Muazzam

0
132
марта кўрилган.

(Qissa)

 

Men ayni damdagi ahvol-ruhiyam, xayolimni band etib olgan o‘y-fikrlar, yuragimni junbishga solayotgan tuyg‘ularni oshkor etsam, ehtimol, kimgadir o‘ta bachkana va erish tuyulishi, hatto kimdir qarib miyasi suyulib qolib, og‘ziga kelganini valdirayapti, deya ustimdan masxaralab kulishi ham mumkin. To‘g‘ri-da, yoshi bir joyga borib qolgan, sochlarini oppoq qirov qoplagan, yuzini ajin bosgan, qaddi-qomati bukchayib borayotgan kishining kutilmaganda, xuddi alahsirayotgandek, o‘zini unutgan kuyi muhabbat haqida gapirishi, tag‘in deng, jo‘shib ehtiros-u hayajonga berilishi, ba’zan go‘dakdek quvonib irg‘ishlashi odamga g‘alati tuyiladi.

Albatta, men buni yaxshi tushunaman, ammo kim qanday o‘ylasa, o‘ylayversin, bu uning ishi, meni boshqalarning fikri zarracha qiziqtirmaydi, chunki men o‘zimni cho‘g‘i allaqachon o‘chib qolgan o‘choqning kulini umid va ilinj bilan titkilayotgan noshud-u notavon kimsa deb bilmayman.

Bilganim shuki, men har gal seni yodga olib, ismingni shivirlab takrorlaganimda, qirq yil muqaddam yuragim hayajon-u ehtirosga to‘lib, qanday potirlab urgan bo‘lsa, hozir ham xuddi shunday tuyg‘ular to‘polonidan vujudim o‘rtanib ketadi.

O, yillar shafqatsizlik bilan yuzimni bezab-bejab, o‘zining ayanchli izlarini qoldirayotgan, sochlarimga oppoq qirov sochayotgan, tanimdagi kuch-quvvatni surib olayotgan, ko‘zlarimning nuri asta-sekin so‘nib borayotgan bo‘lsa-da, yuragim hamon sening ismingni eshitib, hayajondan hapqirib-hapqirib tushadi.

Men qirq yildan buyon sening ismingni takrorlab, umid va ilinj bilan yo‘llaringga ko‘z tikib yashayman, go‘yoki hozir sen ko‘z o‘ngimda paydo bo‘lib qoladigandek, yuragim o‘z-o‘zidan orziqib ketaveradi.

Qirq yildan buyon sening ismingni umid va ilinj bilan takrorlab kelaman, ko‘chalar, bozorlar, aeroport-u vokzallarda, qo‘yingki, qayerda yurmayin, hamisha nigohlarim bilan seni izlayman. Ehtimol, shu atrofda yurgandir, deya bezovta tortib, tevaragimga alanglab qarayman, ba’zan odamlar orasida kimnidir senga o‘xshatib qolib, yuragim hapqirgancha shosha-pisha uning izidan yuguraman, ammo oxir-oqibat hafsalam pir bo‘lib ortimga qaytaman.

Ba’zan esa, menga daf’atan ro‘paramda sen paydo bo‘lib qoladigandek tuyulaveradi va men ana shunday saodatli damlarda istiqbolingga peshvoz chiqib, seni qarshi olish, hayajon va quvonchdan azbaroyi shoshib qolib, o‘zimni yo‘qotib qo‘ymaslik uchun o‘zimni ruhan ming marta hozirlayman, senga aytadigan gaplarimni qayta-qayta xayolimdan o‘tkazib, pishitib olaman. Axir, tuyqus senga ko‘zim tushgach, hayajon bosganidan dovdiragancha gapimni yo‘qotib qo‘yib, seni ham, o‘zimni ham xijolatga qo‘yishdan doimo cho‘chib turaman.

O, sen aql ham, idrok etolmaydigan, shiddatli xayollar ham qamrab ololmaydigan, eng mohir musavvir ham shakl-shamo­yilingni chizishga ojizlik qiladigan qanday sirli xilqatsan, nega o‘rtanaverib ado bo‘lgan yuragimni hech qachon tark etmaysan?! Nahotki, qirq yildan buyon yuragimni bosib yotgan bu dard hech qachon to‘zim topmaydi?!

* * *

Oradan qirq yil o‘tayotgan, har lahza, har daqiqada seni eslab, ismingni najotbaxsh duodek shivirlab takrorlab yashayotgan bo‘lsam-da, lekin hech qachon tabassumdan yorishgan chehrangni ko‘z oldimga keltira olmayman, har gal butun fikr-u xayolimni jamlab, sening qiyofangni tasavvurimda jonlantirishga urinaman, ammo hech qachon buning uddasidan chiqa olmayman, xuddi uquvsiz va no‘noq musavvir kabi birpasda hafsalam pir bo‘lib bo‘shashib ketaman.

Bir safar yaqin tanishlarimdan biriga cho‘chibgina shu haqida gap ochdim. U kutganimdan zid o‘laroq, hayron ham bo‘lmadi, taajjubga ham tushmadi, ustimdan ham kulmadi, aksincha, xotirjam javob berdi:

– Buning sira hayron qoladigan joyi yo‘q, – dedi u. – Odam kimgadir qattiq ko‘ngil qo‘ysa, uning qiyofasini butunlay unutib yuboradi. Keyin esa, uning qiyofasini tasavvurida yaratishga intilaveradi, intilaveradi… Bu esa, yurakdagi olovni battar alanga oldiradi. Axir, parda ortida turgan odam hamisha sirli tuyuladi… Chin muhabbat deganlari aslida shu.

Uning mulohazalarida jon bor edi, haqiqatan ham, men sening sirli jilmayib turgan holatingni tasavvurimda jonlantirishga juda ko‘p marta uringan, har gal zavq va ishtiyoq bilan ishga kirisharkanman, hademay xayolimda sening muazzam siymongni yarataman, deb o‘ylardim, ammo oradan hech qancha fursat o‘tmay tasavvurlarim nechog‘li shiddatli va uchqur bo‘lmasin, baribir, sening chehrangni yaratishga ojizlik qilib xuddi tonggi tuman kabi to‘zg‘ib ketayotganini sezib qolardim. Shundan so‘ng beixtiyor sen eng cheksiz tasavvur ham, shiddatli xayol ham qam­rab ololmaydigan sirli xilqat ekaningga iqror bo‘lardim.

Ammo shunga qaramay sening tundan ulgi olgandek tim qora ko‘zlaring, yurakka sanchilib bo­tadigan o‘tkir nigohing xotiramda qattiq o‘rnashib qolgan edi. Sen haqingda o‘ylaganimda, ismingni shivirlab, tilga olganimda, eng avvalo, tasavvurimda ana shu sirli nigohing paydo bo‘lardi. Oradan qirq yil o‘tayotgan, yillar shafqatsizlik bilan har bir narsaga o‘zining muhrini bosib kelayotgan bo‘lsa-da, sen daf’atan qarshimda paydo bo‘lsang, men sira ikkilanmay, adashmay-og‘ishmay ana shu nigohlaringga qarab, seni tanib olaman. Nazarimda, sening nigohing hech qachon o‘zgarmaydi, qarib-chirib, so‘nib bitmaydi, balki hamisha birdek – goho mahzun va g‘amgin, gohida esa, quvonch bilan boqib turaveradi. Aslida ham sening sir-sinoatga to‘la nigohing quyosh yanglig‘ xotiram qa’rini yoritib, doimo seni yodimga solib turadi.

 

* * *

Yana qayta aytaman: men sen haqingda o‘zimni unutgan ko‘yi jo‘shib gapirishim, ehtiros-u hayajonga berilishim, go‘dakdek quvonib, o‘zimni qayerga qo‘yishni bilmay qolishim kimgadir kulgili tuyilishi, hatto kimdir meni qarib, miyasi aynib qolgan telbaga ham chiqarib qo‘yishi mumkin.

