Uni ilk bor Ğöbdintoğ etagida uçratdim.
Quyoş nurlari nimjöş rutubatni kesib, tiramaning açimtir issiği zabtiga olganida yaydoq dalada lökkillab ketib borardi. Ahyon-ahyonda biyday yalanglikda is olib çopar, gohida böynini çözib şuvoqlar orasiga hezlanib tikilib qolardi…
Ovi baroridan kelmasa, yana somonpoyasi yiğib olingan maydonga çiqib olardi.
Odam oyoği uzilgan adoqsiz daşt sahnida undan bölak qora körinmaydi. Pastqam tepaliklarga yaqinlaşavergaç, yölini öngga burdi. Sel yölida hosil bölgan jarliklar oralab, şox-şabba va quş patlari uyulib qolgan qöqimlarni hidlab kördi. Söng kungay tarafdagi qiyalama sari yörtib ketdi. Etakdagi töqayga öxşaş bodomzorda sanğib yurdi: mullatörğay quvdi, kovulning qotgan mevalarini terib yedi, eski qöşxonada1 allanimaning qoldiqlarini titkiladi. Içida ovqatyuqi qotib qolgan selofan idiş kuzning yengil şabadasida pirillab, itning oğzida osilib borardi. Daraxt şoxlaridagi daşt quşlari yelim xaltaning şitirlaşi va itning bir maromda yörtişini qiziqsinib kuzatib turadi. U yovvoyi bodomlar orasidagi akas tagida oyoq ildi. Tandirning oğzidek kovak içiga yer bağirlab örmalay boşladi…
Sangzor va Zarafşon orasidagi kimsasiz Ğöbdin daştiga bu it qayerdan kelib qolgan?. Qanday ayanç qismat odamlardan olis, ovloq manzilga uloqtirib taşlagan? Qaysi qilmişi bunday taqdirga röbarö qilgan? Heç kim bunday savollarga javob bera olmas, oçiği, uning hayot tarzi heç kimning xayoliga kelmas edi. Ha-ya, nazardan batamom qolgan, taşlandiq emasdi: bolalagan kezlari kuzatuvda bölardi. Işqibozlar zimdan poylab, izma-iz yurib inini topardi; hali közi oçilmagan kuçukçasini xurjunga solib, dunyo topgan kaldek suyunib qaytardi. Çöponlar: “Bolalari böribosar böladi”, derdi. “Bittasi ikki qaşqirga teng!” degan gaplar ham ulardan çiqqan. Qiziq, laqabiyam turliça edi.
– Ğubursoyning kuçugi, – dedi bir kuni opam gap orasida.
– Saroylining sayoq iti! – jahl qiluvdi meşini ğajib ketganida Zubayda qöşnimiz.
– Olahökki! – deb edi rahmatli Ismat çöpon bir maʼrakada.
Ismat çöponning nega Olahökki deganiga haligaça tuşunmayman. Çunki uning olasi yöq, qizğiş malla, tuğma çöntoq edi. Şalpanglagan quloqlari, kalta tumşuği et olgan paytlari öziga yaraşib turardi…
Öşanda oltinçimi, yettinçimi sinfda, işqilib, kiçkina maktabda öqirdim. Bolalar töqqizni bitirgaç, katta maktabga ötardi. Şunisi esimda. Köpkarilab ketgan dadam bir oy deganda nomozşom mahali qaytdi. Sançqi bilan ğaramdan piçan suğirayotuvdim, otning uzun-uzun pişqiriği eşitildi. Darvoza yonidagi oqqa burkangan otliqqa közim tuşdi: dadamni ham, Çambil laqabli otimizni ham çarçoq bosib turardi. Jonivorning taram-taram yolida, dadamning qayrilma möylovida tomçinusxa sumalaklar bor edi.
– Qoronği tomda katta qilsang, – Çambilni otayvonga olayotuvdim, otam keça-bugun közi oçilgan kuçukçani uzatdi. – Qopqir böladi!
