22 daqiqada öqiladi

622 marta körilgan

Raqiblar

Hamid Elxon

(Hikoya)

Taʼtil davrim nihoyalab qolgan kunlar edi. Bekorçilikdan bostirma ustidagi ğaramda allamahaldan beri qalin bir romanni varaqlab ötirardim. Roman şu qadar semiz, yasama töqnaşuv­lar bilan liq töla ediki, uni oxirigaça öqib çiqişga Azroilning özi ham meni majbur qila olmasdi. Men kitobdan köz uzib, etak tarafdagi örkaç-örkaç adirlar uzra qiyalab botib borayotgan oftobni, uning qirmizi nuriga çulğangan qişloqni tomoşa qilardim. Teraklarning oq yaproqlari şivirlar, keksa tollar nomozgar yelida salobat bilan çayqalar, uylarning peştoqlari, sal naridagi boşqa piçan ğa­ramlari ham şu qirmizi rangda lovillab yonar edi.

Daladan hali mol qaytmagan. Qişloq osuda. Odamlar çang yölda u yoq­dan-bu yoqqa ötib turişar, göyo dunyoning taşvişlari ularga begonadek, sira şoşilmas edi. Qişloqni tomoşa qilişdan zerikib, guzardan mollarni suğorib Qöziboy ukam qaytardi.

– Olamda nima gap, Qözi polvon?

– Olamda xotirjamlik, – dedi u hovli örtasidagi oğoçqoziq yoniga otdan sakrab tuşarkan.

– Nahotki heç gap bölmasa?

– Şunday, heç gap yöq. – Bola özini kattalardek tutib, şoşilmasdan otni oğoçqoziqqa boğladi. Söng ayilini böşatarkan, şunçaki aytayotganday qöşib qöydi: – Töra junçinikiga bir maşina yem kepti. Maşina hozir tumanga qaytib ketarkan, yukni tuşirişyapti. Xö-öş, yana… Mavlon poçtaçi magazinda aroq içib olib, Maxsumning öğlini uribdi. Ustidan yozgan ekan.

– Nimani yozibdi?

– Nimani bölardi, odamlarga gazet-jurnal tarqatmaydi, deb yozgan-da. Mavlon poçtaçi: “Senga gazeta öqişni kim qöyibdi, tirrança? Undan köra, borib otangning çor kitoblarini varaqlagin, mulla bölasan! Otang qartaydi, yaqinda ölsa ham kerak, axir qişloqda endi nikoh-u janozani kim öqiydi?”, debdi. Maxsumning öğli uni “axta piyonista!” deb sökibdi. Şundan keyin poçtaçi uni tutib olib uribdi. Hozir Maxsumning kampiri poçtaçini qarğaş uçun magazinga bor­yapti. Oldimdan çiqdi: jelagini qöliga olvolgan. Şaşti baland…

– Otning yemini ilsang-çi, vaqvaqa! Janjal bilan nima işing bor? – Ayvonda nimadir yönib ötirgan otam Qöziboyning sözini böldi. – Ha, aytmoqçi, Töra yem obkeldi, de­dingma? Qança? Bir maşina?… Ana, odamlar allaqaçon qişligini ham ğamlab olyapti. Sen ham, Nurali, u yoqda oşna-poşnalaring bölsa, biror tonna yorma çiqarib berganingda, ilikuzildi mahali mollarga asqatarmidi?

Bu gaplar, albatta, menga tegişli edi. Lekin, “şahardagi oşna-poşnalarim” omborga yoki fermaga mudir emas, balki oddiy talabalar ekanini aytib otamning hafsalasini pir qilişdan nima foyda? Şaharda öqiganim uçun otam meni qölidan köp iş kelsa kerak, deb öylaydi öziça. Ertaga  qaytişim kerak. Buning uçun avval bironta yölovçi maşinada tuman markaziga borib oliş lozim. Xudo biladi, qaçon jönaydi bu şaldi­roq aravalar, yana ularga nimalar ortilgan: somonmi, göştga jönatilgan qöylarmi? Tağin, xöjalikning şofyorlari ölguday dimoğdor, toş yöl qança quyuq çangisa, ularga şunça maza! Nima ham derdik, maşina ularniki, bilganlarini qiladi-da. Xullas, Töra junçinikiga kelgan maşina bilan jönab yuborsammi, deb xa­yol qilib Qöziboydan har ehtimolga qarşi söradim: 

– Maşina kimniki?

– Ötagan akaning “Zil”i.

