− Agar anavi qirga çiqsam, boğni boşdan oxir köra olaman. Manavi söqmoq töğri öşa yoqqa olib boradi… − dedi Alisa öziga-özi. U söqmoq böylab ketarkan, talay muyulişlarda qayrildi.
− Meningça, mana şunisi oxirgi muyuliş bölsa kerak. Juda ğalati-a, hadeb qayrilaversan. Bunisi endi qirga olib çiqişiga aminman… yöq adaşibman! Bu söqmoq qayta uyga olib borarkan! Mayli, boşqasidan yurib köray-çi!
Va u şunday ham qildi. Yuraverdi, yuraverdi, muyulişlardan qayrilaverdi, qayrilaverdi, biroq har gal uyning röparasidan çiqaverdi. Nihoyat, u heç qayerda qayrilmay, töppa-töğri qirga qarab yurişga qaror qildi. Biroz yöl yurgaç “Bu safar, albatta, uddalayman”, – degani hamonoq qöqqisdan söqmoq bir silkinib qayrilib oldi. Zum ötmay u yana uy eşigiga röpara kelib qolganini angladi.
− Oh, dahşat! Umrim bino bölib bunaqa uyni uçratmaganman! Heç qaçon körmaganman bunaqasini! − deb qiçqirib yubordi u.
Lekin boyaqişning qölidan nima ham kelardi, yana hammasini boşidan boşladi. Bu safar u tol atrofini öragan dastorgullar bilan töla gulzorga yaqinlaşdi.
− Eh, gulsapsar, qaniydi sözlaşa olsang! − dedi Alisa.
− Biz sözlaşga arzigudek odam bilan gaplaşa olamiz − dedi Gulsapsar.
Alisa hayratdan bir muddat dong qotdi.
− Hamma gullar sözlay oladimi? − söradi u.
− Xuddi seningdek, hatto balandroq tovuşda ham, − javob berdi Gulsapsar.
− Biz birinçi bölib gap boşlaş odobdan emas, deb hisoblaymiz, − gapga aralaşdi Atirgul. − Rosti, sen sözlaganingda men ajablandim. Özimga özim uning yuzida heç qanday maʼno yöq deyayotgandim. Rangi esa töğri keladi.
− Meni esa uning rangi taşvişga solmayapti, − dedi Gulsapsar. − Lekin gulbarglari jindek jingalak bölganidami, hammasi joyiga tuşardi.
Alisa tanqidni xuşlamasdi, şuning uçun ularni savolga tuta boşladi:
− Bu yerda biror narsadan qörqmaysizlarmi? Axir, sizni qöriqlaydigan zotning özi yöq-ku…
− Örtadagi daraxt-çi? − bidirladi Atirgul. − U yana nimaga ham yaraydi.
− Agar biror xavf tuğilsa, u nima ham qila olardi?
− Vovullay oladi, − dedi Atirgul.
− U: “Vov-vov!” deydi! − çinkillay ketdi Dastorgul. − Şuning uçun ham uning şoxlari “novda” deb nomlangan-da1.
− Şuni ham bilmasmiding? − çinkilladi boşqa bir Dastorgul va gullar qiy-çuv qila boşladi.
− Hammang jim böl! – baqirdi Gulsapsar.
− Heçqisi yöq, − dedi Alisa Gulsapsarga va dastorgullarga ögirilib şivirladi: − hoziroq tilingizni tiymasangiz, hammangizni uzib, payhon qilib taşlayman.
Jimlik çökdi, hatto dastorgullardan biri oqarib ham ketdi.
− Töppa-töğri, − maʼqulladi uni Gulsapsar.
− Sizlar qanday qilib bunday ravon gapira olasizlar? − qiziqsindi Alisa. − Men avvallari ham köp boğlarda bölganman, biroq u yerlardagi gullarning heç biri sözlay olmasdi.
− Qölingni yerga qöy va uni his qil. Şunda sababini bilib olasan, − javob berdi Gulsapsar.
Alisa uning aytganini qildi.
− Bu muşkul çoği. Keyin, bunga yerning nima daxli bor ekan? − söradi u.
− Köpçilik boğlarda, − deya tuşuntirdi Gulsapsar, − töşak, yaʼni ekinzor juda yumşoq, şu bois gullar uyquçi böladi.
Alisaning nazarida bu örinli sababdek tuyuldi va buni bilib olganidan mamnun ham böldi.
− Şu haqida oldinlari sira öylab körmagan ekanman, − dedi u.
