(Hikoya)
Milliy adabiyotimizning çinakam jonkuyari,
kamtarin akam Uzoq Jöraqulovga bağişlayman.
– Böldi, benzin tugadi, öçdik! – dedi Mardi aka maşinamiz siltanib-siltanib yöl çetiga töxtagaç.
Saydamköl yöliga çiqqanimizdan beri asabiylaşib kelardi u. Şuning uçunmi eşikni qars etib yopdi-yu, köchaning narigi tomoniga ötib, sigareta tutatib, bosib-bosib torta boşladi. Kutilmagan xabardan esankirab birma-bir ulovdan tuşdik. Abror bilan Zohid masalani hal qiladiganday ön qadam nariga bordi-da, özaro suhbatga kirişib ketdi. Men esa bepoyon daşt sahnidagi hut manzaralariga mahliyo bölib, tevarakni kuzata boşladim. Hali yer uyğonmagan, lekin muttasil yoqqan yomğir taʼsiridanmi atrofda yengil havo suzardi. Qori ketib, qora-qönğir tus olgan kengliklarda biror jonzotga közingiz tuşmaydi. Ayni lahzalarda etakdagi angarlar odam qadami yetmagan ovloq manzillar kabi yastanib yotadi. Uzoqdagi toğlar oq çoponiga burkanib, qişning sönggi kunlarini dilgir qiyofada kuzatayotgandek öşşayib turadi. Yölning u tomonidagi ulkan xarsangga çiqib, enişdagi soyga köz soldim. Yaqinda sel kelgan, şekilli, qiyalikda taram-taram mayda ariqçalar hosil bölgan. Ariqlar soy tubidagi vahimali jarga yetgaç yöqolib ketgan. Qibladan şamol turib, tamaki tutuni suzib keldi. Negadir sigaretaning xumori tutdi. Mardi aka tomon yurdim.
– Odamni safar sinaydi-da, şaharda vahimasi boşqaça edi bularning. Kissasidan bir söm çiqsa, qaltirab ketadi, tarrakday turişini qara!? – akaning jiğibiyroni çiqar, hasratlaşgisiyam bor edi. – Çiqişda bakni töldirib oluvdim. Tuşlikkayam sen tölading, yeganigayam pul bergisi kelmaydi-ya!
Aka töğri aytayotgandi. Ulaşning töyiga boriş fikri ikkovidan çiqqan, safarniyam ular uyuştirgan edi. Ammo negadir yöldagi sarf-xarajatlarga pul çiqarmasdi. Yöl-yölakay taşabbusni kötarişga kötarib, sönggi paytda pul topa olmadimikan deb öylab, ovqatlanişgayam, sigareta-suv degan narsalargayam özim xarj qilayotuvdim. Bir payt Abrorning telefoni jiringlab sumkasini titkilayotganida beixtiyor ikki boğlam pulga közim tuşdi-yu, könglim sovidi. Şundan buyon suhbatga aralaşmay xayol surib kelayotuvdim.
Mardi akaga aytsammi deb öyladim. Ammo… Barisini bilarkan u.
– Ikkisiningam qöyni töla pul! – dedi asabiylaşib. – Lekin bir tiyin çiqargisi kelmaydi, nomard-qurumsoqlar!
Aka ovozini tobora balandlatib gapirar, men esa ming andişa bilan Zohidlar tarafga qarab-qarab qöyardim. Ular suhbatimizni eşitmayapti, çoği, özaro gurungini töxtatişmasdi.
– Nima qilamiz!? – dedim maslahat ohangida.
– Sizlarni bilmadim, men uxlayman! – Mardi aka arazlagannamo maşinasiga çiqib oldi.
Birpas yolğiz qolgaç:
– Menda ozroq pul bor! – dedim Abrorning yoniga borib. – Bir-ikki söm qöşsang, hö-öv etakdagi qişloqqa tuşib, benzin topib kelardim.
– Menda söm yöq-da, oğayni, özing amallap turgin, şaharga borganda “kök”ni maydalasam beraman, – Abror şaharça talaffuzda yalingannamo sözladi. – Boya yöl uzo-o dep aytmapsan-da, şahardan maydalatip olardim.
– Abror töğri aytdi, sa-al qiynalayapmiz-da, – Zohid uning gapini quvvatladi. – Bu yerlarni özing yaxşi bilsan-ku, oğayni amallap tur!
Vaziyat bu taxlit davom etadigan bölsa, hutning qora sovuğida biyday daştda qolib ketişimizni köz oldimga keltirib, oldimizdagi qişloq – Obolim tarafga yura boşladim. Nima qilib bölsayam bir-ikki litr benzin topib, Ulaşlarning qişloği – Duvlga yetib olsak, u yoğiga köçada qolmasligimizga közim yetardi.
Birinçi qişloq – Obolim, keyin Çaqa keladi. Undan söng – Solin. Mardi akaning beş litrlik idişini olib, asfalt yoqalab yölga tuşdim. Ğöbdintoğ girdidagi qönalğalar yaqinday tuyulsa-da, oradagi masofa ança. Maşinamiz turgan joydan uzoqlaşib, yaydoq kengliklar qöyniga kirib borarkanman, olis bolaligimda qolib ketgan mana bu voqea köz oldimda gavdalana boşladi.