Badanimga ilon örmalagandek seska­nib ketdim. Ruhimdagi beğam, huzurbaxş sokinlik örnini varaja egalladi. Har safar­gidek uning otini eşitib ğazabdan lov yondim…

Bu öşa Ötagan edi! Mening azaliy raqibim. Yoşlikning pörtana ummonida biz hanuz yöl tala­şib kelamiz. Biroq har safar men piyoda, u yörğa otda. Bu “poyga”ning oxiri nima bilan tugaşi esa nomaʼlum. Yörğa ot uni allaqaçon egardan itqitib taşlaşi kerak edi, ammo u şunday itoatkor jonivorki, kim qayoq­qa bursa, öşa yoqqa yeladi. Hali dalada qözi boqib, çillik öynab yurgan kezlarimiz ham u meni ğirromlik bilan yutib, zuvlatardi. Biz bamisoli qarama-qarşi ikki qutb edik. Maktabda xuddi atay qilganday uni men bilan bir partaga ötirğizib qöyişdi. Sinf rahbarimiz Qulmatov akasining oşnasi: “Şu bola sinfdan köçmasa, sen javob berasan! – dedi u menga. – Şaxsan özim şuğullanaman bu masala bilan. Senga şu pionerskiy poruçeniya, uqdingmi? Dangasalikni xayolingga ham keltirma! Aʼloçiman deb mağrurlanma. Odamni bilib böladimi? Eynşteyn maktabda öqib yurgan çoğlari fizikadan ikki baho olar ekan…” Qulmatovning gaplarini öşanda ğiring demay ting­lagan bölsam-da, Ötaganga heç qaçon heç narsani örgatmadim. Örgatganimda ham bu tön­kaning miyasiga biror narsa kirarmidi? Lekin u, şu kundan boşlab uy vazifalarini daftarimdan bemalol köçirib olaverdi. Niyati ham şu edi-da özi. Tanaffusda esa, meni qanday bop­laganini – yaşirib qöyilgan joyidan daftarni topib, juda “gajakdor” qilib köçirganini, xullas, meni “eş-şakday” işlatib maza qilayotganini bolalarga sözlab berardi. Ular qiy­qirib çapak çalişar, navbatdagi hangoma­sini eşitiş uçun xuddi şotirlarday uni örab olişar edi. Men, albatta, bu şotirlardan biri­ning halqumiga öxşatib tuşirardim. Şundan keyin Ötagan hangomani bas qilib, xumday boşini egib, mömin-musiçaday yana yonimga ötirib olar edi.

Akasi Mirzaxonov sovxoz direktori. Ötagan esa – qovoqkalla. Şunday bölsa ham, uddaburonlik bilan amallab maktabni bitirib oldi. Bir partada ötirardik. Borib-borib Ötagan ziğir yoğday könglimga urdi; sinf rahbarimizga arz qildim. Yöq, arz qilmadim, faqat boşqa partaga ötkazişlarini söradim, xolos. Biroq yupqaquloq muallimning boşidan kapalagi uçdi: “Nima deding? Boşqa partaga deysanmi? Bor, bor, tirrança, darsingni qil, Ötagan bilan işing bölmasin. U kimsan Mirzaxonovning ukasi-ya!”

Nihoyat, maktabni ham tamomladik. Yölimiz ayri tuşdi – men poytaxtga  öqişga ketdim, u harbiy xizmatga jönadi. Şundan keyin, uçraşganda, balki, ötgan-ketganni eslab suhbatlar quradigan dilkaş jöralar bölib ketişimiz mumkindek edi, lekin oşnaçilik qiliş bizning manglayimizga yozilmagan ekan. Asl raqobat – endi bolalik şöxliklari, deb bölmaydigan mojaro keyin boşlandi.

*  *  *

Odamlar qiziq-da: özlari bilan işi yöq, böy yetgan qizlarini erga beriş haqida sira qayğu­rişmaydi. “Tengi çiqsa, uzatamiz-da, şunga ham taşvişmi?” deb yuraverişadi. Ammo Tölaş rais qizini kimga beradi? Taʼrifi ketgan bu gözal qiz kimga nasib bölarkin? Mana, muam­mo! Kayvoni xotinlar urçuqlarini yonlariga qöyib şu haqda boş qotirişar, turli gaplarni biçib-töqişar edi. Bu hol to bulturgaça – Ötagan armiyadan kelib Gulsanamga sovçi yuborgani-yu, mening qizga jazman – oşiq ekanim elga oşkor bölguniça davom etdi. Lekin baribir muammo yeçilmadi, qaytaga battar çalkaşib ketdi. Keksalar darrov bir qarorga kelişdi: “Albatta, boşqaça bölişi mumkin ham emas, rais qizini Ötaganga beradi, vassalom! Men buni yarim yil burun aytganman, endi ham gapimdan qaytmayman!” “Rost, – deya aqllarini işga so­lişardi boşqa birlari, – Ötagan qarçiğayday yigit, bersa şunga beradi-da, Nuraliga yöl bölsin!” Ammo birovning gapiga ergaşmaydiganlar ham yöq emasdi. “Nega endi şunday bölarkan? Bilib gapiringlar-da gapni. Ötagan bu qizga loyiq emas, Nurali – boşqa gap: öqimişli, aqli raso kelişgan yi­git. Gulsanam ham unga oşiq emiş. Öşanga tegsa kerak. Qiz ham bir narsani didlab oşiq böladi-da odamga!”

Bu gaplardan balo-qazodan qoçganday çetlatib yurardim, lekin hammasini, baribir, menga oqizmay-tomizmay yetkazib turişardi.