− Meningça, sen umuman öylamaysan, − söz qotdi Atirgul.
− Sendan-da ahmoqroğini umrimda körmaganman, − uning gapiga qöşildi Binafşa. Buni eşitib Alisa sakrab örnidan turdi.
− Tilingni tiy! − öşqirdi Gulsapsar. − Xuddi hayotda köp narsani körib qöygandek gapirişini-çi buning! Sen boşingni barglaring orasiga burkab olganingdan dunyo bexabarsan!
− Bu yerda mendan boşqa yana kimdir bormi? − söradi Alisa mavzuni özgartiriş uçun.
− Boğ böylab yana bir gul sendek harakatlanadi, − dedi Atirgul.
− U menga öxşaydimi? − söradi Alisa boğda yana bir qiz bor degan öyda.
− Xöş, uning ham körinişi senikidek ğalatiroq, − bidirladi Atirgul. − Ammo u qizğişroq… va gulbarglari ham kaltaroq, çamamda.
− U bu yoqlarga çiqib turadimi? − söradi Alisa.
− Öylaşimça, uni tez orada körasan, − dedi Atirgul. − Uning tikanlari bor.
− Qayerida öşa tikanlari? − qiziqib söradi Alisa.
− Butun boşini qoplagan, − javob qildi Atirgul. − Senda tikanlar yöqligini körganimda ajablangandim. O, u kelayapti! Uning qadam tovuşini eşityapman!
Alisa atrofga köz yugurtirib, uning Qora Qiroliça ekanini kördi. “Böyi ösib qolibdi”, uning xayoliga kelgan ilk fikr şunday edi. Haqiqatan ham, Alisa uni ilk bor çangga belangan holda körganida, atigi 3 dyum kelardi… Hozir esa Alisadan naq bir kalla balandroq!
−Bu toza havoning şarofati, − dedi Atirgul.− Bu yerning havosi ajoyib.
− Men borib u bilan tanişa qolay, − dedi Alisa. U haqiqiy Qiroliça bilan hamsuhbat bölişni muhimroq hisobladi.
− Bu ketişda uni uçratib böpsan, − dedi Atirgul. − Maslahatim − orqaga qarab yur.
Alisaga bu maslahat bemaʼnidek tuyuldi-da, u töppa-töğri Qiroliça tomonga yurdi. Ammo darhol Qiroliçani közdan qoçirganini, kamiga yana öşa eşikka röbarö kelayotganini payqab hayron qoldi. Ajablanib, orqaga yurgan edi, zumda Qiroliçaning qarşisidan çiqdi.
− Qayoqdan kelib qolding-u, qayga yöl olding? Boşingni kötarib, xuşmuomalalik bilan javob ber va hadeb barmoqlaringni öynatişni bas qil, − dedi Qora Qiroliça.
Alisa uning aytganlarga amal qilib, yölini yöqotib qöyganini tuşuntira ketdi.
−Yölim deganingda nimani nazarda tutganingni anglamadim. Axir, barça yöllar menga qaraşli-ku… Xöş, nega bu yerga kelding? − dedi Qiroliça va yana mehribonlik bilan: − Nimani gapirişni öylayotganingda taʼzim qil, şunda vaqtdan yutasan, − deya qöşib qöydi.
“Uyga qaytganimda, tuşlikka keç qolgan paytim şunday qilişga urinaman”, öyladi Alisa öziça.
− Ana endi javob beriş vaqti keldi. Sözlayotganda oğzingni kattaroq oçib gapir va doimo “Hazrati oliyalari”, deb murojaat qil.
− Men boğni tomoşa qilmoqçi edim, xolos, Hazrati Oliyalari…
− Töğri, boğ deganingda haqsan, − dedi Qiroliça soatiga qarab. – Lekin men körgan boğlar bilan soliştirganda bu daştning özginasi.
Alisa bahslaşişni istamadi va gapini davom ettirdi:
− Şu sabab huv anavi qirga çiqişga urinayotuvdim …
− Qir deysanmi? – yana gapni böldi Qiroliça. − Men senga şunday qirlarni körsata olamanki, ularning oldida bu vodiy bölib qoladi.
− Yöq. Qir vodiy böla olmaydi, axir. Bu bemaʼnilik, − dedi Alisa.
Qora Qiroliça boş çayqab dedi:
−Buni “bemaʼnilik” deb ataşing mumkin, biroq men şunday bemaʼniliklarni eşitganmanki, ular bilan taqqoslaganda bu luğatday maʼnili.
