Карқулоқ

0
68
марта кўрилган.

(Ҳикоя)

Лойсупада уюлиб турган эски-туски пойабзаллардан бирини уста чарм фартугининг этагига солди-да, мум суртилган шордозни жуволдизга ўтказа бошлади. Супага соя бериб турган зардоли баргларининг шабадада секингина шитирлаши гўёки шивирлаб гурунг бераётгандек, уста эса бошини эгиб уни тингламоқда. Гоҳо пишиб етилган мева унинг диққатини бўлиб ҳар-ҳар замон ерга “тап” этиб тушгач, янги қабрга ўхшаб дўппайиб қолади. Супа четидаги ола-чолпоқ сояда мушук олд оёқлари билан чарм қийтиғини турткилаб сичқон билан ўйнаётгандек ирғишлаб умбалоқ ошади.

Катманда ҳар пайшанба бўладиган бозорнинг кириш йўлагига тоқа темир оёқни тескари ўрнатиб, пойабзалга мих қоқиб ўтирадиган уста олдидаги пойабзал уюмини ҳам ўшанда йиғиб олади. Эринмаган мижоз жойида пойабзалига мих қоқтириб ёки енгил таъмирлатиб олса, кўпчилиги келаси ҳафта олиш шарти билан қолдириб кетади. Бозор ҳафтада бир кун бўлганидан уста, асосан, йиғиш билан машғул. Унга қишлоқ орадагини ҳам қўшса, ҳар куни устанинг қўлида бигиз-сўзон. Бундай арзон-гаров пойабзалнинг йиртилиши қанча осон бўлса, уни ямаб-тузатиш шунча қийин. Афсуски, эскини ямайман-эплайман деб, устанинг эси кетган билан хизмат ҳақи арзимас: ипак шордозни мумлаб ишлатаман, ямоқ соламан, вақтим кетади, хизмат ҳақим “фалон” бўлади деса, мижознинг энсаси қотади; уста, ботинканинг хунуни сўраяпсиз, сиз айтган пулга яна шунча қўшсам, биласизма, нақд янгисини беради-я, дейишади улар. Ким кўп, бозорда ямоқчи кўп. Сал қалтисроқ гапириб юборса, мижоздан ажраб қолиши ҳеч гапмас. Шу боис тилни тияди-да, мижознинг берганига рози бўлиб қолаверади. Тирикчилик ҳаминқадар бўлганидан сўнг уйда бўладиган минғир-синғирларга чидаш осонмас.

– Ҳой отаси, чой совиб қолди. Нимага ўз вақтида ичмайсиз? – дея хотини ўдағайлаганча устанинг олдида пайдо бўлди, бироз олдин қўйиб кетган дастурхони ҳамон жойида турганидан жаҳли чиқиб. – Шу палакатни камирмасдан сиз ҳам одамларга ўхшаб, бундай бошни кўтариб атрофга қаранг. Болаларимнинг эртаси нима бўлади деб ўйлаб кўрасизма ҳеч?

Оилага етарлича даромад келтирмайдиган иш билан устанинг ивирсиши хотинига ёқмайди, гоҳо эрига нисбатан одамлар нописанд муносабатда бўлаётганини сезиб ори келади, кейин бор кучи тилига йиғилади, таъна-маломат ёғдиради: одамлар бирни бирга уриштириб икки қилади, баланд-баланд уй солиб, дабдабали тўй беради… Аввали пешонам қурсин, тенгим шу тепса теб­ранмас бўлди дея манглайига шапатилайди.

– Манави тўкилган зардолиларни болалар билан териб олинглар, кейин қайнатасанма ёки ёйиб қуритасанма, ўзинг биласан, ишқилиб, увол бўлмасин, – деди уста гўёки хотинининг гапини эшитмагандек.

