetilgan, nimagadir açqimtir taʼmli qora-kökiş uzumlar, mazasi tilni yoradigan tukli şaftolilar bölib, Ubay akanikida mevali daraxt yöq edi, yoki bor bölsa ham bir-ikkita bölsa kerak. Balki hamma qöşnilarning boğu boğçalariga birin-sirin boş suqib, yeyişga arzigulik şirin taʼmli bir nima axtarganimizda Ubay akadan qörqib, hovlisiga kirmagandirmiz? U yoği esimda yöq. Hozir öylab qarasam, xayolimda Ubay akaning böralab sökinişlariyu Xolis ayaning mumsik qiyofasi qolibdi, xolos.
* * *
“Ubay özini körsatgisi kelaveradi”, deyişardi kişilar.
Yolğiz öğil edi-da. Xolis ayaning uka-singillari kelib, hovli-dala işlariga yordamlaşişardi. Adaşmasam, ayaning bir inisi ham boriydi, uzun böyli, ozğin kişi… Ubay aka yerga, mol-holga ham qaramasdi, köpinça ayaning uyida öşa ukasi, singlisi yer çopişar, ekin ekişar, ammo uyning erkagi diqqat qilmagaç, bir nima unarmidi? Yozda tomorqalar saranjom-sarişta bölgani holda Ubay akaniki qarovsiz bölib çiqardi. Yolğiz aya ularni eplay olmasdi, albatta. Bolalar esa yoş edi, katta öğli singlimning, örtançasi ukamning sinfdoşi bölib, birga tuşgan suratlari hozirgaça bor: uç yaşar, iştonsiz ikki bolakayning iljayib turgan surati.
Mening aqlim sal avvalroq kirgan, şekilli, goho Ubay aka yoniga çaqirib, suriştirardi:
– Işlar qalay, ukam?
– Yaxşi.
– Qaçon endi uylanasiz?
Mana şu savolga orim kelardi. Törsayganimni körib Ubay aka şaştidan tuşardi, qarşisidagi xivçinday ozğin bolaga zuğum ötkazgisi kelmasmidi, harqalay:
– Uylansangiz, burningiz kötarilib ketmasin-a? – deb qöyardi.
Burun kötarilib ketişi nimaligini bilib olgan edim. Bu jumlani ilk bor qaçon eşitganimni eslolmayman, ammo burunning kötarilişi – odam boşini orqasiga xiyol taşlab, boşqalarga burnining uçidan nazar taşlaşini, yaʼni kibrlanişni bildirardi.
Oradan biroz vaqt ötib, Ubay aka qaygadir işga kirdi.
Endi baqirişlari kamroq eşitilar, çunki uzzukun öşa işida maşğul edi. Tomorqa yanada qarovsiz bölib qoldi, ota qurgan uy yanada çökdi. Orada buva ham olamdan ötib ketdi. Har bahorda Ubay akaning öğillari uy devorini ohak bilan oqlaşar, tomorqa esa öşa ahvolda yotaverardi. Ubay uy qurmadi, deyişardi odamlar. Ota öğlimga deb qurgaç, bolayam vaqti kelib imorat kötaradi. Ubay aka uy qurmadi-yu, tösatdan darvozasi oldida kök rangli yap-yangi maşina paydo böldi.
“Ubay moşina olibdi!”
Qay tarz olganiga hamma hayron edi. Maşina paydo bölgaç, Ubay aka bir-ikki oy ehtiyotlab minib yurdi, keyin u ham qarovsiz holatga keldi. Bir kuni, hammamiz köçada edik, şom qoronğisi tuşib ulgurgan, yozning issiq oqşomi, tevarakni doğ bölgan yoğ isi tutgan, qaldirğoçlar yer bağirlab uçgan mahal… uzoqda bir maşina körindi-da, şu tarafga qarab öqday uçib kela boşladi.
“Mast kelyapti, qoç”, deb qoçdik.
Maşina yonimizdan ğuvillab ötib, töppa-töğri simyoğoçga borib urildi. Qarsillagan ovoz çiqdi, eşigi oçilib, içidan Ubay aka tuşdi. Oyoğida zörğa turardi. Qiyşayib yotgan moşinaga bir zum qarab turdi-da, keyin qattiq tepdi:
– He öşa, turqingga seni!..
Özi uyiga kirib ketdi.
Maşina ertalabgaça şu zayl turdi. Ertalab nima qilişganini bilmayman, çiqib qaraganimda yerda oyna siniqlari yotar, maşina esa yöq edi.
Bolalar özaro Ubay akaning qiliğini aytib kulişar, hamma orzu qilib yuradigan ajoyib maşinani bir pulga olmaganiga hayron qolar edik. Oradan yana bir-ikki oy ötib, Ubay aka yana bitta maşina oldi. Eskisi uyining kiraverişda çang bosib rosa turdi, Ubay aka esa yangisini minib yuraverdi.
Ammo uy-joyiga yana qaramadi.
Mahalladagilarning köpi nasihatni yaxşi köradigan kişilar edi, şulardan bir-ikkitasi unga nasihat qilmoqçi bölgan ekan, Ubay aka şunaqa böralab sökibdiki, naryoği yöq.
Mahallamizning yoşi uluğlari xuşmuomala, oğir-vazmin, biz kabi bolalarga odob-tarbiyaning örnagi bölib körinsa-da, Ubay akaning ters feʼliga heç tuşunmasdik.
Keyin olisga, öqişga ketdim. Sölim, kökalamzor şu maskanimdan uzoqlaşdim, begona jilvalar közni qamaştirdi. Toğning viqoriyu gözalligini uzoqdan kör, deydilar, qişloğim közimga benihoya gözal, odamlari benihoya ajoyib körina boşladi.
Ketayotganimda Ubay aka:
– Ha, mayli, – dedi. – Dunyo köring, ammo burningiz kötarilib ketmasin-a? Qişloqni esdan çiqarib qöymang.
– Xöp.
– Yaşang, – dedi u birdan tölqinlanib. – Men Ubaydinman, bilib oling. Menga bukilganga yetti bukilaman, boşini kötarganga ön baravar boş kötaraman. Şuniyam unutmasangiz bas.
…Öşa mahallar Xolis aya… olamdan ötib qoldi.
Şunaqangi iç-içimdan açindim-ki!
Ikki yuzida kulgiçi bor, istarali edi-ya! Tandiri bizning devorga tutaş, lanğillatib öt yoqqanlari, issiq nonlaridan olib çiqqanlari, onam bir nima deb hazillaşsa şaraqlab kulganlari esimda. Bola ekanman, onam “Bor, Xolisxonnikiga kirib xamirturuş opçiq” der edi, aya xamirturuşga qöşib turşakmi-mevami berardi. Hazil-huzulni yaxşi köradigan xotin edi, böyçan, körkam edi. Jilmayib gaplaşardi, men uning qovoq uyganini yo jahl bilan törsayganini heç körmaganman. Yöqsa, biz kabi bolakaylarga baʼzi kişilar yolğondakam pöpisa ham qilişar edi-da.
Marosimlar ötgaç, bir kuni xabar olgani kirdim. Ubay aka kiraverişdagi uyçada ötirgan ekan. Kirib, fotiha qildik. Ubay aka birdan jonlanib ketdi:
– Qani turing, anavi çoynakni bu yoqqa oling-çi.
Olib berdim.
– Nonni sindiring, piyoladagi şamani töking.
Aytganini qilgaç, Ubay aka menga çoy quyib uzatdi-da:
– Ana, haliyam özimizni bolasiz, – dedi qoniqiş bilan.
Atay qilganini bilib turardim.
– Xolis yaxşi xotin edi, – dedi keyin, öylanib. – Indamaygina yaşab, indamaygina öldi-qoldi. Boşqa xotin olsammikin?
Közlariga qarab, bu ğalati savolni menga emas, öziga berayotganini sezdim.
– Yöq, endi bölmaydi, – dedi keyin.
– Sizga bir gap aytaymi? – dedi katta boşini quyi solintirib, piyolada çoyni aylantirib. – Eskilarning bir gapi bor: xotinga zuğum ötkazsangiz, qariganingizda öçini oladi. Öşan-çun bir qattiq, bir şirin gapirişingiz kerak.
Hadeb yaxşi gapiraversangiz, özidan ketadi, erim nima desam könadi deb havolanadi. Hadeb zuğum qilaversangiz, toş ostidagi maysaday ezilib ketadi, hayotdan köngli soviydi. Mana şu ikkalasining örtasida bölasiz.
Ukam, men Xolisga köp zuğum qildim. Netayki, tuşunib yetganimda u yöq. Endi yana uylanib, şu tutumni tutay desam, baribir Xolis bölarmidi?
– Yaxşisi, men ham ketaman, – dedi keyin, birdaniga kulimsirab. – Xolis hozir jannatda bölsa kerak.
Jannatdagi xotinlar qanaqa yaşaşar ekan, bilmayman-u… ammo Xolisim menga közi tört bölib ötirganiga aqlim yetadi.
Jannat ham bir boğu böston bölsa kerak-da. Öşa yerda yumuşlarini bajarib yurgandir?
Lop etib borib qolsam, suyunib ketsa ajabmas. Atrofi har qança çiroyli bölsayam, baribir eri bu yoqda-ku, tatirmidi?