II
Öşanda qişning qiçirlagan ayozli kuni edi. Çoşgohda qöylarni yantoqqa çiqarib, qötonni tozalamoqçi bölib turuvdim. Etakdan beş-olti otliq örladi. Hovlimizda mayda işlar bilan gumranib yurgan kattaotam – dadamning dadasi otliqlarga sersolib: “Kelayotgan polvon bovangmi deyman!?” deya molxona yoqqa ötib ketdi. Avval qötonni yaxşilab supurdim. Qiyni ğaltakka solayotib edim, sirt tarafdan Qurbon çavandozning:
– Şukurboy, ho-ov Şukurboy! – degan guldiragan ovozi eşitildi.
– Assalomu alaykum! – dedim otliqlarning oldiga borib.
Odamning kökragini böylaydigan devorimiz ortida telpagining quloğini tuşirib olgan Qurbon polvon, bosmaga öranib turgan Boyböl aka, ularning ortida qişloğimizning havasmand çavandozlari – Oliş aka, Sayfi aka, Ğöççoq aka va Hamid çapaqay otlariga tob berib turardi.
– Kattaotang qani? – dedi salomimga alik olgan Qurbon çavandoz.
– Oh-hov! – deb tovuş berdi şu mahal bobom.
Ikkov quyuq söraşdi. Polvonlar ham qöl olib körişdi. Bobom “Bir piyola çoyga!” deb uyga taklif qilgandi: “Dasturxon qoçmas!” deya çavandozlar unamadi.
– Qilqondida katta yiğin bölayapti, – gap boşladi Qurbon bobo kattaotamga qarab. – Bötaközni egarlab bersang, bi-ir cherini yozib kelardim. Soğliğing kötarsa, özingam yur, tomoşa qip kelasan!
Darvoqe, bir oy burun isitmalab döxtirxonaga tuşgan kattaotamga döxtirlar: “Sariq”qa öxşaş dardingiz bor, özingizni avaylang!” degaç, otga minmay qöygandi. Qurbon çavandoz şunga işora qilayotgandi. Otimizni özidan boşqaga işonmaydigan bobom ança vaqt injilib turgaç, Qurbon çavandoz kutilmaganda:
– Ana, nevarangni mindirib jönat, yem-suvini özi beradi! – dedi.
Kutilmagan taklifdan sevinib ketdim. Şu topda Qurbon çavandoz közimga juda yaxşi körindi. “Töğri aytasiz, bova. Otga zör qarayman!” demoqçi böldim-u, kattaotamdan iymanib, nafas yutib turdim. Birpas paysalga solgaç, çavandozning qistovi bilan bobom rozi böldi. Faqat menga:
– Suvlaşdan avval terini uşat! – deya qatʼiy tayinladi.
– Özim köz-quloq bölaman! – taʼkidladi Qurbon bobo.
– Harholda, yoş bola-da.
Bötaközga egar urmasam, bobom niyatidan qaytib qoladiganday hovliga olib çiqdim. Jonivor ançadan buyon ayvonda turganidanmi öktam-öktam kişnab yakkamixni aylandi. Çavandozlarning oti birin-ketin tovuş berdi. Uyimiz atrofini ayğirlarning ovozi tutib ketdi. Supurib terlik urayotganimda old oyoqlarini bukib yakkamixga suykalaverdi. Bildimki, yelkasi qiçiyapti. Iz tuşmagan qorli joyga yetaklab bordim. Çunonam dumaladiki, beş-olti marta u yoqdan-bu yoqqa ağdarildi. Turayotib silkingandi, ustida birorta qor parçasi qolmadi. Şundan söng terlikni, keyin çirgini, ustidan jahaldirikni, undan keyin egarni qöyib ayilni qisdim. Oxirida puştanni salqiroq qilib qöydim. Ust-boşimni almaştirib, kirza etigimni kiyib çiqqanimda, kattaotam tumşuğiga yugan solib, öramajabduqni urayotgan ekan. Egarning ustiga xurjun taşlab, jilovini kalta qayirib mindim. Tizginni böşatganimda ilkis siltanib çopdi. Tortqini tarang qilib, egarqoşga aylantirib oldim. Tumşuği pastga qayrilib, böyni gajak böldi. Tandirxonamiz yonida oyim bilan kattaenam körindi. Ot boşini ğovga burib, tovonim bilan nuqigan edim yugurişga tuşdi. Özimni önglab, qoşimdan pastga tuşgan telpagimni kötarayotib qaraganimda bobom omin aytayotgan, kattaenam va oyim duoga qöl oçib turgandi. Bötaközni gijinglatib safga qöşilganimda kattaotam: “Ilohi, omin!” deb takbirini tugatdi. Çavandozlar birvarakayiga qöllarini yuziga siypadi. Qamçimni xurjunga solib, men ham omin qildim.
Öşa kuni umrimda ilk bor uzoq safarga çiqdim.