Ötagan qizga allaqaçon sovçi yuborgan va endi başang kiyinib olib, goho ulfatlari bilan, goho sovxozning eng zör maşinasida köchani çangitib yurardi. Men esa odatdagiday, bostirma ustida Gulsanamlarning guzar böyidagi boğ hovlisi tarafga köz tikardim. U goho yiroqdan meni körar, römolçasini silkitib salomlaşar edi. Bizning oşiq-maʼşuqligimiz şundangina iborat. Biroq yangalarim “oyoq olişimdan”, raisning uyiga tez-tez qarayverişimdan masalani osongina tuşunib olişdi va menga: “Yetar endi şunça paranglik qilganingiz, sovçi yuboraylik, kekkayib yurib, tağin birovga ol­dirib qöymang”, deyişdi. Otam bölsa, Tölaş rais özining oşnasi ekani va “Bir qiz bölsa, bor-e, ana, kelin qil, sen bilan biz endi köribmizma bunaqa savdolarni!” deyişini aytib rosa maqtangaç, şart turdi-yu sovçilikka jönadi. Keçqurun xuddi iş bitganday oğzi quloğida, xursand kirib keldi. Suriştirişsa, bor-yöği: “Hali ertaroq, taraddimiz bitgan emas. Keyin bir xabar oling, öylab köramiz”, deyişgan ekan, xolos.

Enam, odati böyiça, oldindan tayyorlab qöygan taʼna-yu malomatlarini yoğdira ketdi:

– Quring siz, çol, axir Ötaganning sovçilariga ham şunday deyişgan. Gapni kavlaştirib körmadingizmi? Uljon kampirning didi kimda – şuni biling edi avval.

– Uljonga yöl bölsin rais turganda.

– Nima dedi öşa ordona raisingiz?

– Aytdim-ku nima deganini. Senga darrov mayli, dermidi? Qizini toşga çiqarib ötiribdima? Ana, öğling xat yozsin, juda bilging kelayotgan bölsa!

Otam Tölaş raisning qölida köp yillar ferma mudiri bölib işlagani, çorva uçun rosa xizmat körsatganlari haqida uzundan-uzoq gurung boşladi. Oxirida soqolini silab: “Burgutday nazari baland edi”, deb qöyardi.

Gapni qarang: “Burgutday nazari baland edi”, emiş! Bir paytlar bölsa bölgandir, ammo hozir bu nazari balandlikdan asar ham qolmagan. Raislikdan allaqaçon böşab, şundan keyin darhol qartaygan, xirom etikni mahsiga, sur telpakni simobi sallaga almaştirib körkamgina çolga aylangan. Ötgan bahorda şahardan kelgan muxbir uni bola-baqrasi bilan suratga oldi. Rangdor bir jurnalda çiqqan bu serha­şam suratda u talay orden-medallarini kiteliga taqib, örtada gerdayib ötirardi. Farzandlari uyli-joyli bölib ketgan, endi suyukli kenja qizi, Gulsanamni uzatişi kerak. Ötagan bilan biz şu qizga talabgor.

Otni suğoriş uçun keçqurun guzarga tuşib borarkanman, beixtiyor xayolimdan Maxsumning, öğlini poçtaçi urgan öşa Maxsumning sözlari ötardi: “Yerdagi hamma narsa, qurt-qumursqa, hatto osmondagi oy, yulduzlargaça hisobli. Xudoyim bir uloqni yaratibdi, unga atab bir tup şuvoqni yara­tibdi. Allohga şak keltirmang, azizlar”. Ha, demak, Ötagan ham atay jiğimga tegiş uçun yaralgan ekan-da. Bölmasa, kelib-kelib şu qizga sovçi qöyadimi? Akasi direktor, qölini qayerga uzatsa  yetadi. Atrofda qiz demaganingiz… Ot jilovini siltab, tumşuğini suvga botirdi, lekin qadam şarpasi-yu satilning şiqirlagan tovuşidan çöçib, şu zahoti boşini kötardi. Men ham ögirildim: Gulsanam! U satillarni bir qöliga olib, ikkinçisi bilan römolini va örimdan qoçgan jingala soçlarini tuzatgança menga qaradi. Ot bezovtalanib pişqirib yubordi va tağin suvga intildi. Gulsanam satilini çayişga tutindi. Men qizga na bir oğiz gap gapira olar va na otning jilovini burib yölimga keta olar edim. Sarosar bölib turarkanman, birdan qizning jaranglagan kulgusi eşitildi. U satillarni çayib bölgaç, soçini öynagança yana közlarini porillatib menga tikdi.   

– Otingiz suvga qondi-ku, nega ketmayapsiz?

Men qiz bolani körganda yuragi pökillaydiganlardan emasligimni anglatmoqçi, unga hatto hazil-huzil qilmoqçi edim, ammo qizning sira tap tortmayotganini körib, dovdiradim. Otning qiyşayib qolgan nöxtasini töğrilayman deb qamçinni tuşirib yubordim. Nomus kuçli, şartta yerga engaşdim, biroq ot yaydoq edi, qamçinning yoniga özim ham guppa quladim. Gulsanam qah-qah urib kulib yubordi. Ust-boşimni qoqib otga qayta minarkanman, zarda bilan unga qaradim.