Ehtimol, yana kimdir dunyoda shunday sohir tuyg‘u borligiga, uning qudrati, istak-xohishi va mayli bilan chechaklar chiroy ochib, dunyoga zeb-u ziynat bag‘ishlashi, qushlar betinim qo‘shiqlari bilan hammaga zavq ulashishi, uning mayin va yoqimli epkinlari silab-siypalab o‘tishi bilan dag‘al va zada tortgan ko‘ngillar bir zumda xuddi zamzam suviga chayilgandek, poklanib, musaffo va tiniq tortishi, agar u yuraklarni tark etib ketsa, dunyo xuddi chala tug‘ilgan go‘dak singari birdan ayanchli qiyofaga kirib qolishi, ko‘ngillarda qabohat va yovuzlik in qurib olishi, aslida u xuddi ohista beshik tebratayotgan ayol singari dunyoni tutib turganiga mutlaqo ishonmasligi, bularning bari shunchaki cho‘pchak, deya qo‘l siltab ketishi mumkin.

Men aytaman: siz so‘zlarimga shubha-gumon bilan qarab inkor etishga, bemavrid xulosa chiqarishga aslo shoshilmang, bu tuyg‘uning mo‘jizakor qudratini o‘z ko‘zingiz bilan ko‘rishni istasangiz, ortimdan yuring. Men sizga Ibrohim va Muazzam qissasini so‘zlab beraman.

 

* * *

Uni qishloqda, daryo yoqalab o‘tgan toshyo‘lda uchratdim. Men kechki payt daryo bo‘yiga chiqib, katta xarsang tosh ustida xayolga tolib bo‘lib o‘tirgandim. Qishloqda hali bahor tugab ulgurmagan bo‘lsa-da, jazirama yozning tafti sezilib qolgan, yo‘l yoqalarida siyrak o‘sgan o‘t-o‘lanlar allaqachon qurib-qovjirab, sarg‘ish tusga kirgandi. Daryoning ham suvi tortilgan, uning tubida bir ariqcha suv toshlarni bazo‘r ko‘mgancha jimir-jimir oqardi. Quyosh tobora ufqqa og‘ib borar, atrofga kechki salqin tusha boshlagandi.

Men ancha payt xayolga g‘arq o‘tirdim, bir chog‘ toshyo‘lning kunchiqar tomonidan ikki ayol va bir yigit kelayotganiga ko‘zim tushdi. Ular ildam-ildam qadam olib kelishar, yigit qo‘lida qora rangdagi sumka ko‘tarib olgandi.

Ular mening qarshimdan o‘tayotganda, haligi ayollar begonasiragan ko‘yi ko‘z osti bilan qa­rab-qarab qo‘yishdi, anavi yigit esa iljaygancha qiziqsinib tikildi, hatto boshini irg‘ab salom ham berdi.

Rosti gap, men qancha sinchkov nazar tashlamay ularni tanimadim, ko‘nglimdan qo‘shni qishloqdan bo‘lishsa kerak, degan o‘y kechdi.

Ular o‘tib ketishgach, yana yolg‘iz qoldim. Ayni damda xayollarga g‘arq bo‘lib o‘tirishim o‘zimga juda yoqar, ayniqsa, atrofdagi sokinlikdan ruhim orom olardi.

Oradan qancha fursat o‘tganini bilmayman, bir payt toshyo‘lda yana boyagi yigitning qorasi ko‘rindi. Chamasi, u anavi ayollarni kuzatib qo‘yib, iziga qaytib kelayotgandi.

U bu gal qarshimga kelib, qo‘l uzatib so‘rashdi.

– Aka, yaxshimisiz? – dedi u. – Qishloqqa yaxshi keldingizmi?

– Rahmat, – deya o‘rnimdan turib, u bilan so‘rashdim. – O‘zingiz yaxshi yuribsizmi? 

– Men sizni taniyman, – dedi u go‘dakdek soddalik bilan iljaygancha. – Siz haqingizda ko‘p eshitganman, shaharda yashaysiz.

Menga o‘ttiz-o‘ttiz besh yoshlar chamasidagi, o‘rta bo‘yli, sarg‘ishdan kelgan bu yigitning sodda va samimiy gap-so‘zlari, o‘zini tutishi yoqib qoldi, unga qarab turib, ko‘nglimda allaqanday iliqlik uyg‘ongandek bo‘ldi.

– Yo‘l bo‘lsin? – dedim men.

– Qarindoshlarimiz mehmonga kelishgan ekan. Ularni kuzatib, qaytyapman. O‘zim huv anavi Polvontepa qishlog‘ida yashayman, – dedi u va boshi bilan kunchiqar tomondagi qishloqni ishora qilib ko‘rsatdi.

Men Polvontepa qishlog‘idagi odamlarning ko‘pchiligini yaxshi tanirdim, ammo unga qanchalik razm solib tikilmay baribir taniy olmadim. Shu bois undan so‘radim: 

– Kimning o‘g‘li bo‘lasiz?

– Ey, asli men boshqa qishloqdanman, – dedi u negadir shoshib. – Taqdir ekan, Polvontepa qishlog‘ida uylanib, shu yerda qolib ketdim.

– Polvontepada kimning qiziga uylangansiz?!

– Mahmud aka degan odamning qiziga uylanganman.

– Qaysi Mahmud aka? – dedim men va peshonamni tirishtirib, polvontepaliklarni bir-bir xayolimdan o‘tkaza boshladim.

– U kishining dunyodan o‘tib ketganiga ancha yil bo‘lgan, – dedi haligi yigit xayolimni bo‘lib. – Ammo siz tanisangiz kerak, bir paytlar qishlog‘ingizni podasini ham boqqan. Shu Mahmud aka­ning qiziga…

Hayotda ba’zan bir og‘iz so‘z yoki kutilmaganda ro‘y bergan arzimas voqea ham ko‘ngilning tub-tubiga cho‘kkan va asta-sekin unutilib borayotgan xotiralarni daf’atan uyg‘otib yuborishi mumkin. Men ham ayni damda shunday holatga tushgan, qarshimda allaqachon chim ustida chordana qurib o‘tirib olgan yigitning “Mahmud aka” degan so‘zlari birdan xayolimni ostin-ustin qilib yuborgan, ko‘z o‘ngimdan olis bolalik yillarim, Mahmud aka va uning telbasifat o‘g‘illari bir-bir o‘ta boshlagandi.

Rostdan ham, men Mahmud va uning o‘g‘illarini yaxshi tanirdim, taqdir boshi ustidan barcha sho‘rish-u azobi, kulfat-u g‘ussasini ayovsiz to‘kib solgan, ermaktalab odamlar uchun atay ovunchoq yaratgandek, hammasining birdek aql-u idrokini o‘g‘irlab qo‘ygan bu oilani kim ham tanimasdi, deysiz?

Oradan ko‘p yillar o‘tib ketgan bo‘lsa-da, men ayni damda ham Mahmud akaning o‘g‘illari ismini adashmay-og‘ishmay aytib beraman: to‘ng‘ichini Sulton, undan keyingisini Eljon deb atashar, adashmasam, qizlari ham bor edi.

Mahmud aka o‘ta sodda, bo‘sh-bayov, hatto laqmatabiat kishi edi, ammo uning farzandlari barchasi birdek, aqli noqis, ularning telba-teskari gap-so‘zlari, beo‘xshov qiliqlari ko‘ngilda ayanchli tasavvur uyg‘otardi.

Sira yodimdan chiqmaydi: Sulton, ehtimol, qaysidir kinoda ko‘rganmi yoki kimdandir eshit­ganmi, doimo bir gapni og‘zidan qo‘ymay aytib yurardi: Fashistlar bostirib kelmayaptimi?!

O, bu telba yigit yo‘lda kimni uchratsa, albatta, shosha-pisha shu savolni berar va ko‘zlari jovdi­rab javob kutardi.

