Bu voqeaga beş-olti yil böldi. Aslida, aytişga arzigulik ham emas. Baʼzilar kulimsirab qöyişini ham sezayotgandayman. Lekin xayolimdan ketaqolmaydi-da. Köl böyi, baqaqurilloq. Tungi samodagi tillarang oy. Suv yoqasida timirskilanib yurgan qora şarpa. Şu, xolos.
Şu, xolos, deyman-u… U manzaralar ortida bahaybat, hayot degan yaşnoq tiriklikni söldirib, asta-sekin bostirib keladigan ğalati bir musibat sezilganday bölaveradi.
Payqagandirsiz, aytişga ham taraddudlanib turibman.
Bahor mahali elning son-sanoqsiz qişloqlarida, oy havolagan tiniq keçalarda hammayoqni qurbaqa nağmasi tutib ketişini bilmaydigan odam bölmasa kerak. Ariqlardagi, kölmaklaru suv havzalaridagi son-sanoqsiz mitti yaratiqlar nima uçundir oy yoğdusiga mahliyo bölib sayrayverişadi. Zulmat keçalarda esa tek ötirişadi.
Bahor. Havoda, tuproqda iliqlik sezilib qolgan, ötlar yam-yaşil, gullagan butalar keçasiyam oqiş bölib körinadi.
Qisqasi, toqqa borgan edik. Köl oldidagi möjaz eski dalahovliga joylaşdik. Kiçkina uyça, ayvon, çayla, qozon-tovoq… Köl jimirlab turibdi. Tegrasidagi maysalar qizil, sariq, yaşil, kökiş gul oçibdi. Borib qarab, hayron qoldim: kökişlari çaqirtikan ekan. Hatto şuyam gullabdi! Baʼzilari suvga tökilibdi, orasida kiçkina yaşil baqa tek çayqaladi. Avvaliga bittasini körgan ekanman, saldan keyin qarasam, sal narida yana bittasi, keyin yana, yana…
Erta bahorda bunaqa havzalarda millionlab itbaliqlar uruğdan çiqadi. Suzib-suzib, mitti yaşil baqalarga aylanişadi. Buni bolaligimdan beri bilaman. Hatto yomğir kölmaklarida ham paydo bölib qolişadi.
Döstlarimizdan biri kaftini quloqlariga bosib oldi.
– Sukunatdan quloğim şanğillayapti, – dedi jilmayib.
Quloq şanğillaşi bosim özgargani tufayli. Har holda, ança-munça balanddamiz. Dengiz sathidan bunçalik yuksaklikda taom pişirib bölmaydi, deyişadi. Toğliklar şu sababli ovqatlarini qaynatib emas, qovurib tayyorlaşadi.
Quyoş botib, juda nozik qoronğilik pardasi tevarakni asta-sekin çulğadi. Favqulodda durkun maysalar, daraxtlar qiyofasi şom degan ummonga çöma bordi. Tizza böyi ötlar, gurkiragan kök gulli tikanlarning şaklu şamoyili muloyimlaşdi. Rosa uzoqlarda kiçkina uyçalarning çiroqlari miltiradi. Yaqinginada esa kattakon quş ovozsiz qanot qoqib ötdi.
– Tinçligini qara-ya… – dedi döstlarimizdan biri.
Tevarakni ança kezdik. Daraxtlar orasidan ulkan qizğiş oy kötarildi. Köl suvida akslanib, şuʼla yölakçasi hosil qildi. Unda-bunda suv ostidan boş kötargan ötlar qoramtir bölib körindi. Yoğdu tevarak ranglarini ham özgartirib, mayin, yumşoq böyoqlarga böyadi.
Saldan keyin, oymomo yanada havolagani mahal tösatdan baqalar xonişi boşlanib ketdi. Avvaliga bir-ikkitasi, keyin qolganlari jör bölişdi. Tevarak vaqir-vuqir saslarga töldi. Çunon sayraşyaptiki, naryoği yöq.
Atay borib, köl yoqasiga qarab keldim. Özi körinmaydi, ammo ovozi quloqni yoradi.