– Aytsangiz özim olib berardim-ku, Nurali aka! Yaydoq otda turib qamçin olib bölarkanmi!

– Sendan birov şuni sörayaptima?

Gulsanam endi kulmas, göyo otdan özi yiqitganday gunohkorona yerga boqardi.

– Qaçon keldingiz öqişdan? Körinmaysiz? – U göyo ketib qolişimdan çöçiganday boşini tez kötardi.

– Körinib nima qilardim?

U yana kuldi. U mening zarda qilayotganim boisini bilmasdi.

– Ehtiyot böling, tağin bitta-yarimta obqoçib ketmasin sizni!

Kulgidan uning yuzi loladay qizarib ketgan, şu tobda özi ham nomozşomatlas köylakda qirda yonib turgan lolaga öxşar edi.

– Menda gaping bormi, Gulsanam? – deya söradim undan otning yoliga barmoqlarimni botirgança.

– Yöq, şunday özim sörayapman-da. Nima, sizdan gap sörab ham bölmaydimi? Aytmoqçi, menda bitta kitobingiz bor edi, öşani…

– Uyga, Rahimaga berib qöyaver. Anavi iş böyiça otamlar yana borişadi, xabaring bordir?

Gulsanam uyalgan bölib römoli bilan yu­zini bekitdi, men esa suvliqni şaqirlatib çaynagança taysallanib turgan otimni orqaga burdim…

*  *  *

Öşanda talabalardan  guruh tuzib bizni BAM qurilişiga jönatişdi. Keyin öqiş, imtihonlar…   xullas, 3 oydan söng qişloqqa qaytdim. Taxminimça, hammasi  şu davrda hal bölişi kerak edi. Men qişloq yölida, sovğa-salomlar bilan liq töla jomadonning oğirini ham sezmay, xuddi öşanda Gulsanam bilan guzarda uçraşib qaytganimdagi kabi mastona xayollar qanotida kelardim.

– Assalom alaykum, mulla Nurali!

Qarşimda kök toyxarga nevarasini mingaştirib olgan Xöşmat bobo turardi. Çol bilan qöl berib körişdim.

– Odamni uyaltirasiz-a, Xöşmat bobo! Salomni oldin biz aytişimiz kerak-ku.

– Siz aytişingiz kerak, lekin körmadingiz, bötam. Aybi yöq, heç aybi yöq. Xö-öş, qaytdingizma? Öqişdan deng? Özi qaçon bitadi, a, Nuraliboy?.. Ikki yil qoldi? Ha, durust. Domulla bölasizma endi? Manov şörtumşuqni siz öqitarkansiz-da?

– Bölmasam-çi, hozir neçançida öqiydi? Neçançida öqiysan, oşna?

Bola javob örniga burnini tortdi va uyalganidan bobosining orqasiga yaşirindi. Göyo bobosi bir yoqqa qoçib ketadiganday uning surp belboğiga mahkam yopişib olgan.

– Ikkiga boradi, toğasi. Nasib qilsa, bu yil ikkiga, – dedi çol bolaning örniga. – Xö-öş öqişlar bir nav-ku, nekin yaşirişning keragi yöq, piça ğiş-ğişasi bor. Bu haligi deng, oti nimaydi, hah… Ha, rubob, şunga işqiboz! Hayitmurotning öğlida bor, bunda esa yöq. Hamma janjal şunga. Nuralijon, böyingdan, jiyaningga şahardan bitta obkelib ber, xöpmi? Pulini beraman. Hozir yonimda yöq edi.

Şu mahal orqadan ustiga kapaday qilib beda bosilgan maşina kela boşladi va yonimizdan şitob bilan ötib ketdi. Ğildiraklaridan otilgan quyuq çang Xöşmat boboning salla-çoponini beladi.

– He, padaringga laʼnat! Quturgan enağar-a! – sökindi çol sallasini çuvatib qoqarkan. – Bu, haligi Çötboyning Ötagani. Böyingdan suyak tuşgur, öşa! Sadqayi odam ket-e!

Ketişga çoğlanib zilday jomadonni qölga olarkanman, söradim:

– Özingiz qayerdan kelyapsiz, Alim bobo?

– Tölaş rais kenja qizini uzatgan. Şunga, eski oşnaçilik, çol qurğur böşaşib ötirgan bölsa, bir hangamalaşay, deb borib edim. Boyagi esi yöqqa berdi qizini… töyga Mirza­xonovning özi boş böldi. Bir yoqda kino, bir yoqda artist, deng! Kösam sarkaning özidan 4 ta söyildi, yana ikki panji qöçqor. Hali bu – raisnikidagisi, töyning zöri kelin tuşib borgaç, u yoqda böldi-da…

Çol sallasini qaytadan örab olib, töyni, unga kelgan kazo-kazolarni taʼriflar, men esa köz oldim qoronğilaşib, xuddi boşimdan sovuq suv quyilganday, yöl ustida serrayib turib qolgandim…

– Xöp, panoi xudo. Haligi esingdan çiqmasin, Nurali! Otangga aytib qöy, ertaga Şahrisabz­ga juma namoziga boramiz-ov!