Gidikning mizoji yaxşi ekan, sal kunda qora ovqatga örgandi. Qiş oxirida tozidek ingiçka, lekin böydor itga aylandi. Ikki qor bosganida qişloğimizning oldi iti böldi. Men uni olti oy qoronği tomda saqladim. Şu boismikan, dadam aytganidek, qopqir va badjahl böldi. Kattaravergani sayin qöni-qöşnilar seskana boşlagaç, hovlimiz etagidan guvaladan in qurdik. Belbaravar qoziq qoqib, boylab qöydik. Avvaliga oti yöq edi, ukam ikkimiz duç kelgan nom bilan çaqirardik. Hayit arafasi mehmonga kelgan ammam bir-ikki hayiqib: “Ol, anov Oqtirnoğingni?!” degaç, laqabi Oqtirnoq bölib qoldi.
Bir safar zanjirini uzib, Qöziboy boboni bosganida dadam qattiq baqirdi.
– Miyang suyulib ketganmi? Heç zamonda itning zanjirini çilvir bilan ildiradimi qoziqqa?! – otam jahl bilan Oqtirnoqni katagi tomon sudrab borardi. – Simburov solsang, qilt etmaydi-ku! Böriga ilakişgan Olahökkidan bölsa bu…
Nogahon Olahökkining zurriyodi ekanligini bildim. Qöziboy boboni qopgan bölsayam mehrim oşib ketdi. Çunki uning bolalarini hamma orzu qilar, ayniqsa, çöponlarning işqibozçiligi zör edi. Iç-içimdan suyundim. Dadam keyinçalik nega sir saqlaganini aytib berdi. Olahökki yilda bir marta, yolğiz bola tuğarmiş. Biragay kuçuk nihoyatda olğir bölarmiş. Kuçga tölganida har qanday qaşqirning dodini berarmiş.
Yana, börini oladigan itni sirtlon ham deyişadi. Sirtlonlarning orqa oyoğida oltinçi tirnoği böladi. Tirnoği yettita, yaʼni qöşsirtlon itlar ham böladi. Bunaqalari juda kam uçraydi. Qişloğimiz keksalari: “Ular böri bilan olişganida sirtlon tirnoqlari iş beradi”, deb köp gapirardi. Oqtirnoğimizning old panjasida ham qöşsirtloni bor edi. Dadam: “Buning tomirida qaşqir qoni oqayotir!” degiç edi piypalab erkalaganida.
Oqtirnoq uç qor bosganida tanatöş oldi. Ömrovlari kengayib, böyni qalinlaşdi. Şunga yaraşa panjalari ham yöğonlaşdi. Kallasi xumdek edi. Ovozi dörildoq – qandaydir vahimali jarang soçardi. Uyimizga begona kelsa yoki hamsoyalarning moli darvoza hatlasa, çunonam taşlanardiki, gohida zanjirini uzmasaydi deb qörqardim. Tengqurlarim ham havas, ham hasad bilan qarardi. Bahaybat gavdasi, böri kelbati odamni hayiqtirardi. Ayniqsa, tuğma çöntoq dumi, tagidan kesilgan quloqlari yanayam haybatli körsatardi. Qizğiş közlari qörquvga solardi kişini. Uning yana bir ğayrioddiy qiliği bor edi: uzun qiş keçalari uvlab çiqardi. Har gal uvlaşdan oldin qisqa-qisqa hurib olardi. Uning bu hurişi köproq çiyillab-ğingşiyotganga öxşardi.
Ölimidan keyin köp öylab yurdim: nega bunday qilardi? Qandaydir siri bormidi?.. Haligaça tagiga yetganim yöq. Lekin, otamning “Ota tomoniga tortdi-da!” degan gapi xotiramda.
Çambilimiz eng katta solim – tuyaga taşlagan kuni Oqtirnoğimiz yana zanjirini uzdi. Avvaliga katagida jimgina yotgan edi. Men qötondan qiy çiqarayotuvdim. Dafʼatan inidan otilib çiqib, qibla tomonga siltanib huraverdi. Hovlimizni uning mağrur va dörilloq ovozi tutib ketdi. Har siltanganida katagi baravar sakrab zanjirini uzgudek otilardi.