Töqqizinçi sinfda öqirdim, yoşim ön beşda edi. Bötaköz sakkizni töldirgan, ayni kuçga engan paytlar edi. Ömrovlari börtib, böyni yöğonlaşgan, quymiçi kengayib, qomati kelişgandi. Şuning uçunmi yoki tabiatan şunaqamidi, har doim quloqlarini dikkaytirib tödaning oldida yurardi. Birorta yilqini ötkazib yubormasdi. Yaqin atrofdagi köpkarilarga men minib borardim. Şu bois qadamidan xabardor edim. Bu safar ham jilovni salqi taşlab, erkin qöyib berdim. U esa qor keçib, tumşuğini silkib-silkib ketaverdi. Oyoqlarini dangal kötarib bosayotgani uçun tizzalarimga qor uçqunlari saçrab borardi. Ortimda Qurbon bobo, undan keyin Boyböl aka kelayapti. Qolganlar ança orqada. Turnaqator bölib Tumşuq qişloğining usti bilan Arpalining oşuviga yurdik. “Nevaram u yoqqa bur. Endi çapga hayda!” deb Qurbon bobo ortimda yölni tuşuntirib boryapti.
Arpalining oşuvi tik va baland edi. Şuning uçun yölni qiya soldik. Haş-paş degunça çöqqining ustiga çiqdik. Ana şunda ajib bir manzaraga guvoh böldim. Nazarimda bulutlar pastga tuşib, soylarga qamalib olgan, faqatgina çöqqilarning tiği közga taşlanardi. Otlar pişqirib-pişqirib ena boşladi. Bötaköz bir-bir qadam bosar, quloqlarini dikkaytirib qiyalamadagi jingil, kovrak va şunga öxşaş qor bosgan ösimliklarga qarab-qarab qöyardi. Tobora pastlayverganimiz sayin tuman quyuqlaşa boşladi. Soyga tuşganimizda ikki qadam narini körib bölmay qoldi. Tor va uzun sayhonlikda quyuq tuman suzar, ust-boşimiz nam tortayotgandi. Otlarning kipriklari oqarib, tuk bosgan tumşuqlariga qirov qöna boşladi. Soy içida qor qalin ekan. Şu bois yilqilar tizzasigaça kurtik keçib borardi. Bir mahal orqadan otning ilkis kişnagani va Hamid akaning: “Çuh, hayda jonivor, hayda!” degan tovuşi eşitildi. Darrov jilovni tortib, ot boşini çapga burdim. Bötaközning old oyoqlari toyib, urgunning möl joyiga borib qoldi. Qurbon boboning: “Nima böldi, Homid? Nevaram öngga bur, öngga!” – degan xitobi eşitildi.
Otim ömrovigaça kurtikka kirib, oppoq qor sahnida tumşuği çözilib turardi. Jilovni önglab, ikki marta qamçi berdim. Jonivor kuç bilan siltanib, ortga burildi va odamning kökragini böylaydigan urgundan çiqdi. Hamid akayam urgunda qolgan ekan. Otining tobi yöqmi yoki yemni kam yeganmi, işqilib, piça ovora qildi. Dastlab Qurbon bobo birin-ketin boşqalar ham egardan tuşib tizginlarini menga berişdi. Otni urgundan çiqarişga kirişişdi. Oliş aka bilan Ğöççoq aka puştanni böşatib, ikki yondan kötardi. Sayfi aka jilovidan tortdi. Hamid aka quyruğidan oldi. Qurbon bobo: “Ha, ha deng!” deb oğzaki quvvatlab turdi. Ikkinçi urinişda otni çiqarişdi.
– Buning noxuno bölgan-ov! – dedi Qurbon bobo egarga joylaşib ötirgaç, Hamid akaga. – Burni bejo pirqillayapti. Qönoqqa tuşganda eslat, körib qöyaman.
Yana yölga tuşdik. Mendan keyin Hamid aka yurdi. Qurbon bobo uzoqdan yölni aytib borardi. Egri-bugri sayhonlikning quymiçiga yurdik. Soy tugagaç, bir tomoni qiya adirlikdan çiqdik.
– Endi öngdan yur, nevaram! – tovuş berdi Qurbon bobo.
Quyuq tuman tarqamagan edi. Öng bilan çapning unçalik ahamiyati yöqdek edi menga. Lekin jilovni öngga olib, tovonimning keti bilan Bötaközni nuqidim. Qiyalamada qor qalin emasdi. Otlar yengil qadam bosişda davom etdi. Kattaotam köpinça: “Tuman tuşsa, havo iliq böladi. Undan keyingi qora sovuq yomon”, degiç edi. Tuman siyraklaşayotganda şu gapni esladim. Toğ içida ust-boşimiz namiqqan emasmi, qiçirlagan ayozda aʼzoyi badanim qayiğa boşladi. Egnimdagi bosmam oşlanmagan teriday qotib qoldi. Bir amallab, kuh-kuhlab qölimni isitaman. Qamçim muzday kasovga öxşaydi. Teri qoplangan sopi tarrakday qotgan. Menimça, hammamizning ahvolimiz bir xil: çimillagan şom ayozi suyak-suyagimizdan ötib boryapti…
Sekin-sekin qoş qorayib, keç tuşdi. Olis-olislarda daşt qişloqlarining milt-milt çiroqlari körinadi. Hamon yöldamiz. Otlarning quloqlari şalpayib, çarçoq bosib borayotir. Ammo içki dadilligi tarqamagan, şekilli, bir maromdagi tezlikni tuşirmaydi. Çavandozlarning gangir-gungiri pasayib, orani sözsizlik egallay boşladi. Qurbon bobo: “Oh-hov, haydang polvon, haydang!” deb şeriklarimizga tegişib qöyadi.