Qiroliçaning ovozidan biroz ranjiganini payqagan Alisa yana taʼzim qildi. Şu zaylda ular tepalikka yetib borişgunça jim ketişdi.
Alisa butun mamlakat böylab tarvaqaylagan yöllarni körib biroz muddat sukut saqlab turdi. Darhaqiqat, bu ölka juda ğaroyib edi. Unda bir yoqdan boşqa yoqqa çözilgan ariqçalar oqib yotar, yer esa mitti, devorlari maysadan bölgan törtburçak kataklarga bölingandi.
− Bu xuddi şaxmat taxtasini eslatadi-ya, − dedi Alisa nihoyat. − Bu yerda şaxmat donaçalari harakatlanişi kerak … ana ular! Bu eng katta şaxmat öyini olami… agar çindanam olam bölsa. Qanday zör-a! Qaniydi ulardan birortasiga aylanib qolsam. Piyoda bölişga ham roziman… lekin hammasidan köproq Qiroliça bölişni xohlardim.
Alisa asl Qiroliçaning yonida aytgan bu gaplaridan uyalib ketdi, ammo Qiroliça jilmayib şunday dedi:
− Bu juda oson. Istasang Oq Qiroliçaning Piyodasi bölişing mumkin, çunki Lili hali öynaşga yoşlik qiladi. Sen ikkinçi katakdan boşlaysan. Sakkizinçiga yetib olganingda esa Qiroliça bölasan.
Şu ondayoq ular yugurişni boşlaşdi. Alisa keyinçalik ham qay tariqa çopib ketişganini öylab öyiga yetolmadi. Faqat qöl uşlab yugurişganini, qança urinmasin Qiroliçaga yeta olmaganini eslay olardi, xolos. Qiroliça esa nuqul “Tez! Tezroq!” deya uni qistar, Alisa bölsa, bundan ortiq tez yugura olmasligini his qilardi. Eng qiziği, ularni örab turgan borliq sira özgarmasdi. “Nima bölyapti, hamma narsa biz bilan birga harakatlanayaptimi?” deya boşi qotardi. Qiroliça esa, uning nimani öylayotganini payqayotgandek:
− Yanada tezroq! Gapirişga urinma! − deb baqirardi.
Alisa gapirişni xayoliga ham keltirmasdi, çunki tinmay yugurayotganidan nafasi böğilib qolgandi. Ammo Qiroliça uni yanada tezlaşişga daʼvat etardi.
− Yaqinlaşib qoldikmi? − zörğa söradi Alisa.
− Deyarli. Undan ötib ketganimizga ön daqiqa böldi. Tezroq! − javob berdi Qiroliça.
Ular endi gapirmay yugurişar, nihoyatda tez çopişayotganidan Alisaning soçlari boşidan uçib ketayotganday tuyulardi.
− Qani, qani tezroq! − çinqirardi Qiroliça. Ular şunçalik tez yugurayotganidan oyoqlari yerga tegib-tegmas, havoda uçib borişardi göyo. Kutilmaganda töxtaşdi va Alisa yerga ötirib qolganini sezdi. Qiroliça esa mehribonlik bilan:
− Jindek tin olaqol, − dedi.
Alisa atrofga alanglab qaradi.
− Biz boyadan beri şu daraxtning tagidamidik? Atrofda hammasi öşa-öşa-ku!
− Albatta-da, − dedi Qiroliça.
− Bizning mamlakatda, agar hozir yugurganimizdek tez çopsangiz, şubhasiz, boşqa bir joyga yetib borasiz, − dedi Alisa.
− Juda imillagan mamlakat ekan! − dedi Qiroliça. − Bu yerda esa biror joyda turib qolişni istasang şunday yugurişing kerak. Agar boşqa joyga yetib olişni xohlasang undan ikki hissa tezroq çopişing şart!
− Boşqa joyga bormaylik, iltimos. Şu yerda turib qolsam ham mayli. Faqat isib ketganimdan şunday çanqadimki.
− Nima xohlayotganingni bilaman, − Qiroliça muloyimlik bilan çöntagidan kiçik qutiça çiqardi-da, − pişloqdan ol, − dedi.
Alisa rad etiş odobsizlik bölişini öylab, yeyişga urindi. Pişloq juda qattiq, toşday qotib qolgan edi!
− Çanqoğingni bosguningça men yerlarni ölçab turaman, − deb Qiroliça çöntagidan tasma çiqardi-da, yerni dam belgilay, dam ölçay ketdi.