Boşimni kötarsam, Xöşmat bobo allaqaçon narida kök toyxarini jadallatib ketmoqda edi. Beixtiyor uning ortidan yugurgim, haligi gaplari çinmi-yolğonmi, söragim kelardi, çol meni jörttaga laqillatib ketganga öxşar edi.

Satil kötargan bir töda qizlar guzar tomonga ötdi. Baʼzilari salom berdi, boşqalari izimdan kulişdi. Ularning içida ilgari men nazarga “ilmagan”lari ham bor, endi göyo “öç” olayotganday bir-biriga imo qilar, “Nurali aka, töydan keç qopsiz, qaynonangiz suymas ekan”, deya gap otişar edi. Alamdan tişlarim qisirlab ketdi, özimni qayoqqa urişni bilmasdim. Hatto gap otgan öşa sepkilli sariq qizni sökib yuborayozdim. Biroq tösatdan atrofimni qop-qora ğubor qopladi va bu ğubor içra heç narsa körinmas edi…

– Bordim, öşandan keyin raisnikiga ikki dafʼa bordim. – Uyda men heç nimani su­riştirmagan bölsam ham, otam Gulsanamni olib berolmaganiga uzr sörayotganday palağda tovuşda voqeani sözlardi. – Raisning daryoday toshib yurgan davrlari ötib ketgan. U paytlar gapi gap, sözi söz, qiliçday kesar edi. Mirzaxonov sovçi bölib borgandan keyin nima ham qilsin? U – katta odam, ministrlardan oşnalari bor…

– Ay, çol-a, ming qilsa ham, özbakligingizga borasiz-da! Ota-bobongiz köçmançi ötgan, hamma gapga işonaverasiz, – derdi urçuq yigirib ötirgan enam. – Uljon kampirning özi qizini Ötaganning qöyniga solibdi, menga katta kelini Menglixol aytdi.

– Fotihadan keyin apil-tapil töy qib uzatgalariyam bejizga emas-da. – Gapga qöşildi yangam ham bilgiç kayvonilarday. – Qilar işni qilib qöyib, endi özlari andavalab ötirişipti.

– Menglixoling bekorlarni aytibdi! Ğiybatning uyini kuydiradi u.

– Bölmasa, sizning raisingiz oppoq ekan-da! Nega oldindan orani uzmadi? Mening bolamga xotin topilmay qoptima? Rozi bölganida ham kelin qilmasdim şu törvada azizini!

Çol-kampir meni juda xafa deb öylaşar, sal-pal könglimni oliş maqsadida tinmay gap talaşişardi. Aslida, bu tortişuvning behuda ekanini özlari ham yaxşi bilişardi. Men esa bundan battar toriqib, mehmonxonaga çiqib ketdim. Singlim Rahima kirib örin soldi. Lekin ketişga şoşilmay, özini eşikning pardasini tuzatganga solib, piça hayalladi.

– Aka, sizga bir gap aytsam maylima? – dedi nihoyat.

– Aytaver, nima gap ekan?

– Gap emas-u, şunday bir… Manavi kitobni sizga Gulsanam berdi.

– Bergan bölsa yaxşi. Tokçaga qöy, turaversin öşa yoqda.

– Qöliga berasiz, deb köp söradi-da. Töydan oldingi kuni. Keyin yiğladi…

– Nega yiğlaydi? – Hardamxiyol söradim sir boy bermaslik uçun, ammo tomoğimga alla­nima tiqilganday böldi, közlarimga yoş qalqdi, teskari ögirildim.

– Sizni yaxşi körarmiş, baribir esidan çiqarmasmiş. Şuni aytib qöyişimni iltimos qildi.

– Balki, Ötagandan çiqib, menga tegmoq­çidir, söramadingmi?

– Söramabman, – dedi Rahima kinoyamni tuşunmasdan. – Barimiz bir qişloqning bolasi, kuyovim bilan qasdlaşib yurmasin, deydi.

– Şunday de? Uni yana körsang, aytgin: sen bilan ham, kuyovtörang bilan ham akamning bir çaqalik işi yöq, hatto dunyoda şunday bandalar borligini bilmas ekan, degin, xöpmi?