– Qara anovga! Non-pon taşladingmi? – dedi opam oşxonadan çiqqan pöçoqlarni sigirimiz oxuriga tökayotib. – Oğilning sirtida daydi itlar yuribdimi deyman.
Kurakni olib sirtga çiqdim. Şunda… yonimdan bir kölanka öqday uçib, kökrak böyi devordan hatladi-yu, közdan yöqoldi. Söng itlarning ğala-ğovuri, ayrimlarining uvvos solib çiyillaşi eşitildi. Hamza podaçining betkayligida Oqtirnoq önga yaqin it bilan olişib yotardi. Yöq, Oqtirnoq emas, önga yaqin arloni it bir-biri bilan olişib yotgan edi. Quloği kesilmagan qanjiq betkaylikda lökillab ketib borardi. Birpasda bolalar jam bölib itlarni olkişladik. Men qönğir itni tagiga bosib olgan Oqtirnoğimizga kişt berib turdim. Qönğir Oqtirnoqning tagidan sibjirilib çiqar, u esa zilday gavdasi bilan bosib olardi. Gohida tik turib savaşar, Oqtirnoq bir zarb bilan qulatib yana tagiga olardi.
– Iting hadisini bilmaskan!
Kutilmagan xitobdan ortimga burildim. Ismat çöpon olişuvni bamaylixotir, lekin sinçkov kuzatib turardi.
– Eşakday gavdasi, tuyaday kuçi bor! – çöpon öziga özi gapirayotganmidi yoki menga aytayotibmidi anglab bölmasdi. – Ikki marta Qönğirning böğizi töğri keldi. Eplolmadi. Bir hamlada julunini qayirib, mayib qiladigan savlati bor-a…
Lekin çöponning aytgani bölmadi. Oqtirnoq raqibini bosib turaverdi-turaverdi. Bir mahal jarning nişabligi öngay kelganda, Qönğir sibjirilib çiqdi-da, tura qoçdi. Oqtirnoq jahd bilan quvsayam yeta olmadi. Qönğir dumini çoti orasiga olib, qişloq oralab közdan ğoyib böldi. Itimni sudrab kelib, zanjirini qoziqqa qalin sim bilan boylab qöydim. Şu payt böynining ostidagi jarohatga közim tuşdi. Terisi bir qariç kesilgan edi. Silqillab qon tomçilardi. Tasmasini avaylab olib, yelkasi va töşidan arqon ötkazib boğladim. Dadam kelgunça katta enam ikkimiz kepak qizdirib bosdik. Eski römol bilan böynini örab qöydik.
– Nima böldi bunga? – qoş qorayganda uzangidoşlari bilan qaytgan dadam itni közdan keçirayotib söradi. – Piçoq bilan tilgandek-ku!
Xullas, dadam allambalo, hidi ötkir dorilar bilan ança vaqt muolaja qildi. Har safar malham surayotganida eski çopon bilan tumşuğidan uşlab turardim. Qiş adoqlab, köklam oyoqlagungaça zör berib qaradik. Bilmadim, ammamning katta öğli kelib, Oqtirnoqni olişuvga olib çiqmaganida yoki uni uriştirişiga qarşi turganimda boşqaça bölarmidi…
Zaman aka – ammamning katta öğli, dadamning tönğiç jiyani edi. Şu boismikan, erkatoyligi biznikida ham ötardi: uyga kelsa istagan işini qilar, xohlasa ot minardi yoki “Jiguli”mizni uçirib kelardi. Negadir otam köp qattiq gapirmasdi unga. Ayniqsa, Çambilimizni terga pişirib kelgan kezlari “Ayting, minmasin!” deb jiğibiyronim çiqardi.
– U – mehmon, sen – uy egasi! – deb vazmin gap qotardi dadam. – Bir terlagani bilan oting ölmaydi. Qaytanga, pişadi.
Zaman aka esa bilganidan qolmasdi. Xuddi toğbegidek köngliga kelganini qilardi. Şaharda döxtirlikka öqirdi. Şuning uçunmi, örisça aralaştirib gapirardi. Ha-ya, uning oti aslida Zaman emas, Abduzamon! Negadir “abdu”si tuşgaç, xunukkina “zaman”ga aylanib qolgan.