Oramizda bir muddat kötarinkilik paydo böladi.
Yaydoq kenglikda borayotganimizda Bötaköz pirq-pirq qildi-yu, taqa-taq töxtadi. Ortimda kelayotgan Hamid aka bilan Boyböl akaning otlariyam pirqillaşib oyoq ildi. Quloqlarini dikkaytirib, tölin oy yoruğida qarşimizdagi kenglikka tikilib qoldi. Hammamiz töxtadik.
– Ne böldi-yey? – dedi qatorimizga qöşilgan Ğöççoq aka.
– Jondor! – dedi Qurbon bobo. – Hö-öv, etakdan örlayapti. Iliğişganmi deyman, uç-törtta bor.
Qurbon bobo töğri aytgan ekan. Biz tomon kelayotgan qaşqirlar bir muddat sekinlaşib, keyin çapga burilib, qişloq tomon yöl soldi. Çillaning oydin tunida, ellik qadamlar naridan sakrab-öynaşib ötdi. Qörquv emas, qandaydir hayajon bor edi menda. Avvaliga içki savqi tabiiy bilan jilovni tortib, barmoqlarim qayiğib tursa-da, egarqoşni mahkam siqdim. Oyoqlarimni uzangiga zinçlab bosdim. Bötaköz ham mendayin hayajonda edimi ilkis dadillandi. Boşini adl kötarib, böynini gajak qildi. Börilar tödasi ortda qolgaç, otlarimiz çunonam tez yurdiki, nazarimda qaytadan kuç engan edi ularga. Ayniqsa, Ğöççoq akaning dönani Bötaköz bilan baravar qadam taşlardi.
– Yilqiyam hayiqar ekan-yey qaşqirdan! – deydi aka hayrati oşib. – Ketişini qara buning.
Börilar nafaqat otlarimizni, çavandozlarniyam hurkitib qöydi. Oradagi horğinlik kötarilib, jondor haqida gurung boşlandi örtamizda. Şu alpozda ança yurgaç, angarning enişiga keldik. Otlar orqaga tisarilib, bir-bir qadam taşlab, qiyalikdan tuşdi. Soy içi çuqur ekan.
– Jormaning yuqorisiga hayda, nevaram! – Qurbon bobo hargalgidek yölni tuşuntirdi. – Menimça, adaşdig-ov, Solinning etagidagi jormaga öxşaydi bu!
Jar boşlanadigan qir ustiga çiqdik. Pastda çiroqli kulba körindi. Yaqin atrofda şundan bölak qönalğa közga taşlanmasdi. Çavandozlar uzoq yöl bosib çarçaganidanmi yoki tuz totmaganidanmi Qurbon boboni şu yerda tunaşga undadi.
– Hay, bir gap bölar! – dedi polvonlar yalinavergaç. – Qani boraylik-çi, qöşxonaga öxşaydi-yov?
Haqiqatdan, qöşxona ekan. Yaqinlaşayotib çöpon itlari dovruq solib keldi.
– Mah, Olçor, Sirtlon, Kögala, mah-mah! – deb itlarini çorladi kimdir.
Qöşxona bir tom-bir oşxonalik şinam uy ekan. Old tomonida “P” harfi şaklida qöton joylaşgan. Örtasi kengiş, sahni futbol maydoniça keladi. Uç qator uzun-uzun oxur qöyilgan. Qor qalin kunlarda qöylarga yem berilsa kerak. Qötonning yonida yantoqmi, somonmi, işqilib, qandaydir xaşakning ulkan ğarami bor.
– Ötarçi – musofirmiz, bir oqşomga joy sörab turibmiz! – Qurbon bobo itlarini haydab, salom-alik qilib turgan örta böyli kişiga keksalarga xos mulozamat qildi. – Qilqondiga köpkarilab çiquvdik, keç tuşganda adaşdik-da!
– E-e, sal teskari yuribsizlar! – mezbon oçiq köngil bilan içkariga unday boşladi. – Bir keça qönoq bölasizlar, kulbamiz tor bölsayam, könglimiz keng. Qani, otlarni içkariga olingizlar!
Çini bilan sovuq ötgan ekan, manzirati barçamizga yoqib tuşdi. Qötonning old tomonidagi ustunlarga otlarimizni boğladik. Avval Qurbon boboning Katta Köki, keyin Boyböl akaning Samani joylaşdi. Undan keyin Ğöççoq aka, Hamid aka, Oliş aka, Sayfi aka boğladi. Devorga yaqin ustunga Bötaközning arqonini qoziqbov qildim. Ayil-puştanini salqi qöyib yuganini yeçdim. Öramajabduqning oldini tuşirib tugmalarini ötkazdim. Ömgani terlab-köpiklanmasligi uçun orqaga qayirib-boğlab qöygandim. Otlarimizni joy qilgunimizça haligi kişi uzoqlamadi. Menimça, itlarining taşlanib qolişidan xavotirlandi. Otar davlatmand kişiniki edi, şekilli, qötonga sim tortilib çiroq örnatilgandi. Yoruğida simyoğoçdagi qatqaloq qirovni körsa bölardi. Ayniqsa, şox-şabbalari tiğiz erganak qordevorga öxşardi. Ayozning kuçliligidan qor beti muzlagandi. Qöşxona tarafdan:
– Obloqul, ho-ov Obloqul! – degan xitob eşitildi. – Tim-tirs ketding, şu atrofdamisan?!