Эрининг одатдагидек талмовсирашидан унинг баттар алами келди. Шундай одамга садқаи гап, аслида, манави мушук ҳам ундан авло, бир тепса миёв дейди, бу эрга гапирдинг нимаю тошга гапирдинг нима деб ўйлади-да, жаҳл билан мушукни тепиб юборди. Ҳақиқатан ҳам, бир думалаб тушиб “вағ” дея қочиб қолди. Шундан сўнг сал хумори босилгандек, ҳарқалай, ортиқ ғингшимасдан бир силтаниб кенг кўйлаги пириллаганча ошхона томон кетди. Мушукни тепаётганда хотини устанинг кўзига алвастидек кўринди. Алвасти дегани ҳам шу хотинга ўхшаса керак дея уста мийиғида кулди-да, туфлига қадалиб турган бигизни суғуриб тешикка жуволдизни суқди. Яна бир-икки бор бигиз билан ямоқ устидан тешиб шордозни тугун қилгач билинмайдиган қилиб кесиб, ботинкани айлантириб текшириб кўриб, ўрнидан қўзғолди. Қўлини чайқаганидан сўнг совуқ чойни “хўр-хўр”латиб, нон кавшашга тушди. Салдан кейин заҳари-маҳринг­га ют дегандек хотини бир коса зардолини “дўқ” этказиб қўйиб кетди. Бепарволик билан уста косани олдига суриб: “Ош бўлсин, ямоқчи”, – дея ўз кўнглини ўзи хушлаб овқатланди. Бозоргача ишини тугатиб қўйиш мақсадида яна қайта жо­йига ўтирди. Навбатдаги ботинканинг йиртиғига чамалаб чармдан бир парча қирқди. Ямоқни текислаб жойлаштиргач, бигиз билан сўзонни қўлга олиб астойдил ишга берилди. Бу орада қанча вақт ўтгани билан қизиққани ҳам йўқ. Бирини тугатиб, иккинчисини қўлга олиш билан андармон. Бир маҳал қадам товушидан хотинининг келаётганини сезиб ҳушёр тортди. Қани энди имкони бўлса-ю, қулоқларни бекитиб олиб тинчгина ишингни битирсанг, ҳеч қандай товуш халал бермаса деб ўйлади.

– Болаларнинг ичи шилиниб кетди, эртаю кеч егани мева-чева. Шилдир шўрва баданга юқмаса, бозор куни қўй гўшт олинг, болаларга дармон бўлсин, – дея у дастурхонни йиғиштираркан, тепса тебранмас эр ҳамон миқ этмаганидан кейин кесатиқ билан бобиллаб берди. – Ҳў эр киши, сиз ўзи мени эшитяпсизма?.. Гўдаккиналар мактабдан сумкасини зўрға судраб келишяпти. Бориб болаларнинг ҳолини кўринг, қоракўрдек ерга қараб сингаламанг-да.

Рўзғор деганлари эски тўрвадек гап экан, қай жойига бармоқ урсанг тешилади. Камбағалнинг хотини шу эски тўрвани тешиб ўйин қилишдан роҳатланадими, билмай қолди. Худо­йи-ма, бу дунёда хотинни эркакнинг кўзини очирмаслик учун яратганмисан дея ўйлади-ю, миясига келган бу ўйдан қўрқиб кетиб, астағфируллоҳ дея пичирлади.

– Нега мум тишлагандек гунг бўлиб олдингиз ёки гапим нотўғрима? – деди эрининг ҳамон ишдан бош кўтармаётганидан ғаши келиб.

Хотини тоза ошқинлайвергандан кейин ноилож уста ишидан тўхтаб, ажабланган кўйи унга қаради.

– Бозорга бориш учун ишимни тугатиб қўймасам, пулни қаердан оламан? Гўштни пулга беради, хоним, – деди. Яна нимадир демоқчи бўлиб оғиз жуфтлаганди, хотини дастурхонни зардолига осилган саватга ирғитиб, ўгириласолиб шипиллаб қолди. Аччиқ устида кетаётиб жаҳл билан рўмолини бошидан юлқиб олиб, қайта танғиганини кузатиб турган уста бошини сарак-сарак қилганча яна ишига киришди.

Бу хотин тушунмайди ёки тушунишни истамайди. Рўзғор дегани ўз номи билан ғор бўлса. Нафс бер дейишдан чарчамагандан кейин қанча топмагин, ғорга тушиб йўқ бўлиб кетаверади. Дунё дунё бўлибдики, рўзғорнинг ғорини тўлдирдим деган инсон бўлган эмас. Шундай одамни топсам, оёғидан тавоф қиламан. Ана шу ғорнинг тепасида турган одам менга ўхшаб топармон-тутармон бўлмаса, унинг адо бўлгани шу экан…

Бир томонда қизларнинг ҳам бўйи етиб қолди, уларни узатиш учун сарпо-суруқ ғамлаш керак. Йиққан-терганини хотинига тутқазяпти. Албатта, у бечора ҳам тежаб-тергаб латта-путта йиғади, ҳаёт шу экан.

Ҳозирча устанинг билгани шу: орта-тоша топмагандан кейин кўзни чирт юмиб яшайверади. Аммо вақт ўтгани сайин оила ташвиши катталашиб, хотинининг эгови ҳам ўткирлашмоқда. Қўлидан келганича темтиниб ётибди. Ҳолва деган билан оғиз чучимаса, бирор нарса бўлар деган умидда жони борича бигиз-сўзонга ёпишади. Бош­қа нима ҳам қилсин? Болалар улғая­версин-чи, Худо пошшо, ризқини етказар деб овутади ўзини.