Köl qorovuli ozğin, yuzi çötir-çötir, barmoqlari qiyşiq kişi ekan. Toğ xalqini sodda-samimiy deb örganib qolganmiz. Bu – kamgap, qoşlari ösib ketgan, butun turiş-turmuşi şu bahor manzarasiga mos tuşmaydigan kişi, qölida boltasi, bulturgi qurigan şox-şabbalarni butab yurardi.
Agar döstlarimizdan biri xato qilmaganida, u voqea röy bermas, mening içimda ham şu açinişu hayiqişlar bino bölmasmidi? Afsuski…
– Şularning ovozini öçirişning iloji yöqmi? – dedi döstimiz iljayib, qöli bilan kölni körsatib.
Qorovul bir kölga, bir unga qaradi. Şunda közi sovuq yilt etdi.
Öşa yilt etişda ham tevarak manzarasiga mos tuşmaydigan bir nima sezildi.
– Bor, – dedi past, böğiq ovozda. – Neç pul beras?
– Şungayam pul olasizmi?
– Soqqasini bersangiz tinçitaman, – dedi u, ruhsiz. – Işonavering, to sahargaça birontasining dami çiqmay qoladi.
Bor-yöq gapi şu böldi.
– Böpti, siz aytganday bölaqolsin, – dedi döstimiz ham.
Qorovul pulni olib, yaxşilab çöntagiga joylagaç, şoşmasdan köl böyiga jönadi.
Oy yanada havoga kötarilib, qizğişligi bilinmay ketdi, oltinday yaraqladi. Keyin yulduzlar çaraqlab, osmonning uzoq-yaqin joylariga tilla çangiday soçildi.
Qolgani bir neça daqiqa içida röy berdi.
U kişi bir qança vaqt sohilni aylanib yurdi. Nimalarnidir çamalayotgani bilinib turardi.
Baqalar nağmasi yanada avjiga çiqdi. Yengil şabada esa boşladi. Şunaqangi tölib-toshib sayraşardiki! Samodagi oltin oy şunça jöştirarmikin deb hayron edim.
Keyin köl böyida nimadir röy berdi. Haligi kişi egilib, suvdan bir nimani oldi-da, quloçkaşlab nariroqqa otib yubordi.
Otilgan narsa höv narida çölp etib suvga tuşdi. Tevaragida kiçkina halqalar hosil qilib, qorayib-qalqib turaverdi.
Şu zahoti köl böyidagilarining uni öçdi. Söng xuddi birov atay qilganday, boşqalarining sasi ham tina boşladi, göyo şamol bir esib, ovozini biz turgan joydan boşlab uzoqlarga qadar öçirib ötayotganday edi.
Çirildoqlar ham bor ekan, vaqillaşlar barham topgaç, nimagadir çirildoqlar ham jimib ketişdi.
Tevarak tinçib qoldi. Nihoyatda sokin sukunat çömdi.
– Iya, ğalati böldi-ku, – dedik bir-birimizga qarab.
U kişi köl böyida tippa-tik, toş qotib turardi. Har holda yana sas çiqaradimi-yöqmi deb çamalayotgan bölişi mumkin.
Ançagina vaqt ötgaç, bizlar ham yaqinlaşib bordik.
– E tavba, nima qildingiz?
U kişi hanuz öşa ruhsiz ovozda javob qildi:
– Oy nurida juda jöşib sayrayotgan bittasi bor ekan. Tutib olib boşidan ezib öldirdim-da, qaytib suvga otib yubordim…
Keyin yanada ruhsiz ohangda ğöldiradi:
– Afğonistonda… uruşda… şunaqa qilardik!
– Qanaqa… qilardingiz?
– Şu… özingiz kördingiz-ku!
Hammamizning nafasimiz içimizga tuşib ketdi.
Tasavvurimda u mitti yaşil maxluqlarning suv betida oyoq-qölini tört tomonga yoyib, çayqalib turgani jonlandi. Juda sayragisi kelsayam, yaqinginadagi ölim nafasidan hayiqqani uçun sas çiqarolmasmikin? Kim bilsin…
Aytdim-ku, bahor edi. Tevarak yaraliş-yaratiliş jöşqinligi içida, har tarafda kelajakda meva bölib yetiladigan kurtaklar niş urgan, kökargan, gul oçgan, hatto yulduzlar ham yangidan tuğilganday, hamma narsa tozariş pallasida edi. Butun tabiatni zavqu şavqqa töldirib yuborgan edi bahor.
