12 daqiqada öqiladi

555 marta körilgan

Sönggi surat

Normurod Norqobilov

(Hikoya)

– Jonsiz… umuman olganda, çizganlaringni bari jonsiz…

Bu damda janub tomonida maktabning oqiş binosi qad rostlagan katta qişloq allaqaçon past-baland döngliklar ortida qolib, qiz va yigitça maysalari barvaqtroq sarğaygan Kökliqir betidan örin olgan ön çoğli xonadondan iborat uşoqqina ovul sari örlagan söqmoq boşiga endigina yetişgan va manzilgaça hali yana yarim çaqirimça bor edi. Agar bugun darsda çizilgan uç atirgul suratini qizga hadya etiş fikri lop etib yigitça­ning miyasiga kelmaganida edi, odatdagidek, imi-jimida yölda davom etişardi. Biroq bu safar bunday bölmadi – yigitça, oyoği söqmoq­qa yetmay, tösatdan keskin ortiga ögirildi-da, öng kiftiga osilgan eski, moşrang sumkasidan suratni olib, andak tantiqlangança, maʼsum qaraşli qizga şartta uzatdi. Ammo qiz yi­gitçaning qölidagi suratga şunçaki bir qarab qöyiş bilan kifoyalanib, yuqoridagi gapni irod etdi. Qiz buni zardadan xoli, feʼliga xos, osayişta ohangda aytgan bölsa-da, lekin gapi­da bir emas, ikki bora takror etilgan “jonsiz” degan ibora yigitçaning köksini misli öqdek teşib ötgan, buni sezgan qiz esa bir lahzalik önğaysizlikdan söng keçir, deya uni yonlab ötib, söqmoqqa qadam qöygandi.

Yigitça uning ortidan ğazabnok tikilib qolarkan, birozdan keyin ötli nigohini boyasaroq salgina sevalab ötgan jaladan namlangan söqmoq yuziga, söngra ovuldagi yagona “yaşil nuqta”ga qadadi. Ovulning devorsiz keng hovlilarda tikkaygan biron daraxt yöq, faqat qiz yaşaydurğon hovli sahnida, girdiga toş terilgan supaning şimol tarafinda tiğiz ekilgan bir neça tup atirgul uzoq-yaqindan “yaşil nuqta” yangliğ közga taşlanib turardi. Yigitça bu dafʼa “yaşil nuqta”ga adovat bilan tikildi. Boisi qizdan ömganteşar gap eşitmoğiga aynan uşbu atirgullar sabab bölgan, yaʼni boya “yaşil nuqta”ni ilğaşi hamon sumkasidagi suratini birdan qizga hadya etkisi kelib qolgandi-da. Bunda u yöl qöygan birgina xato – niyatini sözda ifoda etmay turiboq, şaxd-la qizga suratni uzatgani edi. Buni öziça anglagan qiz esa tağin mendan fikr sörayapti, degan öyda suratga öz munosabatini bildirib, bir ondayoq uni “ölik”ka çiqarib qöygandi.

U “yaşil nuqta”dan köz uzib, hanuz qölida tutib turgan suratga qiyalab razm soldi. Nazarida, çetlari xiyol ğijim tortgan oppoq qoğoz yuziga moyböyoqli qalamda mohir­lik bilan muhrlangan qirmizi gullar sirayam jonsizga öxşamas, rangli jurnal betida qanday tasvirlangan bölsa, aynan şunday köçirilgan edi. U suratni sumkasiga qayta joylab, kunbotişning olis ğuborli sarhadiga ğamgin nazar taşlagança, böyi yelkasidan kelmaydigan Tohir pakana qizlarnikiga öxşaş ingiçka, çinkillagan ovozda özining yangi şeʼriy maşqlarini öqigan kezlarida, hayajondan qizning közlari ötdek yonib, yanoqlari çöğday puştilanişini köz oldiga keltirirkan, tağin alami jöşdi, baqiroq çöpon qöşnisi kabi bir maydon çangitib sökinmoqçi böldi, ammo andişa qildi.