Тушдан кейин ҳаво дим бўлиб қолди. Энгашиб бораётган офтоб нурлари супага тўлиқ тушган, соя эса томорқа оралаб чўзилиб бор­япти, уста исиб кетаётган бўлса ҳам, бугунга ажратган сўнгги пойабзални ҳафсала билан ямамоқда. Ишини якунлаб, ўрнидан турганида ғарқ терга ботган эди. Кўз олди қоронғилашиб, боши гир-гир айланганидан дарахтга суяниб анча вақт жойида турди. Кўз олдини қоплаган туман тарқаганидан кейин қўланса ҳид таратаётган фартугини ечиб шохга илди. Уст-бошини қоқиб, у ёқ-бу ёққа юриб оёқ чигилини ёзди. Қуёш тафти пасайганига қарамай, ҳамон мудроқ ҳолат ҳукмрон. Тек қотган дарахтлар худди ғамга ботган устадек қовоқ уйиб чуқур ўйга толган. Ғир этган шабада эсмайди, аммо терак баргларининг қалтираганча девонадек ғинғиллаши, ҳашаротларнинг ҳорғин чириллаши кишини баттар ланж қилади. Уста ҳорғин ҳолда атрофга синиқ назар солиб, супа четида ётган кетмонни ушлаганча томорқа оралади. Шиғиллаб гулга ўтирган помидор пушталарида якка-дукка кўкарган бегона ўтларни чопиб, қотиб қолган мушакларини бўшаштиришга ҳаракат қилди. Тайинли бир иш қилмаса ҳам томорқада кечгача кетмон ушлаб вақт ўтказди.

Кечки дастурхон атрофида оила йиғилиб, шилдир шўрвани “қур-қур” ичиб бўлишганида рўзғорнинг яна бир ёриғи очилди.

– Ота, ота, – деб ўғли эркаланиб арзи ҳолга ўтди. – Дам олиш куни шаҳарга томошага борарканмиз. Ҳайвонот боғини, музейни кўрсатишар экан. Шунгача синфдошларим “зебра” майка олишмоқчи. Ўғил болалар бир хил кийинишга келишдик. Менга ҳам оберинг. Уларга мен ҳам оламан деб қўйдим, ота-а. Оберасиз-а?

Ташвишли жаранглаган бу гапдан устанинг эти жимирлаб кетди. Унинг гўшт ва бозор-­ўчарга мўлжаллаб турган харжи нима бўлади? Бу савилнинг оти майка бўлган билан фалон пул туради. Ўғлига нима деб жавоб қайтаришни билмай қолди; гўшт пулига майка олиб берса, ҳафталик бозор-ўчар харжини йўл пулига беради. Шилдир шўрва яна суюқлашади-ю, минғир-минғир кўпаяди.

Икки ўт орасида қолди. Узун-калта, йўғон-ингичка қилиб ўйлаётган эди. Оғзига талқон солиб олган эрининг қилиғига хотин чидолмади. Бунинг устига, бола отасининг оғзига маҳтал мўлтираб ўтирибди, буни кузатиб ўтирган хотин индамас эрни чақиб-ўйиб гапирди.

– Болам, сен ҳеч ғам ема, – деди онаси заҳарханда қилиб, – эски майкангни кун чалган бўлса ҳам бинойидек бутун. Отанг донғи кетган уста бўлса, анави тери-пўстакларининг қийтиғидан қуроқлаб беради. Зебранинг ўзи бўласан-қоласан.

Уста хотинининг кесатиқларига мутлақо эътибор қилмади. Унга ярашиқли жавоб берганда ҳам, бир нарса ўзгариб қолмайди, шу боис одатдагидек ўзини эшитмаган ёки англамаганга олди.

– Ҳей полвоним-ей… бозор куни эрталабдан аввал сенга “зебра” оламиз, кейин менга ёрдамлашиб юборсанг, бирга-бирга қайтаверамиз. Маъқулма?

Укасининг хурсандлигини кўрган икки опаси ҳам шодланиб кетди. Чунки эрта-индин қизларнинг ҳам арз-ҳоли бор. Аммо беўйларча ваъда бераётган эридан нафратланган хотини гезариб ўтирарди…

Орадан бозор ўтиб уста зардоли соясида бир уюм пойабзалларни саралаётганида хотинининг шарпасини сезиб афти бужмайиб кетди.