– Mehmon keldi. Joy solavering, Tilov aka!!!
– Qanday mehmon?
– Tuyoqlining çavandozlari. Qilqondiga ketayotgan ekan, yöldan adaşibdi.
– Içkariga boşla, nega turibsan?!
– Hozir, otlarini saranjomlab olsin.
– Köçimsoylik Tilovmi? – Qurbon bobo men hozirgina ismini bilgan Obloqul akadan söradi.
– Ha-ha, özimizning köçimsoylik Tilov aka! – dedi u.
– E-e, Tilovning qörasi demaysanmi!? – Qurbon bobo har doimgi öktamligi bilan sözladi. Boyagi mulozamat örnini kattalarning salobati egalladi.
– Tilov oşnangizmi? – taajjublandi yuganini yelkasiga taşlab olgan Boyböl aka.
– Ho-ov birda, Örtabuloqdan qaytayotib uyida mehmon böluvdik, öşa akang-da!
– Oğaning bu yerlarga qanday tobinligi bölsa?! – suhbatga aralaşdi Sayfi aka.
– Çöpon bölgandan keyin toğma-toğ yuraberadi-da, – Qurbon bobo Katta Kökning öramajabduğini tartibga keltirayotib javob berdi. – Bi-ir diydorlaşadigan böpmiz-da, qora bermay qöygandi.
Otlarni joylagaç, turnaqator bölib, qöşxonaga yöl oldik. Bösağada Tilov bobo kutib oldi. Oşnalar quyuq söraşdi. Biz ham qöl uzatdik. Yugan va xurjunimizni kirişdagi xonaga qöydik. Bu yerda bitta öçoq, yonida kiçik supa, burçakda taxta quti bor ekan. Supa bilan taxta quti oraliğida ikkita suvidiş va eski sandiq bor. Ustida har turli asbob-anjomlar – bolta, öroq, sopsiz kurak, bir juft uzangi, kön qoplangan egar turardi. Öçoqning bu yonidagi tumba – kosa-tovoqlarniki. Devorqoziqlarda kebanak, pöstin, rangi uniqqan telpak, uvadasi çiqqan ikkita çopon va kirza etik osiğlik. Bolorlar orasidagi simga tuzliq, çovgum, pomidorqoqi, ettörva, moyçiroq, fonus, ipga tizilgan qalampir va allaqanday xaltalar ilib qöyilgan.
Biz kirgan xona avvalgisidan kengiş bölib, örtaga xontaxta qöyilgan, atrofida, nazarimda, şaharlik bölsa kerak, pörim kiyingan ikki kişi ötirardi. Çöponlardan biri çoy damlayotgandi. Dasturxonga omin aytilgaç, Tilov bobo:
– Endi-i, Qurbon aka, adaşganlaringiz zap iş bölibdi! – deya içki bir sevinç va mutoyiba bilan gap boşladi. – Biz tomonlarga şuytib kelmasangiz, boşqa payt qadam bosmay qöyuvdingiz. Qani, Obloqul özimizning qöradan bitta çibiç uşla. Bu kişilar Tuyoqlining dökay çavandozlari. Durustroq qönoq qilmasak, gapning tagida qolamiz.
Xonada yengil kulgi kötarildi.
Qurdoşlar naridan beri tanişayotib, Obloqul akaga ergaşib çiqdim. Ikkov bir eçkini böğizladik. Haş-paş degunça etini bölakladik. Çibiç degani olti oylik, bolalamagan urğoçi eçki bölarkan. Çöponlar uning etidan çöpçima degan xuştaʼm yegulik tayyorlarkan. Aka qornini yorayotib iştiyoq bilan gapirib berdi. Azbaroyi oçiqqanimdan qornim ğuldirab ketdi. Söng öçoqqa ötin qaladik. Qozon tobga kelguniça çarvini mayda-mayda qilib töğradik. Et nimtalangunça içkimoyni jiziq qildim. Qozon kilkillab moy böldi. Göştni obdon tuzlab, qizib turgan yoğda qovurdik. Çöpçimaning eti juda mayda töğralarkan. Moyga tuşişi bilan bujmayib, tuyur-tuyur bölib qoldi. Obloqul aka bijillab turgan qozonni hafsala bilan qözğay boşladi. Tevarakni qovrilayotgan et hidi tutdi. Ayniqsa, saksovulning tutuni va çöpçimaning taʼmi dimoğimni yorgudek edi.
– Kör qani, sirti qotdimikan? – dedi bir tişlam et uzatib.