Tohir pakanaga zimdan öçakişib, şu yilning qişidan boşlab qöliga rangli qalam tutgan va duç kelgan kitob-u jurnallardagi öziga maʼqul kelgan rasmlarni dars payti çizib ötirişni odat qilib olgan yigitça, aksariyat sinfdoşlari nazdida, öta zör musavvir edi. U haftada ikki-uç bor hozirgina çizib tugatgan suratini hamişa katta tanaffus oldidan qavatida ötirgan jörasi tomonga asta surib qöyadi, bunisi qalay çiqibdi, deb. Jörasi esa har safargidek şovqunlab, u-u, bunisi yanayam zör çiqibdi, deya suratni oldingi partada ötirganlarga uzatadi, – mana, buni körib qöyinglar! Turgan gap, çizganlari barçaga birdek yoqavermaydi – kimdir suratga qiziqiş ila, kimdir öta loqayd nazar taşlaydi. Ammo yigitça bu holga ziğirça ahamiyat bermaydi, çizgan rasmi örta qatordagi birinçi partada ötirgan qizga tezroq yetib bormoğidan boşqasini öylamaydi. Qiz ortdagi partadan uzatilgan suratni qöliga olgaç esa, butun vujudi közu quloqqa aylanadi. Biroq, ming afsuski, qiz suratga birrov köz taşlaş bilan kifoyalanib, har damgidek, uni öng biqinida ötirgan qizga uzatadi va uzatiş asnoda, yigitça tomonga yarim ögirilib, durust, degan maʼnoda asta boş irğab qöya qoladi. Bu esa surat muallifiga yoqmaydi, qizning, qöy közlari yonib, buğdoy rang yanoqlari puştilanib, mayin jilmayişini va jilmaygan holida, o-o, ajoyib, ğoyatda ajoyib, demoğini istaydi. Axir, Tohir pakanaga doimo şunaqa deydi-da. Oqibat, yigitça butun sinfni aylanib çiqqan suratni sumkasiga joylaşdan bölak çora topmay, alamdan labini tişlaydi.

U bugungi suratini tarix darsida boşlab, matematika darsi oxirida yakunlagan edi. Bu işi uçun, jazo tariqasida, boşi gajak, beli yöğon ikki baho bilan siylangan esa-da, ammo çizganiga qoyil qolgan muallim tanglay taqillatişdan özini tiyolmagan, bir-ikki sinfdoşi çuğurlaşib maqtagan bölgan, qiz esa, har doimgidek, durust, deya boş irğaşdan nari ötmagan. Sinfdagi qiliği kamdek, mana, suratini “ölik”ka çiqarib, imi-jimida jilib qoldi.

Yigitça ortiga qaray-qaray qirga öralayotgan qizga bot köz taşlarkan, ğazab töriga qaytadan çirmaldi. “Qayta” deyilişining sababi şundaki, barça çizganlariga şunçaki odob yuzasidan “durust” deya, Tohir pakana­ning maşqlaridan oşkora zavqlanadigan qizdan içdan qattiq qahrlanadigan yigitça­ning ğazabi dars yakunlanida, maktabning kökiş temir darvozasi ortda qolib, past-ba­land yantoqzor döngliklar va örliklar oralab, ipdek çuvalanib ketgan daşt yöliga qadam qöyişi bilan, qumga singgan suvdek, zumda ğoyib böladi-da. Bejizga emas, çunki daştda maktab öquvçisi emas, balki qizning tinçligiga daxldor alp yigitdek his etadi özini; röy be­rişi mumkin bölgan har qanday xavf-xatarni bartaraf etmoqqa qodir qöriqçidek, qomatini ğoz tutgança, hamişa qizdan tört-beş odim oldinda yuradi.

Xöş, bu xavf-xatar nima yoxud nimalardan iborat?

Bu xavf – yölning kimsasiz örlik va soyliklar oralab ötganligi edi.

Bu xavf – daştda qöy boqib yuradigan şöx-şodon yigitçalar edi.

Bu xavf – daştda daydib yuradigan itlar va yana allanimalar edi.

Bu “xavf”dan qizni himoyalab yuriş lozimligini heç kimsa yigitçaga uqtirmagan. Buni qizning yaqinlari va şuningdek, allaqaçon saksonni qoralab qöygan bölişiga qaramay, hanuz birovga gapini bermaydigan olovfeʼlli momosining qaraşlari hamda ovul uluğlari-yu, padarining ayrim purmaʼno ögitlaridan uqub, anglab, sekin-asta özining yigitlik bur­çiga ögirib olgan. Yigitça botinidagi bu amalni – maktabda qizga şunçaki bir sinfdoş, daştda esa qalban sodiq qöriqçi ekanini özidan bölak heç kimsa bilmaydi. Qizni öziga yonlatmay, doimo oldinda yurişiga kelsak, buni momosining huv birdagi tanbehi tufayli qatʼiy odat qilib olgan.