Odamlar uning telba-teskari gap-so‘zlariy-u, beo‘xshov qiliqlariga ko‘nikib ketishgan, odatda, ko‘pchilik uning ko‘nglini xotirjam qilish uchun atay: “Sulton, sen xavotir olma, hammayoq tinch. Mabodo, fashistlarning qorasi ko‘rinsa, o‘zimiz senga xabar beramiz”, deb qo‘yishardi.

Sulton bu gaplarga chippa-chin ishonar va birdan ko‘zlari yovqur chaqnab ketardi. “Ha, aytinglar, tag‘in bexabar qolib ketmay. Fashistlar bostirib kelishi bilan uydan avtomatimni olib chiqib, hammasini tarillatib otib tashlayman”, derdi u.

Odatda, Sultonning katta-katta tim qora ko‘zlarida doimo allaqanday junun sharpasi o‘ynab turar, u ko‘pincha allanimalar deya o‘z-o‘ziga g‘o‘dranib yurar, ba’zan kutilmaganda, qah-qah urib kulib qolar, uning sovuq va ayanchli kul­gisi ko‘nglida vahm uyg‘otar, ba’zan esa, qahr-u g‘azabi, alam-u iztirobini ichiga sig‘dirolmay qolgandek, butkul quturib ketardi, bunday paytda uning ko‘zlari qonga to‘lib, qip-qizil tortib ketar, yuzi bo‘g‘riqib qo‘rqinchli tusga kirar va u qo‘lidagi poda tayoq bilan mollarni shunday ayovsiz sa­valashga tushardiki, tayoqning zarbidan bechora sigirlar bo‘kirib yuborardi.

Mahmud akaning ikkinchi o‘g‘li Eljon esa, o‘ta uyatchan va tortinchoq edi, u doimo odamdan o‘zini olib qochib yurar, agar yoniga yaqin borsangiz, birdan qo‘llari bilan yuzini bekitib olardi, uni gapga solish, allanimalarni so‘rash o‘ta mushkul edi.

Men olis bolalik yillaridagi bu og‘ir va ayanchli, ayni chog‘da g‘aroyib xotirlarni yodga olarkanman, o‘zimga dam-badam tikilib qo‘yayotgan haligi yigitga savolomuz qaradim. U qarashimdan ko‘nglimda kechayotgan o‘ylarni payqadi, shekilli, chuqur xo‘rsinib qo‘ygandek bo‘ldi.

– Ha, aka, – dedi u allaqanday ma’yus ovozda, – bularning bari peshonamda bor ekan.

Aftidan, u men bilan gaplashgisi, yuragidagini to‘kib solgisi kelayotgan edi, shekilli, chim ustida bamaylixotir o‘tirib oldi.

– Mening aynan Mahmud akaning qiziga uylanganimni eshitgan odam yo hayron bo‘ladi, yo ustimdan kuladi, – dedi u g‘amgin ovozda. – Mayli-da, kim qanday o‘ylasa, o‘ylayversin. Mening hech kimga og‘irligim tushib qolgan joyi yo‘q. To‘g‘risi, shu choqqa qadar hech kimga og‘iz ochib, yuragimdagini aytganim yo‘q, bugun sizga aytayapman: Mahmud akaning qizi Muazzamga uylanganimga hech qachon pushaymon bo‘lmaganman. Bundan keyin ham afsus qilmayman. To‘g‘risi, Muazzamni birinchi marta ko‘rganimdayoq hozir o‘zim ham tuzuk-quruq tushuntirib berolmayman, yuragimga qandaydir olov oqib kirgandek bo‘lgan, butun tanim qizib ketgan, o‘zimni juda g‘alati sezganman. Boya sizga aytdim-ku, o‘sha paytda huv anavi pastdagi qishloqda yashardim. Yoz boshlanishi bilan qishloqdagilar meni daryodan ariqqa suv boshlab kelishga yuborishardi. Ariqning qulog‘i esa, Polvontepa qishlog‘ining etagida edi.

O‘shanda ham daryoga tushib, tosh-u shox-shabbalarni bostirib, ariqqa suv ochayotgandim. Ishga juda berilib ketibman, bir chog‘ boshimni ko‘tarib qarasam, shunday boshim ustida – jarlik tepasida qandaydir begona qiz ko‘zini uzmay har bir xatti-harakatimni berilib kuzatib turgan ekan. Men peshonamdan oqayotgan terni qo‘llarim bilan sidirib tashlab, unga xijolat bo‘lgandek siniq jilmayib qaradim. Qiz esa, tikilib turganidan xijolat bo‘lib uyaldimi, birdan ko‘zlarini olib qochdi, so‘ng yuzini narigi tomonga o‘girib oldi. Uning egnidagi qizil gulli ko‘ylagi o‘ziga juda yarashib turar, mayda o‘rilgan sochlari yelkasini qoplagan edi. Men undan ko‘z uzolmay tikilib qoldim. Bilasizmi, o‘shanda uning jarlik ustida mung‘ayibgina o‘tirishiga mehrim toblanib qararkanman, yuragimga yoqimli iliqlik oqib kirib, butun tanim qizib ketgandek tuyulgan.

Shundan so‘ng o‘tirsam ham, tursam ham u haqida o‘ylaydigan bo‘ldim, uning jarlik ustida ojizgina qiyofada o‘tirishi sira xayolimdan nari ketmay qoldi. Men o‘zimga nimalar bo‘layotganini tushunmasdim, kecha-yu kunduz shu qiz haqida o‘ylar, uni dam-badam ko‘rgim kelardi. Shuning uchun nuqul oyog‘im Polvontepa qishlog‘i tomonga tortib ketaverardi. O‘shanda qishloqdagilar aytsa-aytmasa, suv boshlab kelishni bahona qilib, shu tomonga yo‘l olardim.

Keyinchalik so‘rab-surishtirib bilsam, u har kuni jarlikka ikki bosh qo‘yini o‘tlatgani haydab kelarkan.

Bilasizmi, o‘shanda juda qiziq holatga tushib qolganman. To‘g‘risi, hozir sizga buni qanday aytishni ham bilmayman, nima desam ekan, har kuni Polvontepa qishlog‘iga yo‘l olarkanman, yo‘l-yo‘lakay o‘zimcha o‘sha qizga juda ko‘p narsalarni aytishni o‘ylab borar, xayolimda bir-biridan chiroyli so‘zlar g‘o‘jg‘on tortib aylanar, bundan o‘zim ham zavqlanib ketardim. Ammo unga ko‘zim tushishi bilan birdan hayajon bosganidanmi, dovdirab qolib, gapimni ham yo‘qotib qo‘yardim, yuragim ko‘ksimdan otilib chiqqudek shitob bilan urib qolar, peshonamdan shovullab ter quyilib kelardi. Boyagi dadilligim, jur’atimdan asar ham qolmasdi, unga ancha payt jimgina tikilib o‘tirib-o‘tirib, so‘ng bo‘shashib izimga qaytardim.

Bir tomondan, unga dabdurustdan gapirgudek bo‘lsam, jahli chiqib, qarg‘ab berishidan, haydab solishidan cho‘chib turardim. Axir, u hali meni tanimasdi, ko‘nglimda nima borligini bilmasdi-da.

Qisqasi, men ancha payt nima qilishni bilmay boshim gangib yurdim. Faqat kunlardan bir kun yurak yutib, undan ismini so‘radim.

– Muazzam, – dedi u eshitilar-eshitilmas ovozda va shu zahotiyoq quyoshda qoraygan yuzi birdan qip-qizil tortib ketdi, hatto jilmayib qo‘ygandek ham bo‘ldi. Buni ko‘rib, mening ham yuragim hapqirib, ich-ichimdan suyunib ketdim. Axir, nega quvonmay, uning uyalib-tortinib, erkalangandek ovozda ismini aytishida yurakka iliq tegadigan qandaydir mehr bor edi. Men shuni his etib, unga yana mehrim ortib ketgan, xuddi azaldan tanigandek, ko‘nglimga juda yaqin olgandim.

O‘shanda men ham unga ismimni aytganman:

– Mening ismim Ibrohim, huv pastdagi qishloqda yashayman.