Lekin özim yolğiz qolgaç, öringa çözildimu, ökrab yubordim. Bilmas emişman, Gulsanamni bilmas emişman-a! Ayb undamiki, zarda qilsam. Bundayin şarmandalarça çirançoqlikka aslo toqat qilib bölmasdi. Lekin… nega men şunaqa, oğzidagi oşini oldiradigan, çumçuqqa ham ozor bermaydigan odam bölib yaralganman! Köksimni qasos oliş istagi yondirdi. Şaxt bilan eşik tomon yurdim va bexosdan gilamda yotgan allanimaga qoqilib ketdim. Bu öşa kitob edi – Navoiyning “Farhod va Şirin” dostoni. Tözğigan sahifalar orasida ipak hoşiyali atlas römolça yotardi. Undan atir isi kelar, burjiga atirgul tasviri tuşirilgan, ipak bilan bayt bitilgan. Köz öngimda Gulsanam jonlandi: U latif bir tazda römolçani uzatib turar, gulgun çehrasi tabassumdan lola yangliğ yonar edi…

*  *  *

Töra junçinikiga ayni paytida yetib kelibman. Yuk tuşirib bölingan, maşina allaqaçon yölga şay bölib turar edi. Qanor qopday barvasta, maykaçan Töra junçi kapotga qölini tirab Ötaganga nimanidir sözlardi. Salomimga alik oliş örniga, aftimga şunçaki bir qarab qöydi, xolos. Pisand qilmagani uçun emas, muhimroq gap bilan band bölganidan şunday qildi, şekilli. U har yili ikki mahal – qirqim payti odamlardan jun yiğib, davlatga topşiradi. Jun yiğişda u avval röyxat tuzardi, keyin brigadir bilan uyma-uy yurar, goho saxiyligi tutib ketgan boyvaççaday uy egasining bolasini çaqirib, qöliga bir söm – ikki söm tutqazar, kattakon oğzi yoyilib, kulgança: “Daftar olasan, birodar, qalam bilan öçirğiç olsang ham, mayli, faqat yöqotma!” deb qöyar edi. Jun uçun tölanadigan pulning katta qismi uning çöntagiga tuşişini odamlar bilardi, albatta, biroq Töra junçi odamlar­ning salkam yarmi bilan quda-biliş, boja va tağin qança baloyi battar oşnaçiliklari bor. U har yerda hozir-u nozir, qişloqning usta kayvonilaridan. Ayniqsa, sovçilik bilan ot savdosida undan ötadigani yöq bu atrofda…

– Şunday qilib, bir piyola çoy ham içmay ketasizmi? – dedi u Ötaganga ungurday oğzini oçib iljayarkan. – Hay, mayli, nima ham deymiz. Nasib bölsa, öğil töyingizda bel boğlab xizmat qilamiz. Guruçi bizning böyinga. Iskaladda oşnam bor, dangal yi­gitlardan, xuddi sizga öxşaydi. Revizor-pevizordan qörqmaydi, hatto bultur bittasini urgan ham. Töğri-da, oşiqni tavakkal taşlamasang, iş bitadimi? Keyin deng, öşa bilan oşna bölib qoldi qiztaloq!

Kap-katta odamning iljayişi, yana buna­qa çalakam-çatti gaplarni gapirib ötirişi nomatlub tuyulardi. Lekin Töra junçiga hammasi ketaveradi, öroqday burni kulganda hatto öziga juda yaraşadi.Ötagan unga qaramas, göyo gapini eşitgisi kelmayotganday qöllarini çöntagiga suqib, kekkayib turar edi. “Mana, kördingmi, odamlar meni qançalik hurmat qiladi, sening bölsa salomingga ham alik olmadi”, deganday menga bepisand nigoh taşladi u.

– Ha, aytganday, – dedi Töra junçi yormaga belangan şimining kissasidan pul çiqa­rib. – Manglayingizga surtib oling, axir buyam çavandoznikiday bir gap-da. Men otangizdan jun ham olib ötirmayman.

Ötagan javob qilmadi. Pulni barmoqlari orasiga olib, çötlab körmoqda edi. Lekin ular hammasi bir sömlik bölgani uçun oxirigaça sanaşning ilojini topmadi, şekilli, heç nima demay, buklab-buklab çöntagiga tiqdi-da savol nazari bilan menga qarab qöydi.Hozir raqiblikning mavridi emasligini ikkimiz ham tuşunib turardik

– Öqişga qaytayapman, tumangaça olaketsang, – dedim.

– Bemahalda boramiz-da, qayerda tunaysan?

– U yoği bir gap bölar.

– Hm-m, yölda hayallaymiz, iş bor ozroq… – U quyuq möylovlari tagidan tilla tişlarini yaraqlatib, past ovozda çertib-çertib sözlardi. – Ha, mayli, ötir, baribir tumanga boramiz-ku.

Maşina qişloqdan çiqdi. Ustiga tikan bosilgan paxsa devorlar ortda qolib, şip-şiy­dam dala boşlandi. Ötagan soyaboni keng şapkasini döng peşonasiga qöndirib olgan, qayroqday yuzi qilt etmas edi. Göyo şu ketişda tumangaça miq etmay boradigandek. Bi­roq, sal ötmay örtadagi adovatni ham unutib, beixtiyor gapga tuşib ketdi.

– Mana şunaqa işlar. Odamlar Ötagan bundoq, Ötagan undoq, leva işlaydi, deb sökadi. Lekin har kimning ham qölidan kelavermaydi bu iş. Töra junçining yormasini Baqirçining öridan olib çiqqunça ena sutim oğzimdan keldi. Uç tonna yuk bilan hali bu ördan odam bolasi çiqkan emas! Töra jun­çiga qolsa, dunyoni sel bossin, bergan pulini qara! Nima emiş otamni jundan ozod qilar­miş! Zakon böyiça juningni olavermaysanmi, baççağar! Ha, işqilib orqangda bir kimsang bölgani yaxşi. Qaysidir ötirişda şunday desam, Sarmonov domla: “Bölmagan gap, hamma vaqt şunday bölavermaydi, beş qöl barobar emas”, deydi. Qarasam, rosa mahmadanalik qilmoqçi! “Özingiz kim böbsiz, çetdan keladigan daromadingiz yöq, birovga foydangiz tegmaydi”, dedim. “Nega tegmas ekan? Men, masalan, bolalarni öqitaman. Bundan ortiq foyda bormi? Odamlar öqimişli bölsa, turmuşimiz ham farovonlaşadi”, deydi yana. Men unga: “Bu sizning tenglamalaringiz emas, yaxşisi, boşni qotirmasdan tuzukroq boşpana qurib oling, muallim aka! Keyin har qança karillasangiz yaraşadi”, dedim jahlim çiqib. Şunaqa-da, oşna…

U göyo hamma narsani özi biladiganday, bu işlarning mağzini çaqişga uninggina aqli yetadiganday maqtanib borardi. Hayot töğrisidagi falsafalarini tinglaydigan odam topilganidan kayfi çoğ bölib ketgan edi göyo. Barça aqli noqis, maydagap odamlarga öxşab Ötaganga ham qilingan işlar, erişilgan muvaffaqiyatlarning özi ozlik qilar, bu narsa­larni yana kimgadir aytib maqtaniş kerak edi. Men uning maqtanişlarini, dörillagan ovozini “miriqib” eşitib borayapman, meʼdamga ziğir yoğday urardi. Buning ustiga: “Yölda hayallaymiz”, degani… Dilim toğlarni öz komiga tortayotgan qoronğu oqşom kabi kadarli edi. Enamning hay-haylab qarşilik körsatişiga qaramay bemahal yölga çiqqanimga puşaymon yedim.

Ötagan maşinani Baqirçiga burdi.

Zov etagidagi çoqqina qişloq. Daladan suruv qaytgan, keçki soğim payti – qiz-juvonlar qutilarini kötarib qötonda turişar, har kim özining uloq-qözisi boğlangan kögan yonida eçki-sovliqlarini poylaşar edi. Ötagan ularni va qarşidan hurib çiqqan itlarni çetlab ötib, paxsa devorli hovlilardan birining yonida tormoz berib sirgnalni bosdi. Boşiga xuddi Ötagannikiday soyaboni keng şapka kiygan bir öspirin darrov şar qözini şerigiga qoldirib, yonimizga keldi. Eski beqasam tönining kökragiga yaqinda armiyadan kelgan akasi­ning medal-u nişonlarini taqib olgan bolakay ham unga ergaşib kelib nariroqda töxtadi. U kabina tevaragida öralaşib turar, kir qöllarini maşinaning buferiga avaylab tekkizib körarkan, orqasidan kelgan boşqa bolaga şivirlar edi: “Zör maşina ekan-a! Çöldagi akamning ham xuddi şunaqa maşinasi bor, yap-yangi “Zil”.

– Otang uydami? – deb söradi Ötagan şapka kiygan öspirindan. – Bu yoqqa çaqirib qöy, oşna. Ey, sen, qizil askar! Maşinaga aylanişma birodar!

Öspirin birpasda otasini boşlab çiqdi. Uni­ng egnida har-har joyini kuya yegan qil çakmon halpillab turardi. U uzun, siyrak soqolini silab, avval Ötagan bilan körişdi, keyin menga qöl uzatdi.

– Junqayçi çarxlayotgan edim, kelganlaringdan xabarim yöq. Maşina bir gurilla­ganday böldi-yov xayolimda. Qani, Ötaganboy, tuşing­lar.

– Tuşmaymiz, – dedi Ötagan uning yelkasi oşa qöton tarafga qararkan, – vaqt yöq. Sizni qora qilib keldim, Boypölat aka. Ozgina xari bor, öşani maşinaga olişib yuboring. Tumanda katta bir odamga vaʼda berganman, olaketay.

– Men… borolmayman, uka. Özing bilasan, xirmonda keçasi bilan uruğ elaymiz. Nahorgaça taxt qiliş kerak, bölmasa telejkalar töxtab qoladi.

– Obbo, Boypölat aka-yey! Xöp… endi bir işim tuşgan edi-da, ming qöyli boyning bir eşakliga işi tuşganday.

– Ha, ha, bu gaping haloli gap böldi. – Boypölat aka nosdan sarğaygan, lekin terilgan guruçday bir tekis tişlarini körsatib tirjaydi. – Senga ham arzimiz bor. Mana, yaqinda nöxatni bozorga eltib sotiş kerak. Anavi giroy ukangizning qölini halollaş zarur.