Nima qilsayam, köz oçib körganiman, borib qolsam, yuz-közi porlab, pitirlab qolar? Hayotdaligida işdan kelsam şunaqa bölardi. Özidan ketmasin deb yolğondakam qovoq uyib, teskari qarab iljayib qöyardim.
Eh, ukam… Hozir öylasam, içimda allaqança yaxşi gaplar bor ekan, öşalarni aytmabman-da, deb afsuslanaman. Umr ötib ketar ekan-ku?
Borib qolsam, öşa yoqda aytarman deb ham öylayman.
Qanaqa gapirişimni tasavvur qilsam, kulgim keladi. Meni-ku xudoyim jannatiga kiritmasa kerak, ammo xotinimni körgani keldim, desam-çi? Kiritmasmidi? Er-xotinni bir-biriga intizor qilib qöyarmidi? Örtada nikoh bor-u?
Enam ham jannatda bölsa kerak. Ammo Xolis boşqa joyda, enam boşqa joyda. Tasavvurimda enam öşa yoqdayam non yopayotganday tuyuladi. Tandirda qizargan issiq nonlar. Men borsam, “Voy, onang çöring bölsin” deb darrov yöl-yöl dasturxonini yozib, çoy damlab kelib, keyin “Hozir somsayam yopib beraman, ötirib turgin-a” deb şoşa-pişa tandir boşiga ketadiganga öxşaydi.
Qaydam, öylayman-u, sira aqlim yetmaydi. Içim töla şiddat-u, nimaga sarflaşga hayronman. Goho birovlarga taşlangim ham keladi. Daştu sahrolarga, toğu toşlarga ketsam deyman. Bir yoni toğ, bir yoni öngir yaylovlarda çayla qurib yaşagim, toğlarga qarab baqirgim, börilarni tutib, böğzini çaynab uzgim keladi.
Heç qayerga siğmayman-da.
Eh, ukam… Bu dunyoda yaşar holim qolmadi. Bolalar katta böldi, bari rözğorim deb urinib yurişibdi. Gaplaşay desam, nimaniyam gaplaşardim? Kelinimdan tortinaman, şu uyçaga kirib ötiraveraman.
– Otamdan qörqar edim, – dedi keyin. – Uruşdan qaytib kelgaç, indamas bölib qolgan edi. Heç nima demasdi, ösiq qoşlari ostidan xömrayib tikilib turaverardi. “Ota, nimaga bunaqa qarayapsiz?” desam ham lom-mim demasdi. Heç nima qilmasdi, uy-rözğorga qaramasdi, körgan kuniga şukr qilib ötiraverardi. Özi gapirmasdi, gapi bölsa enam orqali yetkazardi. Şu, ulğayganimda “Uylansin, bir etak bola-çaqa körsin” debdi. Ota-ku, gapini ikki qilib bölarmidi? Uylanganimdan keyin rözğor boşimga tuşdi… Xudoga şukr, Xolis yaxşi xotin çiqdi.
– Öylab qarasam, Xolisimni rosa yaxşi körgan ekanman, – dedi xörsinib.
– Şu yoşga kirib, endi bildingizmi? – deb kuldim.
– Ha, qadrini körsatib qöydi. Hayotdaligida arazlab onasinikiga ketib qolsa, bir-ikki kundan keyin baribiram qaytib keladi, deb bormas edim. Haqiqatan ham, kun ötib, bir qölida tuguni, bir qölida bolasi bilan kirib kelaverardi. Onasi ötganidan keyin sira ketmadi. Boradigan joyi yöq edi-da, qaygayam borsin? Mana, endi arazlab ketgan joyini qara! – dedi xayolçan. Nimanidir eslab yana kulimsiragan edi, yuzi yorişib ketdi. – Baribiram izimdan kelmaydi deb ötirgandir?
Bu gapga nima deyişimni bilmas edim. Yöq, kutayotgandir, deymi? Yoki, haqiqatan ham kutmayotgan bölsa kerak, deymanmi?
– Sizga bir gap aytaymi, – dedi keyin. – Şu qişloq töla odam edi. Bari kelişgan, körkam kişilar edilar. Fariştaday kampirlar boriydi. Hammasi ketib qolişdi-ya?
Kuzda öt-ölan sarğayib uruğlarini tökib yuboradi. Keyin asta-sekin söla boşlaydi. Xuddi birov bir çekkadan örib-ğaramlab kelayotganday…
Nazarimda, ketganlarning bari öşa yoqda, bir köchani töldirib yaşaşayotganday.
Şu köçamiz öşa yoqda ham xuddi şunaqa böladiganday.
Öh-hö, bu xalq qanaqa edi, siz bilmaysiz-da…
“Eh, Ubay aka! Men bilmasmidim?” degim keladi. Degim keladi-yu… endi Ubay aka ham yöq-da…
Yöl böyidagi ariqda toza suvlar şarqirab oqardi. Toğu toşlardan oqib keladigan, sut kabi oq suv edi. Oltin behilar yetilar, uzumlar katta-katta boş solib, ğarq pişardi, uzum zanglarini keç kuzda yerga kömardik. Oqşomlari oppoq yaxtak kiyib, belboğlariga piçoq taqib olgan kişilar köçalarda gaplaşib turişardi. Birov terak kesardi, tovuşi şu yoqqaça kelardi, arra ostidan çiqqan qipiq isigaça tuyardingiz. Har hovlida, valişlar ostidagi öçoqlarda ovqatlar pişardi. Odamlar pişirgan taomlaridan boşqalarga ilinişardi. Şomda uyida ötirgisi kelmasdan, bir-birinikiga çiqar, xotinlar bir yon, erkaklar bir yon, to oy havolab ketguniça gaplaşib ötirişardi.
Endi öşa odamlarni topolmayman. Körib gaplaşgim keladi-yu, sira iloji yöq.
Barini birma-bir eslayman. Hovlilarning suvoği tökilgan devorlaridagi har guvalak bir qismatdan darak beradi. Ötib ketgan uluğlarimizning gap-sözlari, bobomning “Hoy, betaʼsir” deb çaqirişlari, otamning suyunib kirib kelişlari… Qay birini aytay, juda köpçilik yöq-da.
Şu aylanişda ona qişloğimga ötaman. U yerda tegrasidagi tol şoxlari suvgaça egilgan ulkan hovuz bölardi. Bir çetida larzon-larzon behi pişardi. Bepoyon dalalar aro çopib öynaganlarimiz esimda. Köçalari bolaligimdan taniş, har döngi, har çuquri yod. Ammo u yerdagi kişilar ham yöq…
Daşti Qipçoq
Nimasini aytay, Daşti Qipçoqdan kelgan u qizgina to ulğaygunimga qadar xayolimni asir etdi.
Bahor kelganida gul-ğunçalar oçiladi. Ularning har biri yomğirlaru şamollar aro – yuzi issiqda pörsillagan, kulib qaraşi bilan yodimda qolgan öşa qizning siymosiga aylanadi.
Atlas köylagi olov yolqinida tovlangani ham esimda. Qöllari dağal, mehnatda yorilgan, qop-qora soçi qalin edi. Vaqt ötgani sayin malohati ortib boravergani-çi?
Har holda, biroz ulğayganimdan söng, uni yaxşi körib qolgan bölsam kerak, degan töxtamga keldim. Öz fikrimdan özimning orim keldi, yigit ismimga mos tutum emasdi bu. Qişloqda birovni sevib qolgan kişi mazaxga qolişi bor gap. Birov birovga köngil qöyişi juda öziga xos, mahram mavzu hisoblanadi.
Lekin mening aqlu xayolimni Daşti Qipçoq qizi köp yillar band etib yurdi. Öşa, qayrağoç şoxlari orasidan oqqan asal bilan uning siymosi birlaşib ketdi. Qizargan yuzi, nimagadir moviy tusda porlagan oftob, issiqda rangi özgargan osmon, kişilarni eritib yuboradiganday tuyuladigan yoz hovurlari aro balqib turaverdi. Moviy deganimning sababi – quyoşga tikka qarab tursangiz, birozdan söng tegrasida qizil alanga lovullab turgan moviy olovga aylanib qoladi. Oniy u manzara xayolimga öşa moviyligi bilan köçib örnaşganiga hayronman.
Qişning qahratonlarida qalbimni isitganini aytmasam ham bölar. U mahal işq-muhabbatni anglaydigan yoşda emas edim. Lekin uni öylasam, qalbim haroratga tölardi. Sovuq uyga ötin opkirib yoqqaç, keçqurun hamma bir dasturxon atrofiga tizilib taomlangaç, uyquga yotganimda ham öşani öylayverardim.
Yuragimga kirib kelgan u nomaʼlum tuyğularni Tangrim ne uçun bino qildi? Nega uni insonlikning eng oliy, eng yuksak tuyğusi ölaroq tanladi? Lekin, bir tomondan, muhabbatimni or deb hisoblar, gunohday tuyulgan öşa tuyğu içimda borligidan tortinar, birov bilib qolişini öylasam, yuzim xijolatdan lov-lov yonar, xuddi menga benihoya işongan otayu onam qoşida keçirib bölmaydigan nojöya bir iş qilib qöyganday, içimda ular bilmaydigan yomonlikni olib yurganday edim. Boşqa tomondan, yetti puşt olisdagi qarindoş bölişsa-da, ular bilan haddimni saqlab gaplaşişim kerakligini bilardim. Qişloq şu edi-da, hatto tengdoş qizlar bilan köçada gaplaşiş nojoiz sanalar, çunki qiz-juvonlar oilalarning, erkaklarning or-nomusi hisoblanardi. Ayollarga ehtiyotsizlik tufayli aytilgan biror gap yoki biror-bir ösmirning öylamasdan qilgan muhabbat izhori uçun ham janjal çiqar, özini öşa qizaloq şaʼniga aloqador deb bilgan kimki bor, biri piçoq, biri panşaxa kötarib “ora oçdi”ga kelaverişardi. Ulğayayotgan qizni aka-ukasi, toğa-toğavaççasi, amakiyu amakivaççasigaça – bari birday ehtiyotlab-himoyalab yurişar, suvga yoki boşqa yumuşga bir özini çiqarişmas, keç kirganida töy-marosimga borar bölsa, albatta yoniga qöriqçi qöşib jönatilardi.
Xudo haqqi aytamanki, yuragim faqat toza tuyğular bilan tölgan edi. Xayolimda nigohining öşa mahaldagiday çaqnaşi, payvasta tutaş qoşlari ostidagi çöğ közlarining men bilmagan ifodalari qolgan, xolos. Yana, u bilan benihoya köp gaplaşgim, özim bilgan ajoyib joylarni körsatgim, dala nihoyasida yetilgan nokning qir uçiga çiqib, oltin mevalaridan uzib tuşgim kelgan. Katta ariqdan qanday sakrab öta olişimni ham körsatganman. Menga minnatdor qaraşining öziyoq ösmirlik mazmunimga berilgan baho desam bölarmikin? Birgina öşa qaraş uçun olamdagi köp işlarni bajarişga tayyorday sezardim özimni.
U qiz ham menga eʼtibor qilganmikin? Nima uçun uni yetaklab kelişdi ekan? Qavming, jon-jigarlaring şular, bizlar şu eldan uzilib ketganmiz, bilginu unutmagin, riştalarni mahkam tutgin, deyiş uçunmikin? Kattalarning gapi şunday bölsa bordir, qizning özi-çi? Qarşisidagi novdaday ozğin, özini körsatgisi kelgan böz bola qalbida qiziqiş uyğotganmikin? Yaʼni, menga bir qadru qiymat berganmikin?
Yaşirib nima qildim, goh-goh öşa Daşti Qipçoq tomonlarga borgim ham kelardi. Nazarimda, har taraf lanğillagan sahro, paxsa uylar oldida u qiz şu tarafga bot-bot qarab, yumuşlariga urinib yurganday tuyulardi-da. Uniyam, öşa qişloqdoşlarimizni ham sahro tutqunligidan qutqarib, farovon yaşil boğlarimizga olib qaytgim kelardi…
Bobom
Bobom – moş-guruç soqolli, yuzi ajinlarga töla, barvasta qariya edi.
U tuğilgan mahallarda odamlar juda qaşşoq yaşaşgan ekan. Eski zamonlarning gap-sözlaridan gapirib ötirardi.
Özi novvoy edi. Töylarga non yopardi. Töy noni çiroyli çiqsa, “Xudoyim, özingga şukr” der, azaga yopilgani qiyşiq çiqsa, “Özing rahm qilgin” deb qöyardi…
Nihoyatda qiyin hayot keçirganmiz, derdi. Kişilar turmuş juda oğirlaşib ketganida ham qora kunlarga sabr qilib, rizqlarini yerdan çiqarib yuraverişgan. Bir kunmas-bir kun Xudoning rahmi kelib, umrimizni önglab qöyar deb xayol qilişgan.
Eh-he, el qanaqa kunlarni körmagan deysan? Bora-bora, hayot tirikçilik ğamidangina iborat bölib qolgan. Jon-jahdi bilan rözğorim, bolam-çaqam deb tirişavergaç, nimayam bölardi?
Bobom mana şulardan – eski, olis, men tuşunmaydigan ğalati tarixlardan hikoya qilib berardi.
– Bu dunyo tört narsasiz heç nimaga aylanib qoladi, – der edi. – Suv, havo, tuproq, olov. Havo bölmasa, heç kim nafas ololmaydi. Suvsiz tiriklik qirilib ketadi, tuproqsiz neʼmat unmaydi, olovsiz biror narsa pişmaydi. Şunça maxluqotni tört narsaga muhtoj qilib qöyganini körmaysanmi?
– Rahmatini törtta narsaga joylagan: şamol, yomğir, sut, asal. Şamol kelmasa, havo almaşarmidi, dov-daraxt çanglanarmidi, bulut kelarmidi? Bulut kelmasa, yomğir yoğarmidi, meva-çeva yetilarmidi, öt unarmidi? Sut bölmasa, avlod yetilarmidi, tiriklik bölarmidi? Asal bölmasa, şifo kelarmidi?
– Odam degan imoratni törtta ustunda kötarib qöygan: soğliq, rizq, şukr, baraka. Soğ bölmasang, tomoğingdan bitta uvoq ötmaydi. Şukr qilmasang, umringga baraka kelmaydi. Ota, ona, juft, bola-çaqa degan tört unsur esa tört tomoningdan örab turadi. Şularni bittasi kam bölsa, ohu zoring osmonlarga yetib zorlanasan. E, tavba…
Umrining oxirlariga borib, jannat haqida gapiradigan böldi.
– Röza tutsang, keçqurun halvoqand beraman, – der edi.
– Tutsam nima böladi?
– Jannatga kirasan.
– U nima?
– Oxiri yöq boğ-da. Qara, hamma röza tutyapti. Bir kun kelib qarasang, mana şu kişilarning bari xuddi şu qişloqdagiday bir joyga töplanişadi.
– Tutmasam-çi?
– Gunoh böladi.
– Laylatulqadr nima?
– U senga juda katta qadr-qiymat beradi. Şundan keyin neki olsang, oltin bölaveradi.
– Xizr kim?
– Katta bölganingda bilib olasan, – keyin közlari namlanib, soqoli titrab, öksinib şunday dedi: – E voh, özimning xizrlarim bir mahallar şundoqqina kiprigim ustida edi-ya. Qadriga yetmadim, har narsaga çalğidim, endi qadrini bilganimda ikkalasiyam ketib qolişdi. Körgim keladi-yu, körolmayman, şunça yoşga kirib munkillab qolgan bölsam ham soğinaman…
Bobom sakson tört yoşida jonini Haqqa topşirdi. U mahal men ön tört yaşar bola edim. Dunyo özining zuhurotlari, voqea-hodisalari bilan birga ongimga töfonday quyulardi. Qayerlardadir men körmagan-bilmagan voqealar röy berayotganini sezib turardim. Kişilar eski televizorlardan körgan, radiodan eşitgan gap-sözlarni gapirib ötirişardi. Ertagu afsonalar, urf-odatlar, Xizr alayhissalom rivoyatlari, laylatulqadr keçalari kabi önlab hodisalarning bari zehnimga öçmas bölib örnaşgan edi.
Yaʼni, tegramdagi kişilar umum bir mazmunni şuurimga quyib bölişgan, endi şu mazmun ila umr keçirişga mahkum edim. Bu baxtiyorlikmi, saodatmi yoki xatomi, aqlim yetmasdi. Lekin özgartirişni istasam ham, özgartirolmasligimni bilardim.
Hayot
(Genetikning ikkinçi hikoyasi)
Bir mening qişloğimda emas, minglab qişloqlardagi hayot şunday bölganiga endi aqlim yetadi.
Hovlilar, tutumlar, marosimlar, odamlarning yaşaş tarzi bir-biriga juda öxşaş. Masalan, bir hovliga kiring. Ayvon ustunida mixga osiğliq törtburçak radio bor. Simi qorayib, baʼzi joylari oçilib qolgan. Undan qöşiq taralmoqda:
Sim degan vayronaga bormay desam borgim kelur,
Bu şarob aççiq şarob, içmay desam içgim kelur…
Qöşiq egasi nima uçun u vayronaga borgisi kelişini, nimaga aççiq şarob içişini tuşunib bölmaydi. Bilağonroq birortasidan sörasangiz, boş irğab “Ha, Sim – öz şahrimiz, qadim zamonlarda ajdodlarimiz xarobalarda yaşaşgan-da” deb qöyadi. Işonmaslikning iloji yöq, çunki qöşiq egasining özi aytib turibdi vayrona ekanini…
Darvozaxonaga yaqin joyga, kiraverişga mehmonxona qurilgan. Mehmonxonaga bolalar kirmaydi. Yangi töşaklar öşa yerga solinadi. Xonadon egasi uni qurbi yetganiça jihozlaydi. Özi esa etakroqdagi boşqa uyda kun keçiradi. U imorat ikki xonali, ulardan biri – oşxona. Oşxona içida öçoği böladi. Qişda butun oila mana şu yerda qişlaydi. Çunki yagona issiq joy şu. Öçoqda tinmay öt yonadi, gohida sandal quriladi.
Ayvondagi eski radio ovozi şu yerlargaça ham kelib turadi.
– Diqqat qiling. Sönggi axborot eşittiramiz. Bugun soat oltidan ön uç daqiqa ötganida, xalqaro ekipajni öz bağriga olgan kosmik kema fazoga parvoz qildi. Kosmonavtlar özlarini yaxşi his etmoqdalar. Xalqaro kosmik ekipaj parvoz mobaynida turli radiometrik ölçovlarni hamda vaznsizlik muhitida inson genetikasi mavzusidagi ilmiy izlanişlarni amalga oşiradi.
Yerda esa bir çumoli don kötarib örmalab bormoqda. U – kurmak doni. Uruğini yerga tökkani bu yilgi yumuşini bajarib bölganini bildiradi. Maysalar uruğ solsa bas, darrov kuzga tayyorlanib yaproq töka boşlaşadi. Şu sababli rayhonlar “vazifam bitdi” demasligi uçun uruğlarini çimdib olib taşlasangiz, yanada gurkirab ösadi. Çumoli kurmak donini yer tubidagi uyasiga taşib ketayotgani kuz erta kelişining alomati.
Agar qişloqqa quş uçadigan balandlikdan qarasangiz, turarjoylar ozligini, dalalar esa kengligini körasiz. Dalalarda boşlarini römol bilan örab, etik kiyib olgan kişilar körinadi. Har yer-har yerda şiyponlar bor, ularning tegrasi tollar bilan öralgan. Tuş mahali dalaçilar şu joyga yiğilib kelişadi. Issiq kuçayadi.
* * *
Ha, issiq kuçayadi, tuproqdan qaynoq hovur kötarila boşlaydi. Mehnatçilar oçqaşgan. Dalaning yovğon şörvasi qorayib ketgan katta qozonlarda pişadi. Içida sabzavot möl, ammo göşti yöq, şildir suvdan iborat. Oşpazni bakovul deydilar, u köpinça keksaroq kişilardan saylanadi. Tuşlikkaça pişirsa böldi-da. Odamlar yeydigan nonlarini özlari, uylaridan opkelişadi. Ular örtaga qöyilganida, har xonadon noni turliça ekanini körasiz: birining çekiç izi boşqa, birining rangiyu şakli… Yovğon şörva içilgaç, biroz u yoq-bu yoqdan gaplaşib ötirişadi.
Öşa issiqda ham qiz-kelinçaklar şiypon ortiga ötib, öt örişadi. Boyaqiş, kimningdir xonadoniga kelin bölib tuşgan, endi xizmatini qilişi şart.
– Hali novdadaygina bolakaysan-ku, qöy axir, biroz damingni olaqol?!
– Yöq, – deydi oftobda qizargan yuzi yanada qizarib. – Böş qöl bilan kirib borsam, ayb bölmasin…
Odamlar ekin-tikinning hamma xususiyatlarini bilişadi. Masalan, çigit bahorda qadaladi, qöşquloq bölib çiqqanida yomğir yoğsa, tuproği qatqaloq bölib qoladi, teşa yoki ketmonça bilan yumşatiladi. Keyin yagana qilinadi, yaʼni beş-oltita unib çiqqan niholdan bitta yo ikkitasi qoldirilib, qolgani yulib taşlanadi. Öşa mahal oftobda qizigan kesak isini sezasiz, u is dimoqqa qattiq örnaşadi.
Baʼzi dalalarga beda ekiladi. Beda isi yoqimli, köm-kök gullaganida orasida asalariyu kapalaklar uçib yurganini körasiz. Gohida yer arisi ham böladi, uning çaqişi xavfli emas. Qovoğari qattiq çaqadi, u uç turli. Beozor uçib yuradigan sariği, zuğumli qizili hamda qorasi bor. Qora qovoğari çaqsa, odamni öldirarmiş. Kamdan-kam uçraydigan kök tuslisi ham bor, uni kökyötalga davo deyişadi.
Arilar deganda yana bir manzara köz öngimda: kuz paytida, katta boşlari osilib turgan uzumlar ayni pişganida, sariq arilar ularga xuddi durday ğuj-ğuj yopişib, sahargi ayozda karaxt bölib yotardi. Hamma uxlab yotganida erta turib, öşa arilarni terib onamga olib kelib berar ekanman. Qança koyiş eşitsam ham, kaftlarim ari çaqişidan neça bor şişib ketsa ham şu işni qöymaganim ajab. U ğalati jonzotlarni bir uşlab körişga intilmagan bolakay yöq bölsa kerak. Ayniqsa, öspirinlik paytida qöşni bolalar bilan paxsa devorlar tirqişidagi inlariga çöp suqib qoçgan, noxos çaqib olganida yuz-közi gupçakday şişib ketib, bir-birini ançagaça mazax qilib yurgan tengdoşlarimni eslasam, bolalikning nodon şöxliklaridan hayratga tuşaman.
Unday şöxliklarni boşidan ötkazmagan qişloq bolasi bölmasa kerak deb öylayman. Ajabo, bu ham tabiatni örganiş, seziş, u bilan muloqotga kirişiş uçun dastlabki urinişlarning eng oddiy körinişimikin?
Dala şiyponi – ohak bilan böyalgan katta bino, bir yonida hovuzi, ortida sabzavot tomorqasi böladi. Hovuz çetida tollar tiğiz ösgan, şoxlarida rizq istab örmalayotgan haşarotlar goho suvga qulab tuşadi. Hovuz yonida söri bor, katta kişilar şu sörida tuşlik qilişadi. Boşqa tollar ostida belançaklar osilgan. Belançak – ikkita ingiçka tayoqni yonma-yon qöyib, qanor qopning matosi tortilib, tepayu pastiga köndalang kaltaklar qöyib yasaladi. U kaltaklar tutdan yo behidan kesib olinadi, agar tol-terak şoxidan qilinsa, sinib qolişi mumkin. Gödaklar mana şu belançaklarda uxlaşadi, birortasi yiğlasa, boğça xotin kelib tebratadi.
Öynoqi şabadani şu kengliklarda ham körasiz. Qumloqda böy çözgan salom-alik ötining uruğlarini tökadi, qaqray boşlagan yer yoriqlaridan möralagan qoraqönğizni qörqitadi, köchaning upaday tuproğidan pirilloq yasaydi, qayrağoç barglarini öynaydi, qizğin dalalardagi ekinlarning yaproqlarini yovvoş çayqatib ötib, horğin dalaçilar poyiga kelganida mayin-mayin esadi. “Hah, boringga şukr, juda vaqtida esding-da” deb qöyişadi kişilar unga qarata, jonlari orom olib.
Gohida belançakka tol şoxlaridagi qurt-qumursqalar tuşib qoladi. Birortasi çaqib olsa, gödak çirillab yiğlaydi. Mayna degan quş bor, huşyor turilmasa, bolaning közi yiltillagani uçun kelib çöqib ketişi mumkin. Şuningdek, beşiktervatar degan haşarot ham bor, u odamning köziga taşlanadi, deydilar. Old oyoqçalaridagi arrasimon tişçalarini körsatib, tebrana-tebrana bir sakraganida pardasini qirqib yuborsa, qoraçiği oqib tuşarmiş.
Boğça xotin şularning bariga huşyor turişi kerak. Çunki çopiqçi juvonlar bolalariga juda ilhaq.
Çopiq şuki, ğöza tubidagi suv yetib boradigan joyning tuproği ketmon bilan yumşatiladi. Şunda u bemalol suv iça oladi.
– Ğöza – eng dangasa ekin, u yoq-bu yoğini çopib, quloğidan tortib, ildiziga havo bermasang, sira ösgisi kelmaydi, – deyişadi kattalar.
Çopiqçi ayollar egat oralarida ösgan ötlarni yulib-töplaşadi. Şabada ğöza bargi, yulingan kurmak va peçakning biroz açqimtir isini atrofga taratadi. Ötlar yulinganida yoki örilganida nima uçundir gurkirab hid taratadi. Şom qöna boşlaganida hamma uyiga yöl oladi. Qiz-juvonlar örgan ötlarini tugib, boşlariga qöyib olişgan. Teraklar ostidan, tuproq yöldan qatorlaşib ketaverişadi. Ariqda suv jildirab, yalpiz böylarini soçib yuboradi. Şom qöna boşlagani mahal turli islar har yoqni tutadi, negadir tongda va peşinda unaqa bölmaydi. Oş isi keladi – zirvagi qovurilmoqda. Qişloq tomonga qarasangiz, siyrak tutun suzib yurganini körasiz, u – doğlangan yoğning tutuni. Tarqalib-siyraklaşib ketmaydi, yupqa qatlam bölib suzaveradi.
Bolalar ham öyindan çarçab, uylariga kira boşlaşadi. Dalaçilar hozirgina işdan qaytişdi. Nariroqqa “T-28” degan traktor kelib töxtaydi, aravasi odamga liq töla. Ğaram-ğaram ötlar yerga taşlanadi. Kattaroq ösmirlar dalaçilarning kelişini poylab turişadi, ötlarni öşalar kötarib borişadi. Qiz-juvonlar bir-birlariga yordamlaşib yuborişadi: ğaramlagan ötlarini boşlariga qöyib ketaverişadi. Şundan keyin traktor tarillab jönaydi: traktorçining ham bola-çaqasi bor, köz tutib turişibdi.
Ha-a, xudoga şukr, kun ötdi. Çarçadik… Etiklar yeçiladi. Qöl-oyoq, bel zirqirab oğriydi. Kunduz jaziramasini öziga singdirib olgan, hali issiği ketmagan ötlarni sigir-qöylar talaşib-tortişib yeydi.
– Ovqatga kelinglaru-uv!!!
Bu – ön bitta bolasi bor Töxta xolaning ovozi. Şunga öxşaş çorlovlar har hovlida eşitiladi.
Oilalarda bola-çaqa köp. Sababi: vaqti kelib ulğayişganida bir-birini suyasin, yordam bersin. Töxta xolaning bolalari ön bitta bölsa, yana bir muştipar ayol – Qumri xolaning farzandlari ön beşta.
– Hoy bolalar, kelinglaru-uv! Ovqat pişdi-i!
Şu tariqa şom kiradi.
Şom qönganida tevarak sokinlaşadi. Oy havolaganida esa biror jon asarini sezmaysiz – hamma uyquga ketadi. Axir, kun maşaqqatli, mehnat zahmatli böldi, çarçoq ğolib kelmasinmi? Ertaga saharlab turiş kerak. Çunki qança rözğor işi turibdi, buning ustiga, çopiq hali bitmadi. Köproq öt ğamlaş kerak. Ötin-çöp yiğiş kerak, mehnat qilmasa bölmaydi. Sabzavotlar yetildi, yiğib oliş kerak, makkalarni örib-saranjomlab, donini uqalab qoplarga soliş kerak. Qişga tayyorgarlik-da. Qiş qattiq kelişi mumkin, ğamlamasa yanagi bahorga yetib oliş muşkul.
* * *
Bolalar ön uç-ön tört yoşidan dalaga çiqişadi. Yoşroqlarga oson işlarni buyurişadi, masalan, ariq tozalaş. Ariq içidagi ötlar tiğiz ösib, suv oqimini tösib qöyadi. Ketmon bilan ariqning ham ostini, ham ikki yonini çopib tozalaysiz.
Dalaga sal-pal közi örgangan ösmir dori solişga tayinlanadi. “T-28” degan traktorning orqasidagi, tubida teşiklari bor katta yoğoç oxur doriga töldiriladi. Traktor egat oralab yurganida dori temirtişlar ağdarib ketayotgan tuproq orasiga bir tekisda şuvillab tökilaveradi. Bu zaxira dalaning u boşiga ikki marta borib kelişga yetadi. Motor şovqinida ovoz eşitilmaydi, buning ustiga, traktorçi Dalavoy akaning quloği oğir. Ikkinçi borib-kelişda traktorçi paykal çetiga töxtaydi. Ösmir pastga tuşib, qoğoz qoplardagi dorilarni opkelib öşa “oxur”ga ağdaradi, tölganidan keyin yana egatlar orasiga kirib ketaverişadi.
Dorilar bir neça tur. Selitra oppoq, mayda, yum-yumaloq böladi. Suvga solsangiz, muzday qilib qöyadi. Fosfor, karbamid deganlari ham bor. Qizil tusli, közdan yoş oqizadigan yana birini “kaliy” deydilar. Mana şular dalaga solinişi kerak.
Qaldirğoçlar aylanib qiyalamasiga uçadi. “Ularga qarasang, boşing aylanib yiqilib tuşasan”, deyişadi. Bultur bir bola qaldirğoçlarga mahliyo bölib, temirtişlar orasiga tuşib ketganmiş. Uning kimligini aytişmaydi. Bir haftaça şu işda işlagan odamning badaniga qizil toşmalar toshib ketadi.
Hisobçi aka şundan söng dori soluvçi ösmirni işdan ozod qilib, örniga boşqa bolani tayinlaydi. Yangisi ungaça ariq tozalaşda edi, dori işi yanada oson, şu sababli xursand bölib oxurga sakrab çiqadi-da, şodon iljayadi.
Dori solinganidan söng ğözalar ham, ötlar ham gurkirab ösib ketadi. Hamma nimagadir kösak sanaşga işqivoz. Agar bir tupda sakkiztadan oşiq bölsa, hosil yaxşi. Baʼzilarida öntadan ham köp böladi. Paykal çetlaridagi ğözalar qirqilib, traktor burilib olişi uçun yöl oçilgan, u yerning girdo-girdiga makkajöxori, moş, loviya ekilgan. Makkajöxori – sigirga yemiş, vaqti kelganida egasi uni örib-saranjomlab, uyiga olib ketadi. Makkalar hozir odam böyi bölibdi, pişişiga ança bor. Moş-loviya yetilmabdi. Ertapişar qovunlar ham bor, ösmirlar baʼzilarini xom-xatalaligiça yorib yeb qöyişadi. Hali pişmagan-u, ammo taʼm kirib ulguribdi. Etini yeb, uruğlarini paykal oralariga taşlab ketamiz.
Ğözaga tuşgan kösak qurti juda oçofat böladi. Bir kuni egat oralariga taşlab ketilgan qovun uruğlarini kösak qurtlari yeb ölib qolganini kördik. Şirasini sezib örmalab kelişgan-u, nimasidir yoqmagan bölsa kerak… Qovun tarkibida kösak qurti uçun zahar borligi tasavvurga siğmaydi, şunday şirin narsa nahotki zahar bölsa? Uç-tört marta şu işni takrorlaymiz, har safarida öşa yaşil jonzotlar halok bölaveradi. Odamzot uçun lazzatli narsalar boşqalarga yemiş qilib berilmaganini idrok qilamiz. Masalan, mol-qöy şakar yemaydi. Asalday şirin narsa ham unga ozuqa emas… Bolalar töplanib, qay maxluq nimani yemasligini tajriba qilib köramiz. Eng yaramasi kuçuk bölib çiqadi: oqqand yoki şirinkulça yegan kuçuklar bor. Boşqalari esa bizga mazali tuyulgan narsalarga qayrilib ham qaraşmaydi… Hovlimizdagi olma pişganida baʼzi mevalari içidan kattakon qurt örmalab çiqadi. Bolalar bilan tomoq oğriganda içiladigan suyuq dorilarni u yer-bu yerdan topib, öşa qurtlarga sepib köramiz, jon holatda biltanglab qoçsa, doridan qörqar ekan-da deb xulosa ham qilamiz.
Idrok mana şunday barq urib, tevarakdagi hodisalarni öziga singdiraveradi.
Otalar öğillariga “Kelişingda molga öt örib kel” deb tayinlaşadi. Aytganini baʼzan qilişadi, baʼzan qilişmaydi. Juda bölmasa, zovur içidagi sabziötlarni örib kelaverişadi. Sabziötning turgan-bitgani suvdan iborat, oftobga qöysangiz bir tutam böpqoladi. Azbaroyi ota koyimasin deb, amal-taqal örib kelişadi-da. U şumliklarni ota bilmas ekanmi? Ota-ya? Gohida koyiydi, gohida esa indamaydi.
Ilmlar maskani
Qişloq bolalari tong saharlab maktabga yöl olişadi.
Sinf partalari qaçonlardir jigarrang, keyinçalik yaşil böyoq bilan böyalgan, köçgan joylaridan eski böyoği körinib qolgan, ustida siyoh doğlari, piçoqça bilan öyilgan belgilar közga taşlanadi. Kimdir dars mahali yoqtirgan qizining ismini öygan, keyin öçirib taşlagan. Xonalarning şifti baland, faner qoqilgan, har sinfda to şiftgaça böy çözgan qora baqaloq peçkalar bor. Sinflarning eşiklari ham baland.
Katta sinflar tuşgaça, kiçiklar tuşdan keyin öqişadi.
Daftarlarning ahvoliga maymunlar yiğlaydi. Fizika daftari içida quşlar, daraxtlar, qölida kamon yoki bolta tutib hayvonlarni ovlayotgan azamat ovçilarni körasiz. Ular otayotgan öqlargaça çizilgan böladi. Hammaning öz qahramoni bor. Masalan, Rasul degan bir bolaning daftarida yaxşi otliq yomon otliqni quvib ketmoqda. Tabiiyki, yaxşi otliq – Rasulning özi.
Yer yuzining igna uçiça kelmaydigan nuqtasida hayot mana şunday davom etadi. Har sahar ança-munça bola papkasini yelkasiga osib maktabga, odamlar esa dalalarga yöl olişadi. U bolalar nima uçun öqiyotganini özlari ham bilişmaydi. “Öqisang odam bölasan” deyişadi kattalar. Odam böliş qanaqa, özi? Heç kim bu bolalarning “odam bölişi”ga işonmaydi. Ha, maktabni bitirişsa, armiyaga ketişadi, armiyadan kelib uylanişadi. Keyin amakilaru toğalar kabi mol-hol boqib yo dalada işlab yuraverişadi. Hayot şunday davom etadi…
Maktab bolalar ongiga tarix saboqlarini quyadi:
– Ota-bobolaringiz ğirt johil, savodsiz, zulm ostida ezilib yurişgan. Keyin Davlat kelgan. Xalqni öqitib, bilim bergan, maktablar oçgan. Elektr toki opkelib, yöllar qurgan, moşinalar, traktorlar sovğa qilgan… Davlat bölmasa, xalq omoçda yer haydab, eşak minib yurgan bölardi.
– Davlat nima?
– U nihoyatda qudratli, aytganini quloq qoqmay ado etiş kerak. Yöqsa, kulingni yetti puştingga qöşib kökka sovurib yuboradi. Laylatulqadr keçasidagi osmon esingdan çiqdimi?
Davlat haqidagi bor-yöq tuşunça şundan iborat.
Ha, tarixni qaydan ham bilardik? Fizika aytadiki: elektr toki ixtiro qilinganiga yuz ellik yil böldi. Kosmik kemalar fazoga parvoz qiladi, tok kepqolganida fazogirlar televizordan yer yuzidagi insonlarga qarab, kulib qöl silkitişadi, olis örmonlardayu muzliklar bağrida yana nimalardir sodir böladi. Birgina bizning qişloqda hayot töxtab qolganday… Aytilayotgan gaplar tasavvurdan şunçalar uzoqki, xuddi ertakka öxşaydi.
– Tur, molga öt sol, rözğorga qaraş! Öqib olim bölarmiding?
Aslida odamlar farzandlarining bilim olişini, “katta” öqişlarda öqişini orzu qilişadi, ammo şu şaroitda olgan bilimi “katta öqiş” ostonasigaçayam yetmay, “Bölmadi, ota” deb qaytib kelişidan çöçişadi. Şu sababli “Sendan olim çiqarmidi” deb qöyaqolişadi.
Öşa-öşa bahaybat texnikalar, ularning loyda qoldirgan izlari. Şamolda taraqlayotgan yöl belgilari… Uzundan-uzoq ekin dalalari, egatlar orasida quruq yerga ötirib yeyilgan behi taʼmi, maktabdagi darslar… Uzoq tarix olisdan bir jilvalanadi-yu, ğoyib böladi.
Nima bölgan edi, özi, tarixda?
Tarix jim edi. Gapirmasdi, indamay turaverardi.
Kattalardan sörasangiz, ular ham bilişmaydi. Göyo odamlar juda köp asrlardan beri şunday yaşab kelişayotganday. Savodsiz, johil ota-bobolar, zulm ostida ezilgan tarqoq xalq… Begona qahramonlar, suv osti kemalari, baland uçadigan stratosfera uçoqlari… Yelkasiga behi novdasidan kamon yasab osib yurgan bolalar… U yoşdan ötib, ança ulğayganlariga esa otasi “uylantirib qöyaman” deb pöpisa qiladigan bölgan… Amal-taqal qilib maktabni bitirib olişsa, nima işning boşini tutişi nomaʼlum… Öşa hayot, öşa zahmatlar…
U taassurotlarni, manzaralarni heç bir tarix tuşuntirib berolmaydi. Tarix quruq faktlardan iborat. Lekin kişilar qalbidagi manzaralar butunlay boşqaça, jonli, maʼnoli, insonlar taqdiridan hikoya qilaveradi.
Rim imperiyasi va “Homo Sapiens”
Maktab bolalari özlarining tarixlarini yaratib olişgan.
Şulardan biri – Rim imperiyasi. Temir sovut, uçli dubulğa kiygan, uzun nayzali qirraburun kişilar va ikki ğildirakli jang aravalari darhol köz öngingizga keladi. Şuningdek, oq matoga çala-yarim örangan hamda boşiga dafna yaproğidan gulçambar taqib olgan imperatorlar ham namoyon böladi. Ulardan biri – Oktavian Avgust degani narigi köçadagi patak soqolli Sami buvaga öxşab ketadi. Faqat, Oktavian jingalak soçli, oq yuzli bölsa, Sami buva – sap-sariq kişi. Oktavian ummonni suzib ötib, qadimiy bir şaharni işğol qiladi va unga Karfagen deb nom beradi. U şahar hozir ham bor, faqat nomi boşqa – Kartaxena[iii].
Bu fan meşlarga havo töldirib, daryolardan suzib ötgan yovqur skiflar haqida ham hikoya qilib beradi. Undan ham avval-çi? Bir mahallar yer yuzida maymunlar yaşagan, deydi tarix. Davr öta-öta, ulardan bir qismiga aql kira boşlagan. Toşlardan qurol, daraxt şoxidan yoy yasaşni kaşf qilib olişgan. Bittasi zerikib ötirib yovvoyi buğdoy donini ötga taşlasa, qovurilib şirin bölib qolibdi. Şu tariqa buğdoydan non yopişni örganişgan.
Odam Ato-çi? Momo Havo-çi?
Ular haqida fanda heç gap yöq. Ungaça yer yuzida faqat hayvonlar yaşagan dedik-ku? Fanlarning uqtirişiça, qanaqadir tasodif tufayli turli-tuman u maxluqlarning bir toifasida tösatdan aql paydo bölib qolgan. Bu hodisa qanday yuz berganini birov bilmaydi. Maymunsimon mavjudotlarning özlari ham odamga aylanayotganligidan bexabar yuraverişgan. Bir mahal qaraşsa, özgarib qolişganmiş… Özlarida fikr yuritiş qobiliyati paydo bölganini anglab yetişgunça ham oradan minglab yillar ötibdi… Ana öşa toifa keyinçalik öziga Odam deb nom bergan.
Qaçondan boşlab insonga ism qöyila boşlangan?
Odam nasli köpayavergaç, ismga ehtiyoj paydo bölgan-da. Uzun böylisini uzun, kaltasini kalta deb çaqirişgan. Odamzot yanada köpaygan, şundan söng farqlab oliş uçun yangi ismlar öylab topişga töğri kelgan. Toşday qattiq bölsin deya Toşboy, şamolday uçqur bölsin deya Şamolboy… Şu tariqa ismlar urf bölgan…
Lekin tarix kitobidagi eng qadimgi odamlarning ismi yöq. Bizga surat qatlaridan tek qarab turişadi. Bir jihatlari özimizga öxşab ketadi, biroq oradagi masofaning juda olisligi ham seziladi. Şulardan biri – Teşiktoşdan topilgan neandertal bola. U bizdan köra yoşroq, sakkiz-töqqiz yaşar çamasi.
Teşiktoşdan topilgan bola
Hayvon terisidan lungi örab, toşbolta kötargan ajdodlar ovga jönaşadi. Keksaroqlar ğorlarda toşni toşga urib, uçqun çiqarib olov yoqişmoqda…
Teşiktoşdan topilgan bolaga juda rahmim keladi.
Nima falokat, qaçon röy bergan? Sakkiz yaşar bola nega halok bölgan? U-ku topilaqolibdi, boşqalar qani?
Tasavvur uning özimiz kabi qöy boqib, keçki şudring tuşgan ötloqlardan ğorga qaytganini, olovda et pişirişganini, keçasi yulduzlar çaqnab, oy samoga kötarilganini, yoruğida toğu toşlar qorayib köringanini jonlantiradi.
Işqilib, nimadir röy bergan-u, sakkiz yaşar bola muz va toş orasida qolib ketgan. Baquvvat jussasi, keng peşonasi, ösiq soçlariga qarab, sakkiz yaşar ekaniga işonmaysiz. Bizning bolalarning köpi tolxiviçday ozğin, soddayu işonuvçan, mehnatga endigina kirişgan. U bolakayda esa mehnat zahmati sezilmaydi. Kim bilsin, tarix şunaqa tasavvur uyğotadi. Balki, ötloqlarda şamol bilan birga yelib, suvlarni soçib çömilib öynagandir ham?
Toş qurollar, boltalar, buğdoy yançilgan xarsanglar, toştovoqlar… Boyagina ovga ketgan kişilar qaytib kelişmoqda. Ularni tarix bizga “Neandertal odamlar” deb taniştiradi.
Teşiktoşdagi ösmir özimizning bola bölsa, neandertal kim?
– Neandertal odam yoki “Homo neanderthalensis” – insonning yöqolib yoki boşqalar bilan qorişib ketgan vakili bölib, ilk ajdodlari bundan ikki yuz ming yil avval Yevropada, Markaziy Osiyo hamda Oltoy mintaqasida yaşaşgan, – deb uqtiradi tarix, çötir muallimimiz Sulton akaning ovozi bilan.
Teşiktoşdan topilgan bolaning şahdu şiddati boşqaça:
– Qor rosa qattiq yoqqanida, toğ ustidan tuşib kelgan oq yölbars gödaklardan birini olib ketdi, – deydi közlari çaqnab. – Uruğning bor erkagi uning izidan tuşdi. Men ham otamga ergaşib bordim. Qor böralab urardi. Kuçuklarimiz oq yölbars izini topişdi, u gödakni allaqaçon yeb bölgan ekan. Kişilar alamdan baqirişganida qor köçdi. Ança-munça odam köçki tagida qoldi…
– Odamlar köp edi, – deydi keyin. – Amakilarim boşqa joylarda yaşaymiz deb köçib ketişdi, bizlar esa qolaverdik. Yayloqlarda tuman odam yaşardi. Boşqalarni bilmayman, – deb boş çayqaydi bolakay. – Öşandan beri şu yerdaman.
– Ke, örtoq bölamiz. Oting nima?
– Er Buğu.
Men şu tariqa öşa bolakay bilan döstlaşib olganman. Tengdoşlik hissiyoti fandan ustun kelgan bölsa ajabmas. Er Buğu degan u bola to yettinçi-sakkizinçi sinfgaça biz bilan yonma-yon öqiydi. Bizlar ulğayamiz, lekin u sira katta bölolmaydi, sevgi-muhabbat pallasi kelganida mayda bolalarga qöşilib qolib ketadi.
* * *
Köçalar kuzda loy bölib yotadi. Goho ğözapoya ortib katta traktorlar ötadi. Ğildiragining tişlari katta-katta, loyda palaxsa izlari qoladi, u izlarga yomğir suvi töplanib, vaqt ötişi bilan qirmizi tusga kiradi.
Loygarçilik bois hamma etik kiyib yuradi. Çarm etik qimmat, şu sababli biz kabilarga arzonbaho “toş etik” deyilganini olib berişgan. Toş etikning rangi kulrang, usti ğadir-budir, terisi qattiq, bolalarning oyoqlari tuproqköçalarda yalangoyoq yuraverib qotib ketgani uçun “toş”ligi ham sezilavermaydi.
Kuzda tok köproq keladi, şunda odamlarning uylaridagi televizorlar işlab ketadi. Lekin baribiram yaxşi körsatmaydi. Sababi antennada. Bu yerlarda antennalarni juda baland kötariş kerak. Odamlar mistovoqni taxtaga mahkamlab, özlari antenna yasaşadi. Kattaroq yigitlar “Şişa quvurça içiga simob qöyib, ikki tomonidan sim çiqarib ulasang, butun dunyoni körsatadi” deyişsa-da, bolalar simobni qaydan olişni bilişmaydi. Baʼzi maʼdanlarni topsa böladi, masalan, qörğoşinni eski akkumulyatorlardan olasiz. Uni temir kosaga solib ötga qöysangiz, saryoğday eriydi. Yerga şakl çizib, erigan maʼdanni öşanga quysangiz, istagan şaklingizga kiradi. Lekin qörğoşinni antennaga işlatib bölmaydi.
Antennalar baland xodalarga mahkamlanib, tomga çiqariladi. Uç-tört tomonidan sim tortib mahkamlanadi, yöqsa şamolda ağanab tuşişi heç gapmas. Endi uni sozlaş kerak. Bir kişi tomda, antenna tagida, boşqasi yerda, deraza oldida, uçinçisi içkarida, televizor qoşida.
– Körsatdimi?
– Yöq, öngga bura!
– Endi-çi?
– Yöq, çapga bura!
Bir amallab körsatadigan qilingaç, maza qilib kino tomoşa qilsa böladi. Şunaqa mahallar uylarga kirsangiz, ança-munça bolakay oldiga qotgan nonni qöyvolib, eski şolça ustida kit ovi yoki taygalar haqidagi kinolarni körib ötirganini körasiz.
– Nodir ölgur, makkadan örib molga sol!
– Sobir, öt yulib kel!
– Omon! Suv bermabsan-ku, bökirib yotibdi.
Qayda! Mol yana birpas suv içmay tursa turaqolsin, kinoning zör joyi keldi hozir!
Eng qiziq yerida çiroq lip etib öçadi.
– E-e, zör joyi keluvdi-ya…
– Böldi, yotinglar! Ertaga sahar turasizlar!
Şu bilan hamma uyquga yotadi…
Baʼzan esa kiçkinalarga ertaklar aytiladi – hamma muştdayligidan yod biladigan, devlaru ajdarlar haqidagi ertaklar.
– Bir bor ekan, bir yöq ekan… Odamlar toğu toşlar orasidagi yaylovlarda yaşaşar ekan. Bir kuni ularga kattakon dev hujum qilibdi. U kişilarni qamab qöyib, işlatar ekan. Oçqasa, bitta-yarimtasini yeb qöyar ekan…
Minglab yillar avval Er Kenja, yaʼni Kenja botir devni öldirgani yöl oladi. Oy yanada havolab ketadi. Bulutlarning ost tarafi qorayib körinadi, ular osmonda uçib yurgan bahaybat maxluqlarni eslatadi. Otasining taftli bağriga kirib olgan kenja öğil ularni hayiqmasdan kuzatadi. Kenja botir kiçkina, akalari esa katta. Lekin dev bilan uruşgani nimagadir Kenja botir boradi. Sababi – akalar vaqti kelib uy-joyini boşqa qilib çiqib ketişadi, kenja esa ota-ona bilan qoladi. Şu sababli u aqlli, qörqmas bölib ulğayişi kerak.
Bolakay şularni öylay-öylay, ota pinjida uxlab qoladi…
Uç çanoqli muhabbat
– Qani, bolalar, dalaga!
Törtinçi sinfdan boşlab to kap-katta yuqori sinf bolalarigaça birin-ketin traktor aravalariga çiqişadi. Traktorda odam taşiş ançagaça davom etadi, qaçonki bir kuni kanalga ağdarilib ketib, qiz-juvonlar halok bölgunga qadar. Şundan keyin odamlarni yuk maşinalarida taşiydigan bölişadi, traktor aravalariga esa katta qilib “Odam taşiş taqiqlanadi” deb yozib qöyişadi.
Xullas:
– Törtinçi sinfni yaqinroqqa olib boringlar!
– Katta sinf yotoqqa ketsin. Baring kap-katta böpqolgansan-ku? Uylantirib qöysa, bola köradigan! Qiyinçilikni kör, piş!
Katta sinf viqor bilan, özining qadrini bilib turadi. Ularning soçlari ösiqroq, yoqalari oçiqroq. Ularga mumkin, çunki katta sinf.
Kiçkina sinf potir-putir çopib-öynab yuribdi.
Ke-yetdik dalalarga!
“T-28” tez yursa sakrab-sakrab ketadi, tirkama ham unga qöşilib ilkis çayqaladi. Kattaroq sinflar-ku mayli, lekin kiçik sinf bolalari tuşib-netib ketmasin deya, simtörli aravalarga çiqarişadi. Arava borti taşqaridan berkitiladi, qarabsizki, tap-tayyor qafasning özi.
Ğöza qator oralarida muhabbat tarannumi yangraganiga hayron qolasiz.
Ösmirlar ulğayib, yigit-qizlar yetilib kelişmoqda. Kimdir kimgadir allaqaçon köngil qöyib bölgan. Nazorat qattiq: birovning qiziga ortiqça gapirib bölmaydi. Otasiga-ku yetib boraqolmas, ammo bu yoqda qizning aka-ukalari, toğa-jiyanlari bor-ku? Şu sababli muhabbat izhorining boşqa usullari öylab topiladi. Şulardan biri – uççanoq.
Ğözalarda uççanoqli kösak kamyob böladi. Şu bois topib olingan uççanoq ehtiyotlab saqlanadi, payt poylab turib, yon egatdagi kimningdir egatiga taşlab qöyiladi. Uççanoqni olsa bas, “tuşgan” böladi.
– Tuşdi, tuşdi!
Uççanoqni taşlagan ösmir iljayib turadi.
– Xöp, nima qilay?
– Behingdan berasan.
– Behim özi bitta, xolos.
– Unda paxtangdan berasan.
Va hokazo.
Lekin işq dardiga giriftor bölganlar uççanoqqa boşqa maʼno yuklaşadi. Aytaylik, oşiqu beqaror ösmir özi yoqtirgan qizning egatiga uççanoq taşlab qöydi. Bu eng sodda usul, çunki yerda yotgan uççanoq öz-özidan kelib qolmasligini hamma biladi. Uddaburonroği uni löppi paxtalar içiga yaşirişadi.
Mana, qizgina uççanoqni oldi! Hayron bölib atrofiga alanglasa, sal narida qizarib-bözarib, bemaʼni iljayib turgan oşiqi beqarorni köradi.
– Afting qursin, buni sen taşladingmi?
– Ha.
– Nimaga taşlading?
– Şunçaki, özim…
Qizgina darhol buning mağzini çaqadi. Yo “Öl, bezraymay” deb terimida davom etadi, yoki indamaydi. Indamasa, olam guliston. Oşiq yana bir dunyo uççanoqni qizning egatiga opkelib taşlaşga tayyor. Beğubor, bolalarça muhabbatning sofdil izhorlari mana şu tarzda poyoni yöq dalalarga yoyilib ketadi. Hali endigina dil izhori qilindi. Qizning munosabati nomaʼlum. Bordi-yu, sal röyxuşlik bildirsa ham, istiqbolda önlab-yuzlab “dovon”lar turibdi. Hali onaga aytilsa, bir yölini qilib u gapni otaga yetkazsa… Ota-ona, aka-singil… Naryoqda qizning ota-onasi, aka-singlisi, qavmu qarindoşi… Şunça bahaybat tösiqlar yuksalib turganida birgina uççanoq mehru muhabbat timsoliga aylanib ketişini köring.
Yoşlik tarovati jannat maʼvolariga aylantirgan dalalardagi ösmirlarga qarab, Daşti Qipçoqdagi qizgina esimga tuşadi. Endi uni yaxşi körişimni iç-içimdan tan olganman, biroq yetişib bölmasligini ham bilaman. Afsus, agar oramizda bölganida, egatiga sezdirmay uççanoq taşlarmidim? Tergan paxtasini, örgan ötlarini kötarib şiyponga oborardim. Payvasta qoşlarining, quyuq kipriklarining, xayolimni olgan gavhar közlarining malohati yanada ortgan bölsa kerak. Bir kunmas-bir kun uni yana uçratib qolişimga işonaman, ammo u möjiza qay tarz röy berişini aqlimga siğdirolmayman. Balki yana mehmon bölib kelişar? Balki özimiz ularnikiga borarmiz?..
Quyoş ufqqa yonboşlab, kun tugaydi. Hamma uy-uyiga qayta boşlaydi.
Qaytişda mabodo piyoda ketilsa, qizlar bir töp, öğilbolalar bir töp bölib, köpinça qizlar oldinga ötib olişadi. Şunda “gap taşlaş” boşlanadi.