– Hey, Botaş! – dedi öşa kuni kulçatoyni yeb bölgaç. – Davay, kuçugingni obçiq. Hozir çöbotlar keladi, uruştiramiz: bir qöy tikib, garov öynaganman.
Dadam eşitmadimi yoki payqamadimi, işqilib, heç narsa demadi. Nima qilay degan maʼnoda qaragan edim, parvo ham qilmadi. Dasturxonga omin aytilgaç, noiloj qözğaldim. Istar-istamas Zaman akaning ortidan tuşdim. Oqtirnoq ançadan beri qoziqda turganligi uçun meni sudrab çopqinlar, uzoqdagi itlarni körsa vahima solib hurib qöyardi. Haş-paş degunça atrofimizda tengtöşlarim köpayib ketdi. Barçasi olişuvni muhokama qilib borar, men esa zanjirni mahkam qisib oldinda yörtib ketardim.
Kallalisoyga yetganda ularning qorasi körindi. Ön çoqli bola uvoqqina bir itni örtaga olib, böynini siypar, yelka va oyoqlarini uqalardi. It şunga örgangan, şekilli, tumşuğini çözib, gavdasini keriştirib, ajib bir holatda mazza qilayotgandek edi. Yaqinlaşaverganimizni körib, oldinma-keyin soyga tuşişdi. Soyning tekisroq joyini tanlab, mayda toşlardan ulkan aylana qildik. Zaman aka ularning Tengboy degiç kattasi bilan muzokara qildi. Ikkovi örtaga bir qöyning pulidan tikib, xolis odam – öngatlik Qurolboy jöramga berib qöydi. Aşur aka hakam böldi. Darvoqe, Oqtirnoq ularning itini körgaç, şovqin solib, siltanib taşlansa ham, u parvo qilmas, egasining ortidan mayda qadamlar bilan yörğalab ketaverardi. Hayiqqan-hayiqmaganini bilib bölmasdi. Doira içiga solib, jangga taşlaganimizda ham hurmadi. Faqatgina irillab, tişining oqini körsatib, ilkis Oqtirnoqqa taşlandi.
Birinçi bölib hujumni u boşladi. Itimning çap boldiridan olib, piypalab ğajişga ötdi. Oqtirnoq ulkan gavdasi bilan surib borib yotqizdi. Qarçiğayiga oğiz solib, pastga bosdi. Uning beli mayişib, bir amallab Oqtirnoqning çap tomoniga ötib, biqinidan oldi. Öşa kez bahaybat Oqtirnoğimning qoyadek ağdarilganini va çöbotlar iti ildamlik bilan böğziga çang solganini kördim. Içim idrab ketdi. Oqtirnoq xirillar, mening esa qonim qaynab-toşardi. Davradan qisilib çiqib ajratmoqçi böldim. Kimdir tirsagimdan tortdi.
– Nima deysan, iting oldirganini tan olasanmi? – dedi Tengboy Zaman akaga.
– He, nima deyapsan?! Öligini olib ketasan layçangning!
Zaman akaning şu gapidan keyin doira tarafga burildim. Oqtirnoq çöbotlar itining ustiga çiqib, töğriroği, dustaman yotqizib, quloğini çaynab-piypalardi. Yelkamdan toğ ağdarilgandek, şu topda özim ğalaba qozonayotgandek edim. Afsuski, raqibimiz öta çayir, çayir ham emas, qayiş ekan. Çapdastlik bilan buralib, zilday bosib turgan kölankadan xalos böldi. Ikkisi ajraşib, yana uruşmoqqa tuşdi.
– Hey, qaranglar! Köktoy dum taşladi, – dedi qöşnimiz Hamroqul qiçqirib.
Haqiqatan ham, çöbotlarning kök iti şalvirab, gajak dumi osilib qolgan edi.
Orada ança bahs böldi. Birov unday, birov bunday dedi. Tortişuvga hakam – Aşur aka nuqta qöydi:
– Yana bir marta qöyamiz, qaysi biri bossa şunisi ğolib!