Içkaridan Qurbon boboning guldirak ovozi eşitilardi. Qurdoşlar köpkari va otlar xususida gap surayotgandi.
– Polvon aka, qişi bilan elma-el yurasizlar, – gap boşladi tovoqlarni kötarib kirganimizda boyagi şaharliklardan biri. – Hay, bir-ikki juft kovuşmi yoki bitta-yarim eçkiga taşlaysizlar. Bundan kimga foyda – uloq ayirgan sizgami yoki otni boqqan odamgami? Köpkarining qanday daromadi bor, özi?
Qurbon bobo qoşlarini çimirib, bir muddat sözsiz turdi. Gapni uzoqdan boşladi:
– Otingizni ne devdingiz, uka?
– Fayruz! – savol egasi taajjublandi.
Menimça, ularni Tilov bobo taniştirgan. Qayta sörovdan şaharlikning zardasi qözigandi. Qoşi kerilib, labining uçişi şundan darak berardi. Qurbon bobo parvo qilmadi. Sözida davom etdi:
– Payruzboy, daromad olaman desa, köpkaridan boşqa tirikçilik köp. Avval-oxir ota-bobolarimiz boyiş uçun uloqçi ot saqlamagan. Özini bilgan çavandozam pul uçun uzangiga oyoq qöymaydi. Har elning öz oti böladi. Öşa otni minib, zot ayirgiç polvoni böladi. Otsiz el, polvonsiz el – el böldimi! Bunday yurt davralarda eslanmaydi. Falon joydan mehmon tuşdi, otini uşlab, qönoğini beringlar, demaydi. Oti borning – oti bor-da, inim! Bakovullar bir şirriq qöziga taşlasangiz, oğzini töldirib: “Falon eldan falonçiboyning pistonçi laqabli oti bilan şu elning pismadonçi çavandozi kattakon qöçqorga taşladi!” deb aytadi. Öşa payt ot egasiningam, polvonningam, qöyingki, öşa yurtdan kelganlarningam yuragi hapqiradi. “Oho-ov! Qöçqor bizda ketdi!” deb kökrak keradi işqibozlar.
Orada Tilov bobo, oling-oling, qilib tovoqqa undadi. Davradoşlar gapni bölgisi kelmadi-yov, qöl uzatmadi. Qurbon bobo ohista, lekin mixlab gapirayotgandi:
– Bu yil uç kam yetmişga çiqdim. Ellik yil elimizning ne-ne arğumoqlarini mindim. Avjim kelganida bir köpkarida qöş toy, qöş tuyagayam taşladim. Esimdan çiqmaydi, öttiz yoşlarimda laqaylarning uloğida bir qöra molning zotini ayiruvdim. Içida ikki toy, ikki tuya, beş tana, bir tovus, qirqdan ziyod qöy-eçki bor edi. Har köpkari ölikmolni kötarib yurişga erinib qaytadan solimga qöyardim. Işonmasangiz, uka, manov yigitlardan sörang, hozir bir tom-bir oşxonali uyda turaman. Agar polvon zoti boyib ketsa, serdavlati men bölardim. Orttirgan molu dunyomiz yöq. Lekin bitta-yarimta polvon deb biladi. Şunisi köngilni kötaradi.
Atrofdagilar oğziga qarab qolganini bilib, ilkis esiga tuşganday:
– Qani, Obloqulboyning çöpçimasi sovib qopti-ku! – deb hammani tovoqqa undadi. Bir-ikki qöl olgaç, – Ay, lekin etli ovqatni qiyib qöyişda sizlardan ötari yöq! – deya çöponlarga samimiy lutf qildi. – Töşning qiçirlab pişganini qarang!
Dasturxon yiğilgaç, bir-ikki piyola çoy içildi. Çöpçimadan böldimi yoki qaynoq çoy qizdirdimi, Qurbon boboning peşonasi va böynidan ter quyilaverdi. Ot qaşişga çiqqanimizdayam qotmadi. Katta Kökni tösgaç, qöşxonaga qaytdi. Yilqilarni tösib, söng suğordik. Tumşuğiga yemtörvasini ilib, yemini yeb bölguniça terini uşatdik. Tun yarmidan ötgan, ertalabki ayoz boşlanayotgandi. Tobga keltirgunimizça ikki soat ötdi. Bu yerda yönğiçqa yöq ekan. Obloqul aka ğaramdan poxol suğurib berdi. Qöşxonaga kelsak, Qurbon bobo lohas bölib, köylakçan ötirgan ekan. Tilov boboning «naşa»sidan bir kaft otib, ustidan aççiq kökçoy içdi. Piçadan keyin çiroyi oçilib, ruhi tetiklaşdi.
– Biron joyingizda şamollaş bormi deyman! – gap qöşdi Tilov bobo. – Eçkining eti sovuqlik-da, şunga lanj böldingiz, şekilli. Payqaganimda töqli böğizlatardim.
– Bi-ilma-sam, yetmişni qoralagan kişining soğ joyi qoladimi?! – gap abdavini hazilga burdi Qurbon bobo. – Yoş ötavergandan keyin gödakday böp qolarkan odam!