– Öldirsa öldiribdi-da. Bor-yöği baqa-ku?
Ha, töğri. Agar kölda emas, kölmakda dunyoga kelsaydi, öz-özidan halok bölib ketardi. Bahorda elning bepoyon kengliklarida bunaqa yaratiqlar son minglab dunyoga keladi. Qançasi yaşab, qançasi ölib ketişi ham nomaʼlum.
Biroq u voqea menga nima uçun şunaqa qattiq taʼsir qilmoqda? Bolaligimda özim ham neçtasini öldirganman-ku? Ninaçilarning qanotini yulib olganman, xivçin bilan urib qançadan-qançasini jonidan judo qilganman, taʼsirlanmaganman-ku? Taʼsirlaniş ne, nima qilganimni öylab ham körmaganman.
Endi esa…
Ovqatimiz pişdi. Haqiqatan ham çirildoğu baqalarning sahargaça dami çiqmadi. Bir nimadan qörqib-hayiqib, tek ötirişaverdi. Bizlar ham öşa jimjitlik aro yedik-içdik, köl yaratiqlarining tutumidan hayratlanib, uxlagani yotdik…
Tuşimga bolaligim kiribdi. Benihoya kuçli porlagan quyoş har tarafni zar bilan öragan, özim kabi navqiron daraxtlar orasida çopib yurarmişman. Bobom, enam, otam tirik, menga kulib qarab turişarmiş. Şoxdagi köm-kök xom olmalardan uzib, ularga uzatarmişman…
Quşlar sayroğidan uyğondim. Quyoş çiqib, kunduz olamga yoyilibdi. Hamma yoqni tutib ketgan çuğurlarga kulimsirab quloq solib yotarkanman, keçagi hodisa esimga tuşdi.
“Şularniyam birontasini öldirib, daraxtga osib qöysa, qolganlari çuğurlamasmikin?” degan ğalati öy keldi xayolimga.
Çömilmoqçi ham böldik, lekin havo salqin edi, buning ustiga, ölik baqa bor kölga tuşgimiz kelmadi. Nonuşta qilib, yana biroz aylanib, izimizga qaytaverdik.
* * *
Oradan yil ötgaç, bolalar toğu toşga oboring deyişganida, “Xöp” dedimu keyin… borgim kelmayotganini payqab qoldim. Oyoğim heç tortmadi. Toğda nima bor, dala-daştga çiqinglar desam, tuşunişmaydi. Dala-daşt deyman-u, u yoqda ham Xudoning beozor maxluqlari yaşab yurişgani köz oldimga keladi. Öşa joyda ham biron noxuş voqea röy bersa-ya, deb öylayman.
Xayolimda hali-hanuz öşa, sokin jimirlagan suv. Havolab ketgan oy, köl yoqasida şamday qotib turgan kişi hamda birgina, bor-yöği birgina jinsdoşining öldirilganidan qörqib, to sahargaça dami içiga tuşib ketgan beozor maxluqlar.
Haligi kişi öşa joylarni şoşilmasdan aylanib yurganga öxşaydi.
U qiyofa yana köp manzaralarni hosil qiladi. Ötgan joyida maysalar quriyotganini körib qolaman. Yaşnoq fasl içra kezgan yovuz şarpa bölib tuyuladi. Tuyulişi ne, ruhsiz nigohiyu qiyşiq barmoqlarigaça aniq-tiniq köraman.
…Rostdan ham, odamning aytgisi kelmaydigan voqea. Bolalarni heç qayoqqa yuborgim kelmaganining sababi şu. Ha, öşanday hodisaga yana duç kelişmasin, barq urgan hayot jöşqinliklariaro faqat yaxşiliklar içida ulğayişsin, mitti yuraklari nekbinliklar bilan tölaqolsin deyman…
Bir otaning istagi yana qanaqa bölardi?
Isajon Sulton,
Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan madaniyat xodimi.
1967-yili tuğilgan. Toşkent davlat universiteti (hozirgi ÖzMU)ning jurnalistika fakultetini tamomlagan. “Munojot”, “Oydinbuloq”, “Hazrati Xizr izidan” nomli qissa va hikoyalar töplamlari, “Boqiy darbadar”, “Ozod”, “Genetik” kabi romanlari çop etilgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