U şunday deya, töniga medal taqqan bolani körsatdi. Ötagan papiros olib çekdi.

– Ana, kördingizmi! Nöxatni biz eltamiz-da bozorga. Qöy-pöy bölsa ham, ortaverasiz. Sizdan yölkira ham olmayman, duo qilsangiz bas. Oilangiz katta, kira haqi sörasam sizga jabr böladi.

– Ha, ha, yaqinda yettinçi azamat dunyoga keldi, bari yerman-içarman, – dedi Boypölat aka va boyadan beri gurungga diqqat bilan quloq solib turgan bolalariga qarab qiçqirdi: – Hov, nega turibsanlar, enang u yoqda şoşib yotibdi, qani, marş! – Bolalar qötonga tiraqay­lab yugurişdi. – Şunday qilib, nöxatni orti­şing çinma? Yanagi şanbaga-ya? Yaxşi. Xari qayerda özi?

– Gavazmaydonda. Çöponlarga yozda kes­tirganman, naq bölmasa esimdan ham çiqib ketayozibdi.

– Gavazda bölsa, yöl çap ekan-da. Moşina boradimi özi? – deya taşvişlanib söradi Boypölat aka.

– Boradi. Çöponlarning kuç-köronini özim taşiganman. Dehqonobodlik giroy çöpon bor-ku, Amirali Eşboyev, öşa odam qöylariga har yili Gavazning yönğiçqasini yedirtirib ketadi. Biz u bilan Törqaga, hov Oqsuvning boşiga ham borganmiz. Eh-ey, bormagan yerim qoldima bu maşina jonivor bilan!

– Lekin Gavazning Qizilqiyasi yomon-da sabil, ayniqsa, keçasi, – dedi Boypölat aka, hali ham eʼtiroz bildirib.

– Qizilqiya? Yomonligi çin, faqat mişiqi şofyorlar qörqadi unaqa yerlardan, mendan könglingiz töq bölsin!

Ötagan qötondagi bolalar-u qiz-juvonlarni öziga qaratib, xo-xolab kulardi. Uning kulgisi Boypölat akaning ikkilanişlariga çek qöydi, şekilli:

– Men qalinroq kiyinib olay bölmasa, – deya uyiga şoşildi.

Birpasdan keyin u boşiga jiyaklarining qiri ketgan quloqçin, egniga guppaygan çopon kiyib çiqdi. Keyin zarur bir narsa esiga tuşganday töxtab, Ötaganga qöl siltadi:

– Şoşma, Ötagan! Biz hali öğilçani öpib qöymabmiz-ku.

Kögan yonida uning xotini qöy soğar, şapka kiygan boyagi öspirin sovliqqa talpinib hadeb tipirçilayotgan olaboş qöziçoqni oyoğidan uşlab turar edi. Nariroqda esa, soçlari mayda qilib örilgan çiroyli qizça çaqaloq kötarib olgan. Çaqaloq ham xuddi olaboş qöziçoqqa öxşab enasiga talpinar, unça qattiq bölmasa ham, har qalay, ğayrat bilan inga-ingalar edi. Qizça uni ovutiş maqsadida, alla ohangida qandaydir sözlarni xirgoyi qilardi.

– Tezroq böling, ena, emmasa könmaydi bu­ningiz, – deydi qizça sabri tugab.

Boypölat aka borib çaqaloqni qöliga oldi.

– Qani, bu yoqqa kel-çi, polvontoy! Bizga kelsa, darrov yupanadi-da, a şovvoz?..

Çaqaloq esa yupanişni xayoliga ham keltirmas, otasining soqolini timdalab tinmay biğillar edi.

– Ma, buningni emiz! Juda xumor böp ketganga öxşaydi. Qorni töymagunça ota-potani tanimaydi enağar!

Bola onasining qöliga ötgan zahoti tinçidi. Endi qölçalarini silkitgança maza qilib emardi. Ayol uning siyrak soçlarini silar, bundan özi ham orom topayotgandek, yoqimli jilmayardi. Çaqaloq emib bölgaç, boşçasini çayqa­tib atrofga alangladi va tağin kökrakka intildi, lekin ayol bolaning boşidagi qalpoğini töğrilab, otasiga qaratdi. Boypölat aka öğilçasini yana qöliga olib öpdi.

Bu orada qöylar soğib bölindi, çöpon ularni şomlatiş uçun qir tomonga haydab ketdi. Ötagan esa toqati toq bölib papiros ketidan papiros tutatar edi.

– Obbo, rosa soğingan ekan-ku çaqasini! – dedi u xunobi toshib. Keyin ketma-ket bobilla­tib signal berdi.

– Hozir, hozir! Mana, böldik, toyçoqni bir öynatdik-da endi. Boryapman! – deb qiçqirdi Boypölat aka.

Çaqaloq endi uning qölidan ketişni istamas, qanot qoqqan polaponday hadeb jajji qölçalarini silkitar edi. Boypölat aka uni xotiniga tutqazib, örnidan turdi.

(Davomi bor)

Hamid ALP

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…