Itlar maydonga tuşişi bilan avvalgi şijoatga mindi. Oldiniga tik turib savaşdi. Bunda Oqtirnoqning qöli baland keldi. Öng panjasi bilan Köktoyni urib ağdardi-da, sağrisidan bosdi. Oqtirnoqning tik turib savaşişda ğalaba qilişi aniq. Çunki uning tanasi raqibinikidan ança yirik edi. Köktoy juda çaqqon va uruşişning hadisini olgan ekan. Çapdastlik bilan önglanib, Oqtirnoqning çotiga tiş botirdi. Yotgan joyida bir ağdarilib, Oqtirnoqning orqa tomoniga ötib oldi. Şunda itimning orqa öng oyoği çözilib, noqulay turib qoldi. Köktoy şuni poylab turgan ekanmi, orqaga tisarilib Oqtirnoqni rezinadek çöza boşladi. Boyaqiş heç narsa qila olmas, faqat ortiga qarab irillardi. Tağin içimga vahima tuşdi. “Bor-ye!” deb ajratib oliş uçun doira tomon yurdim. Köktoy enişda edi. Tisarilib tortavergaç, tobora pastlayverdi. Kutilmaganda Oqtirnoq ilkis ortiga buralib siltandi. Köktoy yana uning tagiga tuşdi. Oqtirnoq raqibining çakkasiga oğiz solib piypalayverdi…
– Böldi! – dedi çöbotlar orasida birov yiğlamsiragan ovozda. – Itimni öldirib qöyadi.
Aşur aka qölidagi xalaçöpni Oqtirnoqning oğziga solib buradi. Köktoy ozod böldi va qimir etmay tilini osiltirib turaverdi. Oqtirnoq çöloqlanib çetga çiqdi.
– Ho-ov, bolalar! – közi qisiq bola tuyqus gap boşladi. – Manov kuçuk çetladi – yutqizdi!
Tağin bahs boşlandi.
– Kelinglar, oxirgi marta maydonga tuşiramiz! – Aşur hakam janjalning oldini oliş uçun murosaga keltirmoqçi böldi. – Qaysi biri yengarkan?
Men norozi böldim. Qonga belangan Oqtirnoqqa içim açidi. Ayniqsa, tingan közlari, osilib turgan tili, çotidagi kesik jarohati rahmimni keltirdi. Zaman aka zörlik bilan davraga tortdi. Oqtirnoq sudralib bordi. Lekin… Köktoy irillab u yer-bu yeriga çang solganda ham ayiqdek beparvo turdi. Söng oğir qadamlar bilan aylana çetiga çiqdi.
Çöbotliklar kalaka qilib kulişdi. Zaman akaning jahli çiqdi. Muştdek toşni olib Oqtirnoqqa uloqtirdi. Toş uning biqiniga tekkanida bir siltanib tuşdi.
– Tfu, buning daltonik1, ha, qip-qizil daltonik! – dedi Zaman aka jahlini jilovlay olmay. – Buning faqat uyingga kelgan begonani, qöşnining molini köradi. Manov layçani körmaydi. Uni köriş uçun köz kerak, yurak kerak!
Men Oqtirnoqni yetaklab qiyaga örladim. Bolalar tarqalişdi. Ziyon asabiga urgan Zaman aka soy örtasida hamon şunga öxşaş gaplarini takrorlardi:
– Börini oladi desam, çiniminan köppak-ku bu! На олишишни билади, на чап беришни. Ğirt daltonik: uyga begona kelsa bosişi kerak, mol-hol ostona hatlasa ötakasini yorişi kerak. Örgildim, senga öxşagan Ollahökkining bolasidan. Kasal – bu!
Keçqurun mol-holni tinçitib uyga kirganimda dadam qorakisalik çavandozlar bilan gurunglaşib ötirgan ekan.
– Zaman jiyan körinmaydi?! – dedi çoy kötarib kirganimda.
Çidab turolmadim. Oqtirnoqning ayançli holidan içim ezilib ketgandi. Nazarimda, ölar holga kelgandi u. Hiqiçoğimni bazör bosib:
– Zaman ketdi, Oqtirnoqni öldirib tinçidi! – dedim yiğlamsirab.