– Каттангизга кўйлак керакмиш, битирув кечасига, – ташвишли хабар билан хотини келиб супанинг бир четига омонат чўкди. – Мен емай-ичмай қизларнинг сепини бутлайман деб ўлиб-тирилсам, сиз ўйламай сочасиз. Ўғил бола томошадан қолса киндиги чиқмасди, бироқ қиз боланинг йўриғи бошқа, буёғи бўй етиб турган бўлса, тенг-тўшларидан ортда қолса, номус бўлади. Олдиндан айтганим шу бозор куни матосини олиши керак, чеварнинг ҳам одами кўпайиб ётибди экан, ўшангача зўрға тикиб берса ҳам. Бундан ташқари, туфли олиши бор, майда-чуйдасига ҳам пул керак.

– Пул ўзингнинг қўлингда-ку, бирга боринг­лар-да, болаларинг кўнглига ёққанини олсин.

– Болалар нима деса олавер дейишингизга қараганда, биз билмаган хазинангиз борга ўхшайди, уста. Бигиз-сўзонга ишониб катта гапирмаётгандирсиз?..– дея хотиннинг жазаваси қўзиди. – Сиз ўйлаб гапиряпсизма ҳеч, бунча пулни қаердан оламан ёки бир ҳафта тишнинг кирини сўриб ўтирамизма? Худди олам-жаҳон пул тутқазиб қўйгандек оғзини тўлдириб гапиришини қаранг-а. Мен шунча эпламасам, аллақачон оёғингиздан житиб кетардингиз, шуни биласизма? Оғзи-боши қийшаймай тағин пул бериб қўйдим дейишига ўлайма?

Уста жилмайди. Йўқ деса ҳам балога қолади, хўп деса ҳам. Нима қилиш керак?

Хотини жавраб-жавраб кетганидан кейин устанинг қўли ишга бормай қолди. Асбобларини бир томонга қўйиб, томорқа оралади. Шу ёшга киргунча анча-мунча жойга бош суқиб кўрди. Ачинарлиси, ҳеч биридан наф чиқаролмади. Пешонада бори шу экан деб, бигиз-сўзонни қайта қўлга олди. Ўзи ҳам худди бигиз-сўзондек турмушни ямаб-ясқаш билан овора гоҳида…

Гўё бутун борлиқ тўхтаб қолгандек, ўсимлик­лар тек қотган, аҳён-аҳёнда қорачигиртканинг чириллаши қулоққа чалинади. Оғир юк остида қолган уста базўр оёғини судраб томорқада мақсадсиз сермалжийди. У айланиб юриб нафас олишга-да ҳоли йўқлигидан не қиларини билмай терак соясига келиб тўхтади. Терак барглари ўз-ўзидан қалтирар… Нимадан бунча безовта бу тераклар, ахир, шамолнинг эпкини ҳам сезилгани йўқ-ку, деб ўйланиб қолди. Ёки унинг ҳам дардлари менга ўхшаб ичида қолганмикан? Ўйлагани сайин баттар юраги сиқилиб, қулоқлари чиппа битиб, мияси ачиган хамир каби кўпчигандек бўлди. Турган жойида чўккалаб, рангсиз, ҳидсиз ва товушсиз оламга нурсиз кўзлари билан бақрайганча ўтирди…

Орадан қанча вақт ўтди – билмайди. Аста-ас­та қулоғида шанғиллаш пайдо бўлиб ўзига келди. Ҳаммаси ўз ўрнига қайта бошлади. Қулоғидаги шанғиллаш терак қалтирашига ўхшаш овозга алмашди, аммо бу товуш ташқаридан эмас, ўз кўксидан келарди. Юраги дук-дук этибмас, гўёки терак баргидек дир-дирларди. Нохуш сукунат қўйнида уста ўз қалбининг қалтираётганини тинглади. Жуда таниш, аммо шу пайтгача умуман эшитмаган бу овоздан ажабланди. Ажабланди-ю… ўрнидан ирғиб туриб, ўзини ҳам эшитмаслик учун минғирлаб хиргойи қилганча илдам юриб бориб жойига ўтирди-да, бигизни қўлига олди. Шунда “тап этиб тушиб, янги қабрдек дўппайиб қолган зардоли диққатини тортди. Унга узоқ тикилиб қолиб, дунё ажойиб-а, дея ўйлади. Гуллайсан, пишасан, тўкиласан, тушасан…

 

Холмуҳаммад  КАРИМИЙ

1966 йили туғилган. Тошкент давлат университети (ҳозирги ЎзМУ)нинг ўзбек филологияси факультетини тамомлаган. “Ҳурайро”, “Ҳурлиқо”, “Буни ҳаёт дейдилар…” номли қисса ва ҳикоялар тўпламлари нашр этилган.

 

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.