Gap töğridan-töğri “taşlanmaydi”, balki qiyalatib “otiladi”:
– Omon, bugun boşqaçaroqmisan? Gapirsam ham qaramaysan? – deydi oşiqu beqaror öspirinlardan biri şerigiga qarata, baland ovozda.
Tabiiyki, bu gap Omonga emas, oldinda ketayotgan qizaloqlardan biriga aytilmoqda. Qizgina ham darrov gap nimadaligini sezadi.
– Zaro, özing keça nima deding?
– Nima dedim? – heç narsadan bexabar Zarofat hayron.
– E, jim ketavermaysanmi? – biqinini çimçilaydi “nişon” qiz. – Anovi mirzaterakka gapiryapman.
“Mirzaterak” – gap otgan ösmir.
– Omon, hazilni ham tuşunmaydigan bölib qolibsanmi? – davom etadi “Mirzaterak”.
Javob darrov keladi:
– Odamga öxşab hazil qilsang tuşunamanmi, Zaro?
Bunday “gaplaşiş”larning boşqa turlari ham bor. Masalan, “gap taşlovçi” özi haqida gapiradi:
– Men bugun boşqaçaroqmanmi? Gapirsayam indamayman?
Javob ham şunga mos:
– Men keça bölmağur bir gap aytib qöyibman-da, molga öxşab.
Hamma şaraqlab kulib yuboradi. Bölmağur gap aytadigan mol qanaqa bölişi mumkin?
– Iya, hazilniyam tuşunmaydigan böp qolibmanmi?
– Men esa odamga öxşab hazil qilolmaydigan böpqolibman…
Qizlarning öz “şeva”si bor, bu – har böğinga “z” yoki “b” qöşib gapiradigan “şeva”, boşqaça aytganda, “şifr”.
Qizgina Zarofatga “Sen jim ketaver, u menga gapirdi” demoqçi deylik. U gap şunday bölib çiqadi:
– Se-ze-n ji-zi-m tu-zu-r, u-zo me-zen-gaza ga-za-pi-zi-r-di-zi!
Yoki:
– Se-bo-n ji-bi-m tu-bu-r, u-bo me-be-n-ga-bo ga-bo-pi-bi-r-di-bi!
Bu “bidir-bidir”ni qani endi birov tuşunsa! Şum qizginalar darrov anglab olişadi. Qöllar qavargan, löppi oq paxtalar barmoqlarni yorib yuborgan, bilaklar tilingan, ammo yoşlik harorati çaqnatgan közlar, nigohlar, kulişlarning bari hali bir oğiz söz aytilmasidan olamjahon maʼno taşiy boşlaydi.
Ismlar
Juda köp narsalarning öz ismi bor.
Qişloqlarning, daştu çöllarning, boğlaru köçalarning, yobonlarning otlarini aytmay qöyaqolay. Dalalar çetida, odamlar tomorqalariga tutaş joylarda şoxlari bulutlarga yetguday bölib yonğoqlar ösgan. Kuzda egasi uzun kaltak bilan mevasini qoqib olsa-da, biribir bitta-yarimtasi qolib ketadi. Öşanday yonğoqlardan birining nomi – “Abduş”. Yana birining oti – “Qoqoş”. “Abduş” – qobiği juda qalin yonğoq, “Qoqoş” esa pösti yupqa, mağziyam körinib turadi.
“Abduş” ham, “Qoqoş” ham qari, bujur tanasining öyiqlari odamning rahmini keltirib, şoxlari har tomonga yoyilib yuksalgan. Yuz-yuz ellik yil avval şu qişloqda yaşagan ota-bobolar nevara-çevaralarimning oğzi tegib yursin deb qadaşgan, deyişadi.
Nafaqat yonğoqlaru noklarga, balki behiyu öriklarga ham odamlar ot qöyib olişgan.
Uylardagi hayvonlarning ham ismi bor. Masalan, qöşnimizning sigirlaridan biri – Kelsinoy. Boşqasining oti esa Davlatxon. Mol-hol egasi uyimga baraka, sarvatu davlat kelsin deya şunday nom bergan.
Kuçuk-muşuklarning ham ismi bor. Ular öz ismini bilişadi, çaqirsangiz boş burib qaraşadi.
Dov-daraxtni odamday koyigan kişilarni aytmaysizmi?
– Ösaverasanmi lallayib? Seni meva bergin, bolalarimga rizq bölgan deb ekkanman. Sölaqmonday bölib ğödayib turişingni qara. Yanagi yil meva qilsang qilding, bölmasa kesib tandirga yoqvoraman!
Gilos javob qilmasa-da, qörqadi. Rostdan ham yoqvorsa-ya, deb öylaydi. Yanagi yili gurros gul oçadi. “Xatardan çöçib, tezroq zurriyot qoldiray desa kerak… Şuning uçun ösimliklar qor-yomğirli sovuq kunlargaça uruğlarini yetiltirib, daraxtlar mevalarini pişirib olişarkan-da”, deb xulosa qilaman özimça.
– Baʼzi öğillar şunaqa bölişadi, döq urmasang buyurgan işingni bajarmaydi…
Ha, bolalar ulğayib kelişmoqda. Baʼzilarining möylovi behi tukiday bölib qolgan, ovozlari goh dörillab, goh çiyillab çiqadi. Maktabda esa ibtidoiy darslar davom etadi.
– Jöğrofiya, ummon qanaqa böladi?
– Oxiri körinmas, bepoyon şör suv.
– Baliqlariyam bordir?
– Bölmasinmi?
Bizdagi baliqlar mayda, jön. Közimga juda soddaday körinadi. Eng kattasi şapaloqday keladi, şuniyam bolalar tutib olgaç, köz-közlab yarim kun kötarib yurişadi. Boşqalari – jimçiloqday keladigan mitti baliqçalar, uvildiriqdan yangi çiqqaniga qarasangiz, ninaçi bolasini eslatadi: ignaday keladigan jimit tananing ikki yonida börtiq közçasi böladi.
– Odamlar-çi, bizdaqami?
– Odam Xudoning bandasi, hamma joyda bir xil, bolam. Hamma bir ota-onadan, yaʼni Odam Ato bilan Momo Havodan tarqagan.
– Şunça odam-a?
– Ha, qaçonlardir dunyoda faqat ikkita odam bölgan, xolos.
– Odam maymundan paydo bölmaganmi?
– Tavba qildim de! Inson yer yuzining jonzoti emas. U jannatdan tuşgan!
…Sabzavotlar yiğiştiriladi. Makkalar örilib, bir-ikkita poyasidan arqon eşib, belidan dastalab boylanadi. Keyin quritiş uçun qöralarga tikkamasiga bosiladi. Örib olingan yerlarda qoldiq ildizlari tiğday bölib çiqib turadi, uni “tukuç” deydilar. Ehtiyot bölmasangiz, oyoqni tilib yuboradi, köçirib çetga uyiş kerak. Otalar tomorqaga göng solişadi. Keyin yer yana çopib çiqiladi, şunda göng tuproqqa qorişadi. Yomğirlar boşlanmasidan tezroq ulguriş kerak, şu sababli erkaklaru bolalar, xotinlaru qizçalar – hamma bab-baravar yer ağdaradi.
Makkapoya tiği bir-ikki marta qölimni, oyoğimni tilib yuborgani, jarohatlangan joyidan oç qizil qon sizib çiqqani yodimda. Saldan keyin usti jigarrang tus olib qotadi, ikki-uç kundan ötgaç, u qobiq köçib, örni nozik puştirang tusdagi yangi teri bilan qoplanib qoladi. “Toza tuproq sep, öz-özidan bitib ketadi” deyişadi kattalar. Gohida şakar sepsa yoki qorakuya surtsa ham böladi. Buni hamma biladi, mabodo bir joyi jarohatlansa, şu aytilganlarni qilişadi.
…Kuzda mevalar xilma-xil, benihoya şirin bölib yetiladi. Osmonning rangi töq moviy tusga kirib sokinlaşgan, havoda gohida hilpirab mezonlar uçadi. Behilar uzib olinib somon orasiga joylangan, uzumlar şiftga osilgan. Şaftoli, olma, örik qoqi qilingan. Pomidor ham qoqi qilinadi, örtasidan ikki palla qilib yorib, oftobga quritgani qöyaverasiz. Içidagilarini toğoraga tökasiz, vaqt ötib suvi ketgaç, uruği qoladi. U oç-sarğiş tusli, yapasqi böladi. Bodring uruği ham şu tariqa olinadi. Şakli uzunçoq, oq rangli, şilimşiq, xuddi qovun uruğiga öxşaydi. Barini dokaga örab osib qöyasiz, çunki yanagi yil yerga qadaş kerak…
(Davomi keyingi sonda.)
Isajon Sulton
Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan madaniyat xodimi.
1967-yili tuğilgan. Toşkent davlat universiteti (hozirgi ÖzMU)ning jurnalistika fakultetini tamomlagan. “Munojot”, “Oydinbuloq” nomli qissa va hikoyalar töplamlari, “Boqiy darbadar”, “Ozod” kabi romanlari adabiy jamoatçilikda iliq fikr uyğotgan.
[i] Qadimiy turkiy bitiklardan.
[ii] Payğambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning ayoli, Sofiya onamizga işora
[iii] Janubiy Amerikadagi qadimiy şahar, Kolumbiyaning poytaxti. Dunyo miqyosidagi genetika anjumanlari şu şaharda ötkaziladi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