Buni eshitib, u shiringina jilmayib qo‘ygandi.

Biz shu taxlit tanishganmiz.

O‘sha kun bor-yo‘g‘i uning ismini bilib olganimdan quvonchim ichimga sig‘may qolgan, dimog‘im chog‘, o‘zimcha allaqanday qo‘shiqni xirgoyi qilib qishloqqa qaytganman.

* * *
Aka, men yetim o‘sganman, onamni eslay olmayman, uch yoshligimda dunyodan o‘tgan ekanlar. Otamni esa es-es bilaman, meni to‘­nining bariga solib, qayerga borsa, o‘zi bilan olib yurardi. Keyin otam ham kasallanib dunyodan o‘tgach, tog‘amning qo‘lida qolib ketdim. Tog‘am badjahl odam edi, ammo meni biron marta ham urishib-so‘kmagan, yetimligimni o‘ylabmi, doimo ko‘nglimga qarardi. Yangam esa, meni ichida o‘lardek yomon ko‘rardi, lekin tog‘amdan qo‘rqqanidan damini chiqarmas, o‘lganning kunidan chidab kelardi.
Xullas, quvonchimni ichimga sig‘dirolmay yurgan o‘sha kunlari Muazzamga uylanish niyatiga tushib qoldim. Axir, yoshim o‘ttizga borib qolgan, tengqurlarim allaqachon uylanib, bola-chaqali ham bo‘lgandi. Ammo buni tog‘amga qanday aytishni bilmay o‘ylanib qoldim. So‘ng o‘ylay-o‘ylay tog‘amga bir og‘aynim orqali ayttirdim. Tog‘am niyatimni eshitib, ko‘ramiz, deya indamay qo‘yibdi. Shundan so‘ng bir necha kun uyalganimdan tog‘amning ko‘ziga ko‘rinmay yurdim. Axiyri, bir kun ertalab, dasturxon ustida tog‘amning o‘zi gap ochib qoldi:
– Jiyan, uylanmoqchi ekansan, deb eshitdim. Topganing bormi?
O‘shanda tog‘amning gapini eshitib, uyalganimdan yerga kirib ketgandek bo‘lganman. Keyin o‘zimni biroz tutib olib, tortingancha ko‘nglimdagini aytganman:
– Polvontepa qishlog‘ida bir qiz bor ekan. Ismi Muazzam…
– Ey, hali kelin ham topib qo‘yganman, degin, – dedi tog‘am yoyilib kulgancha. – Sen ham balo ekansan. Mayli, men bir surishtirib ko‘ray-chi, keyin gaplashamiz.
O‘sha kuni kechga tomon o‘pkamni qo‘ltiqlab, hovliqqancha yana Polvontepaga yo‘l oldim. Bu gal qarorim qat’iy, hammasini Muazzamga ochiq aytib, uning roziligini olish edi.
Men Muazzamni odatdagidek, daryo bo‘yida uchratdim, u qo‘ylarini o‘tlatib yurgan ekan. Menga ko‘zi tushib, u ham ich-ichidan quvonib ketdi, shekilli, birdan yuzi yorishib, lablarining chetida kulgi sharpasi yugurgandek bo‘ldi, ammo buni sezdirmaslik uchun darrov boshini quyi solib oldi. “Kelishimni kutib turgan ekan” degan o‘y kechdi ko‘nglimdan. Men shundan dadillanib, to‘ppa-to‘g‘ri uning oldiga bordim.
– Muazzam, yaxshimisan? – dedim hayajondan entikib.
U “yaxshi” degandek, jilmayib qo‘ydi.
– Muazzam, – dedim yana. – Senga aytadigan bir gapim bor.
U birdan sergak tortdi va hayron bo‘lgandek, ko‘zlarini katta-katta ochgancha tikilib qoldi.
– Muazzam, – dedim. – Yaqinda tog‘am uyla­ringga sovchilikka boradi…
U bir muddat hech narsani anglamayotgandek, kiprik qoqmay tikilib turdi, keyin esa, yuzi birdan qizarib ketdi, faqat ko‘zlarida allaqanday mamnun aks etgandek bo‘ldi.
– Uyatsiz, – dedi u allaqanday erkalovchi ovozda va shoshib qo‘ylarini haydagancha qishlog‘i tomon ketdi.
Men uning ortidan qararkanman, yuragim quvonchga to‘lib borardi, nazarimda, o‘sha damda dunyoda o‘zimdan baxtiyor va omadli odam yo‘qdek edi. Muazzamning erkalangan ohangda “uyatsiz” degan so‘zlari qulog‘im ostida jaranglab turardi.
Qishloqqa qaytarkanman, “Muazzamning ham menga ko‘ngli bor ekan. Erta-indin tog‘amni sovchilikka yuboraman” degan o‘y xayolimni band etib olgan edi.
Xullas, men o‘zimcha hamma ish bitdi, deb yurgan paytimda kutilmaganda, bari birdan chippakka chiqib ketishiga oz qoldi. O‘shanda nazarimda, dunyo birdan teskari aylanib ketgandek bo‘ldi, qattiq qo‘rqib ketganimdan nima qilishni ham bilmay gangib qoldim.
Qisqasi, Muazzam bilan gaplashgach, oradan ikki kun o‘tib, oqshom uyga kelsam, tog‘am g‘azabi qo‘ziganidan o‘zini qayerga qo‘yishni bilmay turgan ekan. Menga ko‘zi tushib, battar jazavaga tushib qoldi.
– Hov ovsar, lattachaynar, – dedi tog‘am menga ko‘zi tushishi bilan. – Kimning ortidan ilakishib yurganingni bilasanmi o‘zi?! Sen aytgan o‘sha Muazzaming ham, otasi ham g‘irt jinni ekan-ku! Ularni qishlog‘ida hech kim odam qatoriga qo‘shmaydi, bu ovsar shunga uylanmoqchi emish… Hey, topgan qizingni….
Bu gaplarni eshitib, kimdir tuyqus boshimga bir musht tushirgandek, birdan gangib qoldim, hamon jazavaga tushgancha baqirib-cha­qirayotgan tog‘amga qo‘rqa-pisa qaradim.