U paytda qiz-yigit endilikda ini va singillari tahsil olayotgan quyi ovuldagi tört yillik maktabga qatnaşardi. Bir dafʼa qiz ikkisi yelkadoş bölib, nima haqdadir qizğin bahslaşgança maktabdan qaytişarkan, supada jun titib ötirgan momosi, siyraktob qoşlarini norozi çimirgan köyi yigitçani qavatiga imlab, degan: “Jigit odam qiz bola­ning biqinida emas, ikki qadam oldinda yurişi kerak. Emasam, jigitliging qoçib, anovu Sodiq malladay kifti qisiq, şörpeşonaga aylanib qolasan…” Bu gap-sözdan söng yigitça kattalar yuriş-turişini zimdan kuzatgan: qarasaki, çindan-da aksariyat ovul erkaklari oldinda, ayollari keyinda yurarkan. Siddiq malladay kifti qisiq bölişni istamagan yigitça, şu-şu qizdan oldinda yuradi.

U qattiq alamda emasmi, qiz ortidan yurmoq­dan, namçil söqmoq yuzida qolgan izlariga oyoq bosmoqdan öziça orlanib, öz navbatida, otaşlanayotgan yuragi taftini bosmoq niya­tida ovuliga aylanma yönaliş – Börijar orqali bormoqqa qaror qildi. Börijar degani qirning janubi-ğarbidagi dara sifat uzun va te­ran jarlik bölib, uning örta söl qirğoğidagi tik va tor söqmoqdan ovul kunbotişidagi toşli sayhonlikka bemalol kötariliş mumkin edi. Ovul ahlidan yolğiz yigitçagina vaqt-bevaqt jar oralab yurar, qiz biror vaj tufayli maktabga bormay qolgan kunlari esa, momosining taʼbiri bilan aytganda, itday sumanglab, Börijar orqali ovulga qaytardi.

Yigitça ortidan yetib kelişidan umidlanib, oşiqmay borayotgan qizni taajjubga solgan köyi, qir yoqalab kunbotişga, bir çaqirimça naridagi Börijar oğzi tomon yurdi. Yöl-yölakay qizdan öpka-gina qilib, içida uni yanib bordi. Biroq jar oğzidan sal berida qomat kerib turgan Bukritoşni yonlab ötişi hamon qizdan xafaligini zumda unutdi va göyoki bu manzilga ilk bora qadam ranjida qilganidek, bir muddat tek turib qoldi. Bu uning azaliy odati – har safar jarning boşlaniş qismidagi ğaroyib manzaraga, yaʼni har ikki qirğoq betini quyiga qadar zinapoya yangliğ taramlab tuşgantoşlar tizimiga hayratlanib boqqanidek, qirlar bağrini tilimlagança, janubdagi arçali dovon bağriga borib sançilgan jarning çuqur özaniga xavotir hisi bilan tikilib qolardi-da, söng oşiqmay “toşzinalar” sari jilardi.

U olğa yurarkan, dastlab sezgani şu böldiki, daştdan farqli ölaroq, jar havosi xiyla salqin, yaşil maysalar haliyam öz tarovatini yöqotmagan, qator “toşzinalar” böylab soçilgan şiraçlarning örta qismi oqiş tusda gullagan holda, yuqori qismidagi oç jigarrang tugunçaklari haliça noz uyquda edi. Ammo yigitçaning ösimliklar umuman bilan işi yöq, uni jar tubidagi quyuq butazor oralab ketgan ingiçka söqmoq köproq qiziqtiradi. U ana şu söqmoq böylab daydişni, ovloq makon şovurini tinglaşni va onda-sonda yuragi qörquvdan şuvillab-şuvillab qöyişini juda-juda xuş köradi. Buning uçun avvaliga öng qanotdagi “toşzinalar”dan biriga çökib, jar özaniga köz taşlagança, oqşomgi gurunglarda kattalardan köp va xöp eşitgan öşa rivoyatni xayolidan ötkazib, jarning afsonaviy egasi bölmiş haybatli kulrang börini tasavvurida jonlantirar va maboda, öşa yirtqiç köziga çalingudek ersa, ne qilmoğini öylaydi. Biroq qidirgan jondori jarda emas, olis ötmişda edi. Yigitça buni yaxşi bilsa-da, lekin xayolatga çek qöyişni istamas, ayniqsa, har gal butalar oralaganida, öşa yirtqiç qarşisidan lop etib çiqib qoladigandek, qörquv va hayajondan entikib-entikib qöyardi. Örta söl qirğoqdagi tik söqmoqdan ovul kunbo­tişidagi sayhonlikka kötarilganida esa, qu­yidagi jarlikka ğolibona köz taşlab qöyişni kanda qilmasdi. Sababi, ğoliblik hisi unga hamişa moydek yoqar, yoqqani bois ham qöli böş qoldi degunça, Börijarga intilardi. Ötgan dafʼa birinçi bor, ovrab-sovrab bölsa-da, qizni ham ergaştirib kelgan. Biroq qizi tuşmagur u kabi “toşzinalar”ga çökmayoq iziga qaytmoqni maʼqul topgan. Bundan yi­gitçaning taajjubi çandon ortgan, neçun jardan bunçalik ha­yiqadi bu, axir, boboylar aytgan haybatli jondor bor-yöği bir afsona-ku.

Bu gal ham toşzinalardan birining labi çökişga çökdi-yu, biroq öşa afsonaviy börini tasavvurida jonlantirmoq uçun jar­ning sirli va vahimali özaniga köz taşlaşga ulgura olmadi – öng biqinida mayin yeldan tebranib turgan böyçan şiraçlardan biri sira kutilmaganda eʼtiborini tortib, boya qiz tilidan köçgan “jonsiz” degan sovuq iborani qayta esi­ga tuşirdi. Bundan tağin alami qözidi, öziça qizga aççiq qilib, ötirgan joyida ösimlikka çang soldi: “Nima, manovular jonlimi?!” Haytovur, novça ösimlikning kuni bitmagan ekan, bu qiliği öziga eriş tuyulib, yigitça undan qölini tortdi. Bunga javoban ösimlik, ha-a, men jonliman, deganday zardali bir tarzda tebranib qöydi. Yigitça esa, xuddi uzr söraganday, uning oqiş nozik gulçalarini barmoqlari uçi bilan asta siypalagan böldi.

Şu kezgaça u biron-bir ösimlik turiga jiddiy eʼtibor bermagan edi. Bu safar changa­lidan tasodifan omon qolgan ösimlikka boşdan-oyoq razm solarkan, uning qoyatoşlar oraliğidagi bir kaftgina tuproqda böylanib turganini körib, dastlab ajabsindi, söng yalang yerda himoyasiz qolgan palaponlarga duç kelganday, yuragida şafqat hisi uyğondi. Biroq xiyoldan keyin yengil epkindan qayta tebranmoqqa tuşgan ösimlik uning açinişiga aslo zor emasligini, boz ustiga, bu ovloq makonda u emas, balki özi yetti yot begonaligini his etib, beixtiyor iç-içdan bir qalqib tuşdi. U botinida yuz bergan bu tölqin taʼsirida, novça ösimlikning çamandek oçilgan oqiş gullari hamda öz oçiliş muddatini intiq kutayotgan oç jigarrang tusdagi tugunçaklariga özgaça nigoh bilan takror boqarkan, u köziga sirli va gözal körinib ketdi. U uşbu tuyğu taʼsirida tevarakka köz soldi va şunda uning nigohi asr­lar davomida daştning betizgin şamoli etagiga ilaşib kelib qolgan çang-çung zarrala­ridan qoyatoşlar yağrinidagi mayda-çuyda kavaklar hamda uzun-qisqa yoriq-yoruqlarda hosil bölgan katta-kiçik tuproq qatlamlarida ungan turli giyohlar, turfa mitti çeçaklarni ilğadi. Şu kezgaça jajji kapalakdek mitti çeçaklarni nazariga ilmasdi. Bu gal esa ularga qiziqsinib razm soldi.

Ana, ulardan ikki-uç tupini allaqaçon toptaşga ham ulguribdi.

Bu orada yigitçaning diqqatini tuproqli kavakçalardan birida özgaçayaşnab turgan qizğiş, sarğiş, puşti va binafşa tusdagi mitti gulçalar tupi öziga jalb etdi. Turfa rangdagi bu jajji çeçaklarni bir yerda ğuj bölib turişi yigitçaga juda qiziq tuyuldi va unda ularni oppoq qoğozga muhrlaş istagi tuğildi. U uşbu istak yöriğiga böysinib, sumkasiga qöl yuborarkan, toza qoğozga ilaşib çiqqan uç atirgul suratiga bexosdan közi tuşgaç, taajjubdan dong qotdi. Vo-o, ajab, qoğozdagi atirgullar tasviri çindan ham öta jonsiz, öta ruhsiz edi. Biroq bu bilan u qizni keçirib qöya qolmadi, qaytamga uning haq bölib çiqqanidan alami qözib, ğururi boş kötardi, toki Tohir pakana kabi qizni hayratu hayajonga solmagunça, tinib-tinçimasligini idrok etib, birinçi bor çeçaklarning asliga qarab çizişga kirişdi. Bu iş davomida ilgari heç tuymagan bir holatni – qoğozga köçayotgan mitti çeçaklar gözalligida quyoşning iliq tafti va ona zamin quvvatini his etarkan, borliqdan tiriklik böyi taralayotganini his etdi. Va pirovardida, u ğaroyib tuyğular oğuşiga şönğib, maʼlum vaqt bu dunyoni unutdi.

Ammo bu dunyo heç qaçon heç kimga özini unuttirib qöymaydi.

– Davron!

Kutilmagan bu ovozdan sapçib tuşgan yigitça ilkis ortiga ögirilib, xijolatomuz kulimsirab turgan qizni kördi. Azbaroyi dovdiraganidan oğziga kelgani şu birgina söz böldi.

– Mohigul!!!

– Mendan arazdamisan deya, xavotirda kel­dim… – dedi qiz uni qattiq çöçitib yuborganidan yanada xijolat tortib.

Yigitça arazdaligini eslab, tumtaygança, öziça qayta işga tutingan böldi. Ammo qölidagi qalam uçi qoğozga yetib-yetmay, söl kiftida qizning hayajonga töla ovozi eşitildi.

– Voy-y, bunça gözal!

U bu gapga inonmay, yoniga ögirildi. Yöq, qiz aldamagan – hayajondan közlari çöğla­nib, yanoqlari puştilanib turardi. Buni körgan yigitçaning elkasidan xarsangtoş ağdarilib, yengil, juda yengil nafas oldi. Qiz bitay deb qolgan suratga qöl çözganida, monelik qilmay, taşdan xayolçan, içdan mamnun holda jar tomon yuz burdi va şunda söl sohili yoğdula­nib, öng sohili kölankalanib turgan jar tubidagi yaşil butalar ranggi quyuq tortib, qoramtir tus olganini, quyoşning zarin nuriga yöğrilgan arçali dovon etagidagi yaşil rang esa “erib”, ajabtovur yoğdu hosil qilganini ilğadi. Yigitça ilgari biron marta duç kelmagan, duç kelgan taqdirda ham eʼtibor bermagan yoxud idrok etişga ojizlik qilgan bu ranglar jilosiga mahliyo bölib turarkan, birdan ulkan bir haqiqatni – ona tabiatning buyuk musavvirligini yurakdan tuydi. Ana şunda qizning qölidagi surat köziga şu qadar körimsiz körinib ketdiki, natijada özini uquvsiz sanab, yerga qaraşdan özga çora topmadi. Öz navbatida, hanuz suratga tikilib turgan qiz uçun hamma narsaga hozir-u nozirligini, çizgan suratlari esa uning könglini ovlaş yöldagi şunçaki uriniş ekanini favqulodda fahmlab, uyatdan lavlagiday qizarib ketdi. Keng borliq esa yigitçani özga bir uluğ işlarga undar, biroq bu qanday iş – buni bilmas, bilmoği uçun, nazdida, hali jindek vaqt borday edi.

U tizginsiz hayajonli öylar oğuşida qir yoqalab iziga qaytar ekan, har doimgidek, oldinda borar, qiz esa uning sönggi suratini avaylab tutgança sal ortda kelardi.

Normurod Norqobilov

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…