Polvonlar biri olib-biri qöyib meni tinçlantirdi. Dadamga hammasini aytib berdim.
– Parvo qilma! – maslahat berdi tördagi şopmöylov mehmon. – Bundan bu yoğiga keçqurunlari böşatib, ertalab boylab qöy. Şunda pişadi, uqdingmi!
– Töğri aytasiz, Oqböta aka! – dadam maʼqullab gap qöşdi. – Buning kuçugi zanjirini uzib böşalmasa, böş qöymaymiz-da. Şunga önglab uruşa olmagan. Uzzukun bir qoziqda turgandan keyin qaydan bilsin?
Şu bilan gap özani boşqa tomonga burildi.
– Hayvondir, odamdir, nimaiki bölmasin, sal erkinlik kerak, köpga aralaşib turiş kerak, – piyolani kaftida öynab ötirgan Abdul çapaqay degiç qöşildi oraga. – Bu – it ekan. Öngatlik Şukur hosilotning gap-sözidan umuman hafsalam pir böldi. U şahardagi Tolli jiyan bilan tomir bölaman deb xöp kördi. Bolalari böşang, şekilli, murodi hosil bölmagaç: “Öğling öngli bölmasayam qiyin ekan”, deb nolib yuribdi. “Ming qistasam ham, şaharga bormadi şöringqurğur”, dedi u kuni tegirmonboşida. Nima emiş, kuyov bölmiş şaharlik qizlardan hayiqarmiş.
– E–e, Abdul aka. Hosilotning bolalari uydan köçaga çiqmagan, beşikdan tuşganidan beri suruvning ketidan ergaşib yurgan bölsa, – şopmöylov polvon gapni ilib ketdi. – Ularda nima gunoh, asli Şukur ziqnani urib ketgan. Bitta-yarimini öqitganida yoki munday bir elga aralaştirganida bolaning özi qizni yetaklab kelardi.
Hangoma ança çözildi. Peşma-peş çoy damlab, qaynatmaning kosalarini yiğib oldim. Oyim xamir iylab, kulçatoy tadorigiga kirişayotgan edi…
Ertalab Çambilni yakkamixga olib, qöylarga arpa berayotganimda qönoqlar turnaqator bölib uydan çiqdi. Avval dadam bilan, söng katta enam va oyim bilan xayrlaşdilar. Ğovga yetganida Abdul çavandoz jilovni tortib menga yuzlandi:
– Böribosaringni har oqşom böş qöy, ulim. Ötgan-ketgan itlar bilan talaşaversa, öyini köpayadi. Hademay qaşqir bilan dovlaşadigan böladi.
Dafʼatan Oqtirnoqning katagi tarafga qaradim…
U körinmasdi. Mollarning oxuriga yemiş taşlab, tevarakni közdan keçirdim. Qoziğiga ildirilgan zanjirga közim tuşdi: bir uçi katakning içiga kirib ketgan edi. Uyasining töri çuqur va zax ekan. Avvaliga “mah-mah”lab çaqirdim. Qiyo ham boqmadi. Zanjiridan tortib, çiqarmoqçi böldim…
Katagining törida ğujanak bölib, toş qotib qolgan edi.
Dadam ikkimiz Kallalisoyga sudrab ketayotganimizda Qötirqoyaning ustida nimadir çönqayib ötirardi. Beldan oşayotganimizda bir-bir qadam taşlab pastga endi. Oqtirnoqni kömib, ustidan tuproq tortgunimizça qiyada ötirdi. Söng bir maromda lökkillab daşt tomonga yöl soldi. Belga kötarilganimizda qori ketib, qora-qönğir tus olgan maydonda ketib borardi. Uzoqlaşgani sari bepoyon daşt sahnida kiçik nuqtaga aylanib, tund tabiat qöyniga singib borayotgandek edi.
Anvar Suyunov
1983-yili tuğilgan. Özbekiston davlat jahon tillari universitetining xalqaro jurnalistika fakultetini tamomlagan. Hikoyalari respublika naşrlarida muntazam çop etib kelinadi.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