Tog‘am hadeganda jahlini bosolmas, xuddi izzat-nafsi toptalgandek, tutaqib gapirar, jahldan yuzi bo‘g‘riqib ketgan edi.
Men ancha paytdan so‘ng xiyol o‘zimni tutib oldim va tog‘amga yolvorgandek, mo‘ltirab qararkanman: – Bunday demang tog‘a, Muazzam jinni emas, yaxshi qiz! – dedim bazo‘r.
Buni eshitib, tog‘am battar tutaqib ketdi.
– Buning topgan gapini qarang: yaxshi qiz emish, – dedi tog‘am bo‘g‘ilib. – Yaxshi emas, g‘irt tentak. Oilasida bironta sog‘ odam yo‘q. Shuni tushunasanmi, o‘zi?!
Hozir o‘ylasam, o‘zim ham hayron qolaman, umrim bo‘yi tog‘amning yuziga tik qarash tugul biron marta ham gapini ikki qilmaganman, ammo o‘sha damda boshimga yog‘ayotgan ta’na-dashnomlarga toqat qilolmadim.
– Tog‘a, – dedim o‘zimda jur’at topib, – men baribir Muazzamdan boshqaga uylanmayman.
Aftidan, tog‘am mendan bunday gapni kutmagan ekanmi, birdan bo‘shashib, jimib qoldi va hansirab nafas olgancha qahr bilan tikilarkan: – Hali shunaqa degin, – dedi. – Mayli, kimga uylansang, uylanaver. Jinniga uylanasanmi, telbaga uylanasanmi, bu sening ishing. Faqat topganingni bu uyga olib kelaman deb xomtama bo‘lma. Senga ham, topgan xotiningga ham bu uyda joy yo‘q. Endi ko‘zimdan yo‘qol!
O‘sha oqshom men tog‘amning uyidan chiqib ketdim. Bundan boshqa ilojim ham qolmagandi. Ammo tog‘am quturib, qahr-u g‘azabini sochgan, boshimdan ta’na-dashnomlarni yog‘dirgan, hatto uyidan haydab solgan, eng yomoni, o‘sha paytda qora tortib boradigan tayin boshpanam bo‘lmasa-da, sira tushkun ahvolga tushmagandim. Aksincha, tog‘amga ko‘nglimda borini ochiq-oydin aytganim, Muazzamning sha’nini himoya qilganim uchun o‘z-o‘zimdan xursand edim.
Aka, tog‘am bilan oramiz buzilib ketgani yaxshi bo‘lmadi. Bu haqda o‘zim ham ko‘p o‘ylayman. O‘shanda tog‘am menga azbaroyi yuragi achiganidan atay urishib-so‘kib, niyatimdan qaytarmoqchi bo‘lgan, hatto uyidan haydab yuborishgacha borgan, ammo qayoqqa ham borardi, ertaga ko‘zining yoshini oqizib, yana qaytib keladi, deb o‘ylagan. Menga yolg‘iz jigarim, deb yuragi kuyganidan shunday yo‘l tutgan. Men buni yaxshi bilaman. Ammo mening shunday yo‘l tutishdan boshqa ilojim yo‘q edi. Axir, men qanday qilib Muazzamdan voz kechib ketardim?! Tog‘am esa Muazzam­ning nomini ham eshitishni istamasdi. Tog‘amning fe’lini yaxshi bilaman, u juda oriyatli odam edi, men Muazzamga uylangudek bo‘lsam, qishloq­dagilarning gap-so‘zi, malomatini eshitishdan cho‘chib turardi, shuning uchun u meni o‘lib-tirilib, niyatimdan qaytarishga uringandi.
Harqalay, nima bo‘lganda ham, endi tog‘am­ning uyiga qaytish niyatim yo‘q edi. Ayniqsa, o‘sha oqshom tog‘amning Muazzam haqidagi haqoratomuz gaplari ko‘nglimga juda og‘ir botgan, ich-ichimdan hamma-hammasini yomon ko‘rib qolgandim. Agar bilsangiz, o‘sha paytda ko‘nglimdagi niyatim shu qadar qat’iy ediki, Muazzamga yetish uchun hech qanday kuch yo‘limdan qaytarolmas, Muazzamdan boshqa hech kimni ko‘rishni ham, nomini eshitishni ham xohlamasdim; Muazzamni o‘ylagan sayin qop-qorong‘i tortgan ko‘nglim yorishib borardi.
Qisqasi, tog‘amning uyidan bosh olib ketgach, ikki-uch kun qishloqdagi og‘aynilarimning uyida yotib yurdim. Keyin xayolimga qayerdan keldi, bilmayman, to‘ppa-to‘g‘ri Polvontepa qishlog‘idagi qassobning oldiga borib, boshimdan kechirganla­rimni oqizmay-tomizmay gapirib berdim va undan yordam berishni iltimos qildim. Qassob gapla­rimni sabr bilan eshitgach, ancha payt o‘yga tolib qoldi. Keyin esa u ham niyatimdan qayta­rishga urinib ko‘rdi. – Buni umr savdosi deyishadi, – dedi u. – Kimga og‘iz solayotganingni yaxshilab o‘ylab ko‘r, tag‘in ertaga afsus qilib yurma.
Qassob yana allanimalar deya uzoq nasihat qildi. Ammo men o‘jarlik bilan aytganimga turib ol­dim, nima bo‘lsa, peshonamdan ko‘raman, de­dim. Shundan so‘ng qassob noiloj Mahmud akaning uyiga sovchilikka borishga rozi bo‘ldi.
Muazzamning otasi Mahmud aka qassobning gaplarini eshitgach, yo‘q, demabdi, faqat ro‘zg‘orimning tirgagi shu qizim, uni uzatib yuborsam, battar xarob bo‘lamiz. Agar qizimga uylansa, biz bilan birga yashaydi, deb shart qo‘yibdi.
O‘shanda qassob o‘zicha hazil qilgan bo‘ldi: mashoyixlar yetimning yo‘ldoshi Xudo, deb bejizga aytmagan ekan. Qara, bir kunda ham uylik, ham kelinlik bo‘lding…
Aka, o‘sha paytda Mahmud akaning shartiga rozi bo‘lmasdan boshqa ilojim yo‘q edi. O‘zimga boshpana topilganidan umuman xursand bo‘lganim ham yo‘q, yakka-yu yolg‘iz ilinjim Muazzamga uylanish edi, shuning uchun har qanday shartga rozi edim. Qassobga ham rozi ekanimni aytdim. Dunyoda yaxshilar ko‘p, buni odam boshiga tashvish tushganda bilar ekan. Qassob savobtalab, tanti odam ekan. Meni yetim ekanimni bilgach, uyidan joy berdi, xuddi o‘g‘lidek boshimni silab, mehribonlik qildi, qo‘lidan kelgan yordamini ayamadi. To‘yga ham o‘zi bosh-qosh bo‘ldi, to‘rt-besh so‘m xarajatini ham o‘zi ko‘tardi.
Tog‘amga uylanayotganimni aytmadim, balki o‘zi eshitgandir. Chamasi, o‘shanda tog‘amning mendan qattiq ko‘ngli qolgan ekan, shu paytgacha yo‘qlab kelmadi. Nasib bo‘lsa, biron kun o‘zim oldiga boraman. Oradan ancha yil o‘tdi, balki endi tog‘am meni kechirgandir.
Shundan so‘ng oradan ko‘p o‘tmay Muazzam bilan to‘yimiz bo‘ldi. Buni rosmana to‘y deb ham bo‘lmaydi. Mahmud akaning hovlisida qishloq­ning besh-o‘n chog‘li odami yig‘ildi. Meni kuyov sifatida qassobning o‘g‘li boshlab bordi. Mahmud aka hovlisining chetidagi tomi osilib qolgan, ko‘rinishidan omborxonaga o‘xshab ketadigan ikkita kichkina xonali uyni bizga ajratib bergan ekan. To‘ygacha Muazzam bu uyni supurib-sidirib tozalabdi, devorlarini oqlab qo‘yibdi. To‘y kuni uy ichiga chimildiq ham tortib qo‘yishgan ekan. O‘sha kuni ayollar qo‘shni hovlidan Muazzamni yasantirib olib chiqishdi. Unga qarab turib, rosti gap, taniy olmay qoldim: uning egnida cho‘g‘dek toblanayotgan atlas ko‘ylak, sochlari mayda o‘rilgan, boshida katta oq shoyi ro‘mol tashlab olgandi. Muazzam juda chiroyli kelin bo‘lgan, hovlida to‘plangan ayollar ham pichirlashib shu haqida gapirishar, hatto ularning: – Xudo aqldan qisgan bo‘lsa ham, qurg‘urning husniga qarab, ko‘z to‘ymaydi-ya, deb aytgan so‘zlari qulog‘imga chalingandi.
O‘sha kun qishloqning mullosi nikohimizni o‘qib qo‘ygach, oldin Muazzam, so‘ng men chimildiqqa kirdik.