Gurung özani boşqa tomonga ketdi. Men paydar-pay çoy damlab turdim. Qarapçining Qizbel laqabli oti haqida hangoma boşlanganida Oliş aka va uzangidoşlarimiz taşqariladi. Qizbel ömrovi keng, tuyoği yapaloq, böyni yöğon, usti tekis, böyi baland, buyuri puç ot bölgan ekan. Qarapçilik Böta sinçi ğunonligida qirq qöçqorga almaşib olganida yaqinlari sovdoyiga çiqarib kulibdi. Sinçining parvoyiga kelmabdi. Sinçi baribir sinçi-da, jonivor olti yoşarida maydonga çiqibdi-yu, egasi qazo qilguniça katta zotlarga taşlabdi. Öşa paytlar qarapçi uruği Baxmaltoğning orasida, köpdan olisda yaşarkan. Birov bilib, birov bilmaskan ularni. Bir kuni qarapçi eliboylardan biri Bulunğurga köp uşoqmol tuşiribdi. Aksiga olib, olarmon bölmaganmi, bittayam sota olmabdi. Bozordan çiqarişda çekçilarga elini tuşuntira olmay rosa ovora bölibdi.
– Çek puliga hisoblab uç-törtta qöy olinglar! – desa könişmasmiş.
– Hozir uşoqjonga ölat kelgan. Molingiz kelasi haftagaça yaşaydi deb kim kafillik beradi?! – deb oyoq tiragan ekan.
Xullas, u debdi bölmadi, bu debdi bölmabdi. Oxiri “Hamqişloğim Böta sinçi şu atrofga köpkariga kelgan. Birga çiquvdik. Şundan pul sörab köray”, desa, bozorçilar: “I-ye, baxmallik Böta aka – Qizbelning egasini aytayapsizmi!?” dermiş.
Şunda haligi çekçilar “Eplasangiz, jonivordan zot olib berasiz. Eplamasangizam, xafagarçilik yöq”, deb çekpulidan keçib, yana bir keça mehmon qilgan ekan.
Qurbon bobo Qizbelning taʼrifini keltirayotganida Bötaközga soliştirdim. Ömrovining kengligi, tuyoği yapaloqligi, böyni yöğonligi, usti tekisligi, böyining balandligi bir xil edi. Faqat buyurida farq bor edi. Iç-içimdan suyundim. Ayniqsa, otimning Qizbelday boşini adl kötarib, yollari selkillab yurişidan juda quvondim. Gurungni tinglayotib mulgibman. Oliş akaning turtkisidan uyğondim. Tong yorişayotgan ekan. Köplaşib taşqariga çiqdik. Yuz-qölimizni yuvib, otlarning qorini supurdik. Qurbon bobo Hamid akaning otidan noxuno tuşirdi. Noxuno degani uloqçi otlarda uçraydigan kasallik ekan. Uzoq vaqt boylovda turgan yilqining badani yumşab, burnidagi toğay ösib ketarkan. Ot tuzuk nafas ololmay, beeʼtibor qolsa nobud bölarkan. Jonivorning tumşuğidan ança vaqt qon keldi. Lekin çuqur-çuqur nafas yutib yengillaşganday böldi. Egar urişdan avval darddan xalos bölganini bildirib, hafsala bilan silkinib-qoqindi. Boboylar bomdodga taraddudlanganida Katta Kökniyam şayladim. Çöponlar öylaganimizdan-da mehmondöst çiqdi. Bizlarga çibiçning etidan şörva, Qurbon boboga qöynikidan qovurdoq qilibdi. Etning yumşoq joyini solgan ekan, maza qilib yedim. Yana Qurbon bobo: “Bugun maydonga tuşasan!” deb ikki bölak quyruq ham berdi. Ketiş oldidan taşakkur aytib, yölga otlandik. Qöşxonaning biqinida, boyagi şaharliklarniki bölsa kerak, qandaydir yengil maşinani qor bosib turardi.
Maʼlum bölişiça, toğdan tuşayotganda bir soy naridan yurib, Qilqondining oşuvini aylanib ötgan ekanmiz. Yölni qiya solib oşuvga yurdik. Tepaga çiqqanimizda soy boşiga qur tikilib, çavandozlar quvmaning takasini çopayotganini kördik.
– Eh-he, katta surdak böladi-yov! – Qurbon bobo qölini soyabon qilib pastdagi manzarani kuzatdi. – Ikki yuzga yaqin yilqi bor bu yerda. Birdaniga neçta taka taşlasa?!
Enişning yuqorisiga öramajabduq va xurjunlarimizni qöyib, otlarni tayyorladik. Kiyimlarimizni almaştirib, ökçali etiklarimizni kiydik. Qurbon boboni tanigan çavandozlar bir-bir kelib körişdi. Atrofimizga ellikka yaqin yilqi yiğildi. Kötal, Ğul, Obolim, Çöroş, Mitanning polvonlari töplangandi. Maslahat bilan Bötaközni Hamid akaga berib, uning oti bilan şu yerda qoladigan böldim.