− Ikkinçi qator oxirida senga yönalişingni körsataman… yana yeysanmi?
− Yöq, minnatdorman. Yetarli, − dedi Alisa.
− Endi çanqamayotgandirsan-a? − söradi Qiroliça.
Alisa nima deyişni bilmay qoldi, baxtiga Qiroliça javobni kutmay gapini davom ettirdi:
− Uçinçi katakning oxirida senga yönalişingni takrorlayman. Keyin esa törtinçi katak nihoyasida sen bilan xayrlaşaman. Şundan söng beşinçida ketaman. Piyoda birinçi yurişda ikki katakka harakatlanişini bilarsan. Şunda uçinçi katakka tezlik bilan yurib… meningça, poyezd orqali törtinçi katakka yetasan. Bu Trulyalya va Tralyalyaga qaraşli katak… beşinçisi esa deyarli suvdan iborat… Oltinçisi Adi-Badiga tegişli… Yettinçi katak örmonzor, şunga qaramay, Ritsarlardan birortasi senga yölni körsatib yuboradi. Sakkizinçi katakda esa Qiroliça bölamiz!
Alisa örnidan turib taʼzim qilib, yana ötirdi.
Keyin Qiroliça:
− Inglizça biror narsani fikrlay olmasang, fransuzça gapir… oyoq uçida yur… aslo kimligingni unutma! – dedi-da, bu gal Alisaning taʼzimini ham kutmay ketib qoldi. Ketayotib “xayr” deyiş uçungina ortiga ögirildi va hovliqqança yölida davom etdi. Bu qanday röy berganini Alisa anglay olmadi, Qiroliça esa zumda közdan ğoyib böldi. Alisa özining piyoda ekanini va tez orada yurişi kerakligini esladi.
1 Ingliz tilida “Bough-wough!” (“Vov-vov”) va “bough” (“novda”) sözlari bir-biriga öxşaydi.
“Bolalarga atalgan barça eng sara kitoblar kattalar uçun yozilgan kitoblardir”, degan edi maşhur dramaturg Bernard Şou. Darvoqe, bola uçun yozilgan asarlar zamirida aslida katta yoşdagilarga atalgan maʼno, ğoya va mantiq mujassam böladi. Ingliz adibi Lyuis Kerrollning (1832–1898) “Alisa Möjizalar mamlakatida” va “Alisa Közgu orti ölkasida” asarlari ayni şu jihati bilan ham hozirga qadar jahonda barça yoşdagi kitobxonlar tomonidan sevib mutolaa qilinadi. Asarning jahon adabiyoti durdonalaridan biriga aylangani va deyarli barça tillarga tarjima qilingani, Ğarb kino sanoatida unga qayta-qayta murojaat qilinayotgani L.Kerroll ertaklarining kitobxonlar örtasida yoş tanlamasligiga yana bir dalildir. Ana şu maşhur ertaklar ona tilimizga asliyatdan birinçi marotaba ögirildi. “Alisa Möjizalar mamlakatida” asari tarjimasi dastlab “Maʼrifat” gazetasida töla eʼlon qilingaç, 2015-yili “Şarq” naşriyoti tomonidan beş ming nusxada naşr etilgan. Adibning ikkinçi “Alisa Közgu orti ölkasida” ertagining tarjimasini yaqinda bitirdim. Hozir undan bir parça eʼtiboringizga havola etilayotir. Bu ertakda Alisaning ğaroyib sarguzaştlari davom etadi. U bu safar Közgu orti ölkasiga tuşib qoladi. U yerda mavjudotlar bilan tanişadi, bahslaşadi, döstlaşadi. Bu ölkaning mantiqqa zid qonun-qoidalari Oq Ritsar, Oq va Qora Qiroliça-yu Abi-Badi, Yakkaşox hamda Arslonlarning xatti-harakati Alisani goh ajablantirsa, goh yiğlatadi… Şu örinda taʼkidlaş joizki, asardagi obrazlar ingliz folkloridan olingan bölib, ularning har biri yozuvçi yaşagan davr muhiti, siyosati, ijtimoiy hayoti, axloqi, ilm-fanga boğliq qaraşlarini ifodalagan.
Tarjimon
Lyuis Kerroll,
ingliz adibi
(1832–1898)
Ingliz tilidan Oliy adabiyot kursi magistranti Mohira Otaboyeva
tarjimasi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