* * *
Aka, men Muazzamga uylanganimga o‘shanda ham, hozir ham sira afsus qilmayman. Axir, nega pushaymon bo‘lay, Muazzamdek oqila qiz bilan taqdirim qo‘shilganiga doimo shukr qilaman. To‘yimiz o‘tgach, bunga qayta-qayta ishonch hosil qildim. Faqat to‘ydan so‘ng qishloqdagilarning ishqilib, kuyovning aql-u hushi joyida ekanmi yoki u ham jinnimi, degandek menga qattiq qiziqib qolishgani, hatto darvoza-yu devor tirqishlaridan ti­nimsiz poylashgacha borishganiga sira ko‘nikolmay yurdim. O‘sha kunlari uydan tashqariga chiqishga yuragim bezillab qolgandi, har qadamda odamlar nigohi bilan tinimsiz ta’qib qilayotgani, ko‘chada to‘qnash kelib qolganda, surbetlarcha aft-angorimga qarashlari, turli kesatiq gap-so‘zlari, ba’zan ochiq-oydin kulishlari jonimdan to‘ydirib yuborardi. Ammo men ko‘nglimga qanchalik og‘ir botmasin, bariga chidadim, ustimdan kulgan, hatto masxara qilganlarga ham qattiq gapirmadim, shunchaki indamay qo‘ya qoldim. Keyin-keyin hammasi iziga tushib ketdi.
Odamlar meni jinni emas, to‘rt mucham soppa-sog‘, aql-u hushim joyida ekanimga ishonishdi, Muazzamga mehrim balandligi uchun bu yerga kelib qolganimni ham tushunib yetishdi. Shuning uchun ko‘pchilik hurmat bilan qaray boshladi.
Hozir qishloqda hech kim bizning ustimizdan kulmaydi, masxara-yu mayna qilishni xayollariga ham keltirishmaydi, faqat bizga rahmlari kelibmi, achinib qarab qo‘yishadi. Ko‘pincha esa, yaxshi gapirib, ko‘nglimizni ko‘tarishga harakat qilishadi.
Bilasizmi, aka, to‘yimiz o‘tgach, men Mahmud akaning yuragini qanday dard-u balo kemirib, ado qilganini tushunib yetdim. Bechora Mahmud aka dunyodan kuyib-kuyib armon bilan o‘tdi, farzandlarining aqli noqis, jinni tug‘ilgani, qishloq­dagilarning ochiq-oshkora masxara-yu mayna qilishi, hatto odam o‘rnida ko‘rmay xuddi bedavo dardga yo‘liqqan kimsaga qaragandek, irg‘anib qarashlarini o‘ylab, dardi ichiga sig‘may ketar, tursa ham, o‘tirsa ham, Xudo qaysi gunohim uchun meni bunday jazoladi, deya tinimsiz yozg‘irardi.
U o‘limi oldidan qo‘llarimni mahkam ushlab olib, bolalarimni tashlab ketmang, deya qayta-qay­ta yolvorib so‘ragani sira ko‘z o‘ngimdan nari ketmaydi.
Aka, nimasini aytay, o‘shanda nafaqat Mahmud aka va Muazzam, hatto qishloqdagi odamlar ham meni bu dard-u balolarga chidayolmay ertami-kech, kelgan tomoniga ketib qoladi, deb kutib yurishardi. Ayniqsa, Muazzam hammadan ko‘proq shu haqida o‘ylaganidanmi, ko‘nglidan sira xavotir-u hadik arimasdi. Ba’zan ko‘chaga chiqib ketsam, u yo‘lga qarab, ko‘zlari to‘rt bo‘lganini, xavotirga tushganidan bezovtalanib o‘zini qo‘yarga joy topolmay qolganini, hovliga kirib kelganimda, tipirchilab, u yoqdan-bu yoq­qa yugurgancha ko‘nglimni olishga urinishini sezardim. Ammo men bu hovlidan boshimni olib, allaqayoqqa ketib qolishni hech qachon xayolimga keltirmaganman. Bunday fikr xayolim ko‘chasidan ham o‘tmagan.
Qisqasi, Mahmud aka dunyodan o‘tgach, hovlida o‘zim bosh bo‘lib qoldim. Mahmud akaning xotini ancha yil burun qazo qilgan ekan. U nuqul xotinim sho‘rlik bolalarining etagiga yopishgan dardni ko‘tarolmay dunyodan ko‘zi ochiq ketdi, zorlanib gapirardi. Oilaning to‘ng‘ich o‘g‘li Sulton esa men uylanishimdan xiyol ilgari boshi aylanib, uydan chiqib, dom-daraksiz ketgan, u hali-hanuz qaytib kelmagandi. Rahmatli Mahmud aka hali ko‘zi tirik paytidayoq Sultonning qaytib kelishidan umidini uzib qo‘ygan, nuqul sho‘rlik bolam endi tug‘ilgan uyini ham topib kelolmasa kerak, deb kuyinardi. Ba’zan kimdir Sultonni qaysidir uzoq shaharda ko‘rganini, soch-soqoli o‘sib, bir ahvolda yurganini aytib qolar, buni eshitib, Mahmud akaning bitta dardi mingta bo‘lardi. Eljon esa, o‘ta yovvoyi, doimo odamdan qochib yuradi, otasining o‘limidan so‘ng kichkina uychaga qamalib olib, sira tashqariga chiqmaydi. Muazzam har kuni bir kosa yovg‘on-u yarimta nonni uyga kiritib beradi.
Bilasizmi, aka, men uylangach, shuni anglab yetgandimki, Muazzam akalari singari butkul aql-u hushidan ayrilgan, na xatti-harakati, na gap-so‘zlarini idora qilolmaydigan jinni emasdi. Ishonsangiz, uning to‘rt muchasi soppa-sog‘, aql-u hushi ham joyida, hamma-hamma narsani tabiiy va to‘g‘ri idrok etadi. Faqat bilasizmi, qishloq­dagilarning oilasi ustidan ochiq-oshkor kulishi, ko‘cha-ko‘yda “jinni, jinni” deya masxara-yu mayna qilishi, ochiq jirkanib qarashi, hatto bir lagandan osh yeyishdan or qilishi uning hali bolaligidan qalbini butkul qabartirib, zada qilib tashlagan edi. U odamlarning ana shunday ko‘z ochirmay qo‘ygan ta’qib-u malomatlarini eshitaverib, hech kimga ishonmay qo‘ygan, hamma narsaga ha­dik va qo‘rquv bilan qarar, ko‘cha-ko‘yda o‘zini savdoyidek tutar, o‘rni kelganda og‘zidan tupuk sachratib bobillagancha, shallaqilik qilish, hatto o‘g‘il bolalar bilan ham teppa-teng yulishishdan tap tortmasdi. U hayotda oddiygina mehr, andisha, hayo borligini allaqachon esidan chiqarib yuborgan, doimo odamlardan qochib yurar, hech kimga ishonmas, hamma narsani yomon ko‘rardi. Baxtsizlikni qarangki, u onadan soppa-sog‘, aql-u hushi joyida tug‘ilgan, ammo qattol qismat boshiga ayovsiz yog‘dirgan ko‘rgiliklarni ko‘raverib, og‘ziga kuchi yetmagan odamlarning ta’na-dashnomi, malomatlarini eshitaverib, aqldan ozishiga, jinni bo‘lib qolishga bir baxya qolgandi.
To‘g‘risi, to‘yimizdan so‘ng dastlabki kezlarda Muazzamning hurkak va yovvoyiligiga, arzimagan narsalarga ham baqirib tashlashiga, ba’zan kurakda turmaydigan qarg‘ishlariga ko‘nikolmay rosa qiynalganman. Hatto o‘shanda asablarim qaqshab, yuragim siqilib ketganidan bu hovlidan bosh olib ketish haqida ham o‘ylaganman. Ammo darrov fikrimdan qaytganman. Axir, men ketib qolsam, Muazzam butkul aqlini yo‘qotib, rostdan ham, jinni bo‘lib qolishi tayin edi. O‘shanda Muazzamni o‘ylab turib, bunga hech qachon jazm qilolmasligimni tushunib yetganman.
* * *
Aka, men umrimda ko‘p kitob o‘qimaganman, kitob titkilashga vaqt qayda deysiz, erta-yu kech yugur-yugurdan bo‘shamayman. Ammo yorining ishqida kuyib-kuyib, oxir-oqibat savdoyi bo‘lib qolgan oshiqlar haqida eshitganman. Bilasizmi, bu savdoyilikning da’vosi mehr-muhabbat ekan. Hatto hayvonlarga ham mehringizni bersangiz, erkalab boshini silasangiz, ular ham buni sezmay qolmaydi, oyoqlaringizga suykalanib, sizga ham mehr ko‘rsatadi, o‘zining minnatdorligini bildiradi.
Muazzam ham har kun, har daqiqada mening mehr-muhabbatim, yuragim tafti, ishonch-u umidimni his etib, asta-sekin sokin hayotga qayta boshladi. Uning kundan-kun ruhan sog‘a­yib, hayotga ishonch va umid bilan qarayotgani, uzoq yillardan buyon yuziga soya tashlab kelgan qo‘rquv va vahm sharpalari o‘rnini xotirjam va mahzun ifoda egallayotganini his etib turardim.
Sizga buni qanday tushuntirsam ekan, Muazzam shunday ko‘z o‘ngimda asta-sekin o‘zgarib borardi, ba’zan unga qarab turib, kechagi Muazzamni taniyolmay qolardim, chunki u kechagi yovvoyi va qo‘rs, hamma narsaga nafrat va shubha bilan qaraydigan, doimo nimadandir hadiksirab turadigan, ko‘zlari qo‘rquv va vahima bilan boqadigan Muazzamdan og‘ir va bosiq, andishali, har bir so‘zini o‘ylab gapiradigan, mehr-shafqatli, rahmdil va mehribon ayolga aylanib borardi.
Uning ko‘nglida o‘zimga nisbatan cheksiz mehr uyg‘ongan, u faqat mening ishonch-u hurmatimni qozonish, qaynoq mehrimga munosib javob qaytarish uchun butun vujudi bilan intilar, intila turib, ruhan sog‘ayib borardi. Men buni uyda kechgan har daqiqada yurak-yuragimdan his etib turardim.
Ayniqsa, Muazzam kechagi irkit, o‘ziga umuman qaramay qo‘ygan, hamisha kir-chirga bo­tib yuradigan qizdan saranjom-sarishta, orasta va nozikta’b ayolga aylangan edi. Chunki un­i­ng yuragida ishonch va umid chechaklari bo‘y ko‘r­satgan sayin to‘zg‘ib, xarobaga aylanib qolgan, allaqanday vahimali va qo‘rqinchli tuyiladigan hovlimizga birdan fayz kirib borardi, u erta tongda turib, hammayoq­ni supurib-sidirib, chinnidek top-toza qilib qo‘yardi. Uyimiz oldidagi bir parcha yerga rayhon ekkan, uning xushbo‘y hidi butun hovliga taralib turardi.
Aka, Muazzam bilan birga yashay boshlagach, yana bir voqea ro‘y berganki, shuni eslasam, hozir ham ko‘nglim g‘alati bo‘lib ketadi. Nima desam ekan, har kuni ertalab uydan chiqayotganimda tuflimni top-toza, artib qo‘yilganini ko‘rardim.
Avvaliga bunga uncha e’tibor bermadim. Keyin esa, kimdir tundami yoki tong azon payti chang-cho‘ngga botgan tuflimni tozalab, artib qo‘yayotganini sezib qoldim. Bir kun erta tongda uyg‘onib, tashqariga chiqsam, Muazzam berilib tuf­limni tozalayotganini ko‘rib qoldim. Ishonasizmi, u shunchalik mehr va ishtiyoq bilan tuf­limning chang-cho‘ngini aritar ediki, hatto men tikilib turganimni ham sezmasdi.
Men o‘shanda Muazzamga qarab turib, ayolga mehringizni bersangiz, uning ishonch-u e’tiborini qozonsangiz, u sizni Xudodek ko‘rishini, o‘zini butkul sizga bag‘ishlanishini anglab yetganman. Balki men xato o‘ylayotgandirman, ammo odamga bundan ortiq baxt bo‘lmasa kerak…