– Ho-ov, taqimi zör çavandozlar! – bakovul solim qöyganlarni nomma-nom aytib bölgaç xitob qildi. – Katta takaga – bir qöy-bir gilam, kiçigiga – bir eçki-bir palos tikdim. Çilvir solmaysan, bilakip öramaysan, uzangibov qilmaysan, mehmon otning jilovini uşlamaysan! Dangal taşlaysan! Mabodo ğirromingni bilsam, mendan solim ololmaysan! Aytib qöyay, harom qilib kelsang, polvon nomingni yerbitta qilaman! Oting quşdan ötsa, özing halollab yutsang – şu solimlar seniki!
Töda soyning quymiçiga qözğoldi. Tomoşatalablarning son-sanoği yöq edi. Höv yuqoridagi qatovga bir töda xotin-qiz çiqib olgan. Undan berida kabobçi oşpazlar çöğ yelpiş bilan ovora. Odamlarni oralab karson kötargan somsaçilar yuribdi. Pistafuruş, suvfuruş, nosfuruş degani har ikki qadamda topiladi. Uyur kelganda odamlar jipslaşib, töda bölib turadi. Yilqi odamni bosmaydi-da, noiloj tödani aylanib ötadi. Içib olganlar hamqişloq polvoniga nimanidir tuşuntirmoqçi böladi, şekilli, tödadan ajrab uyur tarafga köndalang yuguradi. Oraqada kelayotgan otlardan biri gursillatib yiqitib ketadi. Şallabosi çiqib, joyiga keladi. Yoki gala uzoqlaganda şerigi suyab çiqadi. Birinçi takani böz otli yoş çavandoz ayirdi. Ikkinçisini ğullik Katta Murod taqimlab keldi. Ikkisiyam somonga dangal taşladi. Ğulda ikkita Murod çavandoz bölib, keksasini Katta Murod, keyingisini Kiçik Murod deyişardi. Solimlar kattaravergan sari köpkari qiziy boşladi. Qöş sarkaning uloği çopilayotganida ğujumsoylik Joniqulni kördim. Taka mendan sal narida qaysidir otdan tuşdi. Yon tomondan öqday uçib kelgan Joniqul asovini töxtatmasdan bir enkayib ilib ketdi. Oçiği, havas qildim. Taqimga zör işlabdi: keta-keta takani öng tomoniga olib, çunonam taqimladiki, bir-ikkita çavandoz yopişib ololmadi. Şu ketişda quloçini oçib, somonga taşlab ötdi. Işqibozlar huştak çalib, qiyqirişib olqişladi. Sakkizinçi marra aytilganida Bötaközga qamçi bosib Hamid aka çiqdi. Yuragim hapqirdi. Jonivor miltiqning öqiday zuvillab borayotganida taka tuşib qoldi. Içimni urdim. Ön törtinçi marra eʼlon qilinganida Qurbon bobo biznikilarni boşlab çiqdi. Avzoyi buzuq edi. Terga pişgan ekan, Bötaközning ayil-puştanini böşatib, tösdim. Teri qotguniça aylantirdim.
– Bu kuningdan öl hammang! – döq urayotgandi kelganimda. – Keçagi naşaning kuçini körayapsilarmi? Taqiming şalvirab, böğinlaring şirtböğin böldimi? Şunday böladi, köknar kaplab maydonga tuşsang, bilagingdan mador ketadi, taqiming aytganni qilmaydi! Ikki qadamga bormay uloğing tuşadi! Men-ku dorilikka yedim, sening baringni nima jin urdi!
Bilişimça, keça şamollaşga çiqqanida köknoridan tatib körgan ular. Bugun Qurbon bobo sezib qöygan. Telpagini yeçib, tepaga çiqdi. Ança vaqt arazlaganday tuşmadi. Köpkari oxirlayotgandi. Boyböl aka çaqiriş uçun otiga minganida özi tuşib keldi. Ularga qaramay:
– Nevaram ayil-puştanni mahkam qis! – buyruq berdi menga. – Ho-ov, sen! – Boyböl akaga amirona ohangda gapirdi. – Buning öngida yur, enkayib yurma! Baribir bir iş çiqarolmaysan. Qora böp turasan!
Uçovlon oldinma-ketin töda tomon yurdik. Yetib borganimizda qöş toy bilan tuyaning uloğini taqimlab çavandozlar ötib ketdi. Bakovul: “Katta takaga – bir toy, kiçigiga – bir tana qöydim!” deb guldiradi. Uyurning ortidan ot qöydik. Katta takaning uloği çopilayotgan ekan. Çavandozlar bir-birining ustiga ayamay ot solayotgandi. Xayal ötmasdan qurdan: “Qöçotdan Şerqul polvon tanaga taşladi!” degan xitob keldi. Surdak ikki baravar kuçaydi. Qurbon bobo Bötaközning jilovidan tutib, Katta Kökni uyurda aylantirayapti, takaning ustiga borişga harakat qilayapti. Surilib-surilib takaga yetdik.
– Enkay, nevaram, enkay! – baqirdi Qurbon bobo.
Otning öng sağrisidan engaşib uloqqa uzandim. Orqa poyçasidan kötara boşladim. Yana baqirdi:
– Ketingni karsonga töğirlab, oğirligingni orqaga ol!
Egarning karsoniga surilayotuvdim, kimdir böynimga tarsillatib qamçi tuşirdi. Munkib ketdim, taka tuşib qoