Dölana
Yoş döstim P.S.ga
Muzliklarga oşyon toğlar. Ular tabiatning uzoq, sovuq xilvatgohi. Bu oromsiz yuksakliklarda böron, jala, döllar qönadi.
Bu qaltis joylarda dölanalar ösadi. Ularning ildiz, şoxlari egri-bugri, çayir, barglari köm-kök, mevalari yirik-yirik, şirin böladi.
Sulton şu yovvoyi tabiat bağridan bir tup nihol keltirib hovlisiga qadadi.
U vaqti-vaqti bilan nihol tagini yumşatar, suv quyar, şoxlarini butardi. Şunga dölana tik, silliq ösdi.
Lekin, lekin bu dölananing ildiz-şoxçalari ingiçka, barglari sarğiş, mevalari kiçkina-kiçkina, taʼmsiz bölib qoldi.
Balki…
Balki, u vahşiy yaşinlar vahşati, falakni tilka-tilka etguday ökirgan momaqaldiroqlar dahşati, qutirgan böronlar bilan olişib ösmaganligi uçun şu holga tuşib qolgandir?..
Sahro
– Qoraqum sahromi?
– Sahro.
– Qizilqum sahromi?
– Sahro.
– Yöq, sahro mening boşim…
Ot
Çavandoz jilovni siltab, otga qamçi bosib boryapti. Ozğin Qorabayir dam öngga, dam çapga uçadi.
Jonivor qora terga botgan, zörğa-zörğa nafas olyapti.
Çavandoz unga zarraça şafqat qilmadi. Arğumoqning boşiga qamçi urdi, qorniga tepdi.
Otning közidan yoş, oğzidan köpik saçradi.
Şörlik hali zamon yiqiladi.
Ammo çavandozga ozor berişni öylamayapti…
Uruğ
(Masal)
Çöqqi etagida buğdoy boşoqlamoqda. Çöqqi unga ajablanib qarab, miyiğida kuldi. Buğdoy buni sezmaganga olib, boşoqlayverdi. Faqat yulduzlar bilan sözlaşguvçi çöqqi:
“Bir gal şu bilan gaplaşsam, pasayib qolmasman” deb öylab, uni savolga tutdi:
– Erta-indin örilişingni bilasanmi özi?
– Bilaman.
– Şundayam boşoqlayverasanmi?
– Boşoqlayveraman.
– Yo ajab!
– Ajablanadigan joyi yöq.
– Sen şunday deb öylaysan-da.
– Sen-çi?
– Menmi?.. Men sening örningda bölganimda boşoqlamasdim.
– Nega?
– Baribir örişadi-da.
– Bu sening falsafang.
– Xöş… seniki-çi?
– Men boşoqlayveraman. Yaşaşimning mazmuni ham şunda.
– Yo ajab!
–Tağin nega ajablanayapsan?
– Senga rahmim kelyapti, gödak. Özingni öyla. Axir, umring köz oçib yumgunça-ku.
– Har holda, senikidan uzoq.
– Men asrlarni keçib yaşab kelyapman-ku, tentak!
– Töğri. Lekin nurasang, örningdan boşqa çöqqi ösib çiqmaydi.
– …
– Mening uruğlarim yer turgunça yaşayveradi.
– …
Möjiza
U oddiy qirlardan farq qilmasdi: bahorda mitti kökat va gullarga burkanardi. Yozda qönğir tusga kirardi. Kuzda xazon bölgan ötlarni şamollar uçirib ketardi va yer bağirlagan toşlar körinib qolardi. Qişda yoğin-soçinga belanardi.
Kişilar unga eʼtibor berişmasdi. Ularning öz yumuş-taşvişlari oşib-toshib yotardi.
Bir kuni qirda kon qidiruvçilar paydo bölib qolişdi.
Kişilar eʼtibor ham berişmadi. Faqat:
“Uluğ toğlar turganda!.”. deb tönğillab qöyişdi va öz yumuş-taşvişlariga kömilib ketişdi.
“Qir tagida kon bormiş!” degan gap tarqaldi.
Kişilar işonişmadi. Faqat:
“Joy quribdi-da!.”. deb tönğillaşdi va yana öz yumuş-taşvişlariga şönğib ketişdi.
“Qir tagidan oltin kon topişdi!” degan gap tarqaldi.
Kişilar: “Taqir qirdan-a!” deb ajablanişdi.
Keyin: “Özi ğalati qir edi-ya!” deyişdi va möjizaga qaraşganday unga ajablanib qaray boşlaşdi…
1983.
Asal hidi
– voqea –
Kuç birlikda
Özbek sözi
Toğ örmoni çetidagi egri söqmoqdan borayotgan qönğir ayiq qor bosib yotgan çöqqilarga qarab bökirdi: oq xolli kökragi, dağal juni, yöğon böyni, qapişgan qorni titrab-titrab ketdi.
Yana osmonni boşiga kötarib bökirdi: tik qoyada yörğalab yurgan qizil qanot /jarqanot/ quş toş kavagiga, jilğa böylab borayotgan quyon öt orasiga bekindi, buloqdan suv içayotgan ohu örmonga qoçdi.
Ayiq tumşuğini lojuvard kökka baland kötardi: dimoğiga qor, ravoç, asal böylari urildi. U kutilmaganda çap yoğiga burildi va qizil, puşti jambul, bötaközlarni ezib, yançib içi kavak örik oldiga bordi.
Kavakda, asalga töla oq in tevaragida asalarilar ğujğon öynaşmoqda.
Ayiq asal hididan mast bölib qoldi. Ketma-ket bökirdi. Asalarilar qoçmadi. Ayiq nafsini tiyolmadi. Tumşuğini kavakka suqib, inni buzdi. Tuman-tuman asalarilar unga yopişdi. Ayiq oldingi oyoqlari bilan ularni tepib, ketiga tislandi. Asalarilar uning yuz-közi-yu oğiz-burnilariga nişlarini ayovsiz sançişda davom etdilar.
Ayiq gandiraklab-gandiraklab yiqildi…
1983, Baxmal.
Fido
Toğning tiniq suvi dalaga yetdi.
Bölindi.
Loyqalandi.
Buğlandi.
Singdi.
Dala moviy kuyga töldi.
1983, Dörmon.
Bitik
Yozda Turkiston toğiga çiqqandik. Dam olişga bir buloq boşini tanladik. Laş-luşlarimizni ötlar orasiga qöydik. Şeriklarim tepamizdagi qorli çöqqiga örlab ketişdi. Men arçazor örmon oralab yurdim va köm-kök qoyaga duç keldim. Közim yoğin-soçin, şamol-böron tegmaydigan qora toş kamardagi tasvirlarga tuşdi. Bu bitiklar qoyaga qança çuqur öyilmasin, zanjirli asrlar zarbidan xira tortib qolgan edi.
Tasvirlarga sinçiklab tikildim.
Birinçi bitik:
Odam öq-yoy bilan börining orqasidan boryapti.
Ikkinçi bitik:
Odam öq-yoy bilan börining orqasidan boryapti.
Uçinçi bitik:
Odam öq-yoy bilan börining oraqasidan boryapti.
Törtinçi bitik:
Odam öq-yoy bilan börining orqasidan boryapti.
Beşinçi bitik:
Odam öq-yoy bilan börining orqasidan boryapti.
Oltinçi bitik:
Odam öq-yoy bilan börining orqasidan boryapti.
Yettinçi bitik:
Odam öq-yoy bilan odamning orqasidan boryapti.
Buloq boşiga yiğilganimizda, bu haqda hamrohlarimga aytdim. Ular yeb-içib, öynab-kulib ötirişgani uçunmi, eşitib-eşitişmadi. Faqat rassom yigit Isfandiyor hayratlandi:
– Agar gaping çin bölsa, bu ğaroyib hodisa! – dedi örnidan turib, – qani, yur, öşa bitiklarni menga körsat.
Uni qora toş kamarga boşlab bordim. U qadimgi tasvirlarga uzoq tikilib qoldi va söng özgaça hayajon bilan dedi:
– Bu miloddan uzun yillar oldingi tasvirlar. Döstim, u kelajak avlodga bitilgan maktub…
30-12-1983, Zomin.
U…
U qirğoq yoqalab boryapti. Çap tomonida örmonli toğ guvullamoqda. Öng yoğida Qoradengiz qaynab-toşmoqda. Oqquşlar oppoq tölqinlarga töş urib uçyapti. Kiprikday tizilgan palmalar dengiz bilan hamohang bir tarzda şovullayotir.
U hayratlanmayapti.
U osmon bilan dardlaşayotgan çöqqiga çiqdi. Tagida sutdek oq tuman suzyapti. Tuman aro tumanrang ohular körinib, öçmoqda. Qöşni qoyada bir burgut qanotlarini qoqmay, keng yozib uçyapti. Toğ boşida qor tözğiyotir.
U hayratlanyapti.
U toğdan qaytyapti. Oyoqlari ostida gullar sölmoqda. Tiniq-tiniq buloqlar mungli-mungli qöşiq aytib, yot yerlarga oqyapti. Oldinda tubsiz jar körinayotir.
U hayratlanmayapti…
1985, Gagra.
Hayrat
Zanjirli toğlar bağrida yaralgan qoya osmonga qarab gerdayib turibdi.
Ilojini topsa quyoşga tenglaşadi.
Ilojsiz.
Zanjirlangan.
Baribir bu atrofda undan baland qoya yöq.
Tegrasida oy, yulduzlar parvona bölmoqda.
Olomon hayratlanmoqda.
Qoya parvo qilmayotir.
Quyoş bilan sirlaşayotir.
Şoir unga madhiya yozmoqda.
Rassom uni çizmoqda.
Qoya parvo qilmayotir.
Quyoş bilan sirlaşayotir.
Qoya ostida maysalar kökartirib jilğa oqmoqda.
Hamma çanqoğini qondiryapti.
Biroq…
Biroq hamma qoyadan hayratlanmoqda.
Boğdon. 1970-yil.
Ariq va Terak
(Masal)
Qadimdan Qutluğ qişloğini oralab bir Ariq oqadi. U Tozalik, Boylik, Hayot ulaşib oqadi.
Yaqinda şu Ariq labida, simday ingiçka Terakça paydo bölib qoldi. U oy sayin tölaşib, böy çözib bordi.
– Ey Ariq, – dedi bir osuda tongda Terak kerilib, – men tiniq daryo böyida ösardim, unda oppoq tanam körinib turardi!
– Buni mening qirğoğimga kelgan kuning sezgandim.
Terak kesatiqni sezmadi. Gapida davom etdi:
– Bu yer bölsa xunuk, zerikarli.
– Unday bölsa, nega kelding?
Bu gap Terakka oğir botdi.
– Senga körkamlik baxş etiş uçun keldim, – dedi alam bilan.
– Hali özing körkamlik nimaligini bilma-ya? – Ajablandi Ariq.
Terak tutoqdi:
– Sen yaxşilikni bilmaysan, iflos Ariq! Men sening buğlanmasliging uçun soya taşlab turibman-a!..
– Odatda körkamlik baxş etuvçilar sökinmas edilar.
Bu piçing terakning badanini teşib ötdi. Nima deb javob qaytarişni bilmay qoldi. Oxiri alamiga çidolmay dedi:
– Munça loyqasan, sassiq suv! Xuddi tönğiz bulğagan kölmakka öxşaysan!
– Bölmasa nega qirğoğimni taşlab ketmaysan? Kun böyi tepamda qoqqan qoziqday qaqqayib turasan.
– Menga bunday gapni aytişga qanday botinding, loyqa?! Şoşma, hali seni jim oqişga majbur qilaman!
Ariq indamadi.
Lekin könglida boşqa yoqqa oqiş istagi tuğildi…
1972, Toşkent.
Evril TURON
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