* * *
To‘yimizdan so‘ng oradan ikki yilcha o‘tgach, bir kun Muazzam omborxona shiftida osib qo‘yilgan, chaqaloqligida o‘zi yotgan beshikni olib chiqib, kir-chirlarini artib tozalabdi. So‘ng allaqayerdan ko‘rpacha-yu bolishi va yoping‘ichlarini ham topib kelib, beshikni yasantirib, uyning to‘riga qo‘yibdi. O‘sha kun oqshom men daladan horib-charchab uyga kelgach, uy to‘rida turgan beshikka ko‘zim tushdi-yu, rosti gap, ko‘nglim juda g‘alati bo‘lib ketdi. Nima gap ekanini darrov tushundim, ammo sir boy bermay Muazzamdan atay so‘radim:
– Beshik nimaga kerak bo‘p qoldi?
Muazzam ovozimni eshitib, menga yalt etib qaradi, qarab turib, yuzi va ko‘zlarida quvonch sharpasi jilvalandi, bir zum shunday – baxtdan sarmastdek tikilib turdi-da, so‘ng uyalganidan yugurib tashqariga chiqib ketdi.
Muazzam ayol edi, u butun vujudi bilan ona bo‘lishni, jajji farzandini dunyoga keltirib, bag‘riga bosishni istayotgandi. Bu istak uning butun vujudini chulg‘ab olgan, men buni uning har bir xatti-harakati, gap-so‘zlaridan his etib turardim. Keyinchalik u tong-azonda, men uxlayotgan mahalda, boshiga ro‘molini yoyib tashlab olgancha, bo‘m-bo‘sh beshikni tebratgancha past ovozda alla aytadigan odat chiqardi. Bir safar hali tong oqarmagan payt Muazzamning yig‘lagan kuyi alla aytayotgan ovozidan uyg‘onib ketdim. Ey, aka, uning o‘sha paytdagi holatini eslasam, hozir ham ko‘nglim o‘ksib ketadi, yuragim bo‘shashib, yig‘lagim keladi. O‘shanda Muazzam shunchalik hazin va dardchil ovozda alla aytardiki, uning o‘zi emas, balki yuragi ezilib-ezilib yig‘lar va bu iztirob, nola-yu fig‘onni eshitgan har qanday toshbag‘ir odam ham chidayolmay “dod” deb yuborardi. O, bu shunchaki alla emas, balki yurak-bag‘rini ezib tashlagan dard-u hasratini qo‘shiq qilib aytardi, o‘zini unutib yig‘lagan ko‘yi nola qilarkan, Xudodan marhamat-u inoyatini ayamaslik­ni, o‘ziga farzand ato etishni agar niyati ijobat bo‘lsa, bu dunyodan armon-u o‘kinchsiz o‘tishini aytib yig‘lardi. Uning seldek ko‘pirib-toshayotgan nola-yu fig‘oni, dard-u hasratini eshitish juda og‘ir va azobli edi. Men ham bunga uzoq chidab turolmadim, ko‘nglim erib ketgandek bo‘ldi, yuzimga ko‘rpani tortib, qon bo‘lib yig‘ladim va yig‘lab turib, Xudodan bizga farzand ato qilishni so‘radim.

* * *
Oradan to‘rt yil o‘tayotgan bo‘lsa-da, biz hali farzand ko‘rmagandik. Muazzam kecha-yu kunduz shuni o‘ylaganidan g‘am-g‘ussaga bo­tib, ma’yus tortib qolgan, tinimsiz toqatsizlanar, dam-badam yuragi hasratga to‘lib ketganidan chuqur-chuqur “uf” tortib qo‘yardi. Men ham uning ahvoliga qarab, ich-ichimdan qiy­nalardim va o‘zimcha unga allanimalar deya taskin-tasalli bergan bo‘lardim.
Bir kuni u dardini ichiga sig‘dirolmadi, yura­gidagini aytdi:
– Meni do‘xtirga olib borib ko‘rsating…
O‘sha kunlari o‘zim ham shu haqida o‘ylab yurgandim. Ertasi kun ertalab qishlog‘imiz yaqi­nidagi shaharchada joylashgan do‘xtirxonaga bordik. Do‘xtirlar bizni qariyb bir hafta tekshirishdi. Ular mening sog‘ligim to‘g‘risida arzigulik bir gap aytishmadi. Faqat buyragingizda ozroq shamollash bor ekan, davolansangiz o‘tib ketadi, deyishdi. Muazzamni esa, qandaydir g‘alati apparatlar bilan qayta-qayta tekshirib ko‘rishdi. O‘shanda Muazzamni tekshirayotgan ko‘zoynakli do‘xtir­ning vahimali ovozda “Yo, tavba, buyog‘i qanday bo‘ldi?!” – degan gaplari hali ham qulog‘im ostidan nari ketmaydi.
Qisqasi, o‘shanda do‘xtirlar Muazzamni uzoq tekshirishdi, o‘zlaricha pichirlab, allanimalarni muhokama qilishdi. Keyin esa, haligi ko‘zoynakli do‘xtir Muazzamga “Siz tashqariga chiqib tu­ring”, deya mening yolg‘iz o‘zimni olib qoldi.
Do‘xtir kursiga o‘tirarkan, menga ko‘zoynagi ostidan g‘alati qarab, Muazzam haqida so‘rab-surishtirishga tushdi: u kimning qizi, ota-onasi, qarindosh-urug‘lari kimlar… Xullas, do‘xtir to‘satdan shunaqa ko‘p savollarni qalashtirib tashladiki, men javob berolmay, gangib qoldim. Buning ustiga do‘xtirning har bir savoli qandaydir qo‘rqinchli tuyilganidan yuragim xavotirga to‘lib borardi. O‘shanda do‘xtirning savollariga bilganimcha javob berdim. Nihoyat, do‘xtir Muazzamni Polvontepadagi Mahmud akaning qizi ekanini eshitgach, xuddi o‘zini qiynayotgan jumboqqa javob topgandek, birdan ko‘zlari chaqnab ketdi.
– Shuni oldinroq aytmaysizmi? – dedi u hovliqqan ko‘yi. – Bo‘ldi, bo‘ldi, hammasi tushunarli.
Ammo men hech narsani tushunmay angrayib qolgan, qo‘rquv va xavotir bilan do‘xtirga qarab turardim.
Birozdan so‘ng do‘xtir menga yuzlanib, tag‘in savolga tutdi:
– Siz uylanayotgan paytingizda hech narsani bilmaganmisiz?
– Yo‘q, nimani bilishim kerak edi? – dedim jahlim chiqib.
– Ey, uka, o‘zingizni bosing, – dedi do‘xtir. – Avval yaxshilab so‘rab-surishtirib, so‘ng uylanish kerak edi. Bilsangiz agar, Mahmud akaning oilasi ro‘y­xatda turadi, farzandlarining bari ruhiy xasta bo‘lib tug‘ilgan. Tibbiyotda hali bu kasallikning da’vosi topilmagan. Bundan ham yomoni, bu kasallik suyak suradi. Shuning uchun bu kasallikning ol­dini olish maqsadida kasallikka chalingan o‘g‘il bolalar urug‘sizlantiriladi, qizlarning esa onajoyi olib tashlanadi… Ulardan nasl qolmaydi…
Men do‘xtirning xonasidan qanday chiqqanimni bilmayman, hushim o‘zimda emas, butkul karaxt tortib qolganimdan boshim hech narsani idrok etmasdi. Ammo bunga qaramay eshik oldida toqatsizlanib, chiqishimni kutib turgan Muazzamga ko‘zim tushishi bilan bazo‘r jilma­yishga urindim, biroq bir og‘iz so‘z qotishga tilim aylanmadi. Do‘xtirning gaplarini qayta xayolimdan o‘tkazarkanman, bo‘g‘zimga bir og‘riq kelib qadalgandi. Ey Xudo, deyman ichimda, bu sho‘rlik ayolni nega buncha qiynaysan, shuncha jabr-u sitaming yetmasdimi? Bu gapni eshitsa, u aqldan ozmaydimi? Endi uni qanday yupataman, nima deb ovutaman?!
Muazzam bilan jimgina uyga qaytdik. Yo‘l bo‘yi unga hech nima demadim. Ammo u bezovtalanib dam-badam yuzimga qarayvergach, axiyri sabrim chidamadi.
– Muazzam, – dedim atay xotirjam ovozda, – do‘xtir aytdiki, ikkalamiz ham soppa-sog‘ ekanmiz. Faqat biroz davolanishimiz kerak. Shundan so‘ng albatta, farzandli bo‘lamiz.
Aka, Muazzam – ko‘nglida g‘ubor ham yo‘q, go‘dakdek sodda va ishonuvchan ayol, ayniqsa, mening gaplarimga hech qachon shubha-gumon bilan qaramaydi, nima aytsam, hammasini ro‘y-rost qabul qiladi. Bu gal u ichimdan to‘qib-bichib aytgan gaplarimga chippa-chin ishondi, birdan chiroyi ochilib, yuziga qon yugurdi va qo‘llarimni mahkam ushlab oldi.
Muazzamga hozirga qadar hech nima deganim yo‘q. U dam-badam qachon davolanishga bo­rishimni so‘rab qoladi. Men esa hali uni, hali buni bahona qilib, atay orqaga tashlab kelayapman.
Aka, sizga aytsam, ba’zan o‘zim ham bu sirni ichimga sig‘dirolmay qolaman, yuragim to‘lib ketganidan “dod” deb yuborgim keladi, kechalari o‘ylab, uyqum qochib ketadi. “Ey Xudo, bu azobni qachongacha ichimda saqlab yashayman?!” deyman. O‘zining tanidagi sirdan bexabar, hamon umid va ilinj bilan yashayotgan, Xudoga tinimsiz yolvorib, farzand ato qilishni so‘rayotgan Muazzamni o‘ylasam, dard-u alamim battar ortadi, dunyoga sig‘may qolgandek bo‘laman.
Bir kuni bu dardni ichimga sig‘dirolmay yolg‘iz o‘zim yana haligi do‘xtirning oldiga bordim-da, Muazzam hech qanday ruhiy xasta emas, soppa-sog‘ ekanini, ishonishmasa, qayta tekshirib ko‘rishlarini aytdim.
Do‘xtir mening gaplarimni diqqat bilan eshitdi, keyin xayrixoh ovozda gap boshladi:
– Uka, men hammasini yaxshi tushunib turibman. Ayolingiz ruhan sog‘lom ekaniga ham ishonaman. Ammo bir paytlar qaysidir do‘xtir­ning xatosi tufayli bechora ayolingiz bir umr baxtsiz bo‘lib qolgan. Afsuski, endi bu xatoni tuzatishning umuman imkoni yo‘q. Iltimos, meni to‘g‘ri tushuning, – dedi u.
Men dard-u dunyom battar qorong‘i tortib, izimga qaytdim.
Aka, bunday o‘ylab qarasam, bu dunyoda meni Muazzamdan, Muazzamning mendan bo‘lak hech kimi yo‘q. Shuni o‘ylasam, unga mehrim yana-da ortib ketadi. Uni tashlab ketishni hech qachon xayolimga ham keltirmayman.
O‘zi bu gaplarni shu choqqa qadar og‘iz ochib hech kimga aytmagandim. Bugun negadir sizga yuragimni bo‘shatib olgim keldi…
U shunday deya hikoyasini tugatdi va negadir aybdordek ko‘zlarini jovdiratib menga qarab qo‘ydi.
Uning so‘zlari, o, yo‘q, bular shunchaki oddiy, jo‘n so‘zlar emas, balki og‘ir, dog‘uli, iztirob va g‘am-anduhga yo‘g‘rilgan, ayni damda nurli kechmish meni butkul ko‘r-u karaxt qilib tashlagan, yuragim hayrat-u hayajonga to‘lib borar, qarshimda boshini quyi solgancha o‘tirgan, peshonasiga bitilgan qismat-u a’moldan zorlanmay-nolimay, buning uchun na dunyodan va na hayotdan biron-bir narsa ta’ma qilmay yashayotgan bu yigitga nisbatan ko‘nglimda havas-u hayratim, hurmat-u mehrim tobora oshib borardi.

(Davomi bor)

Shodiqul HAMRO

 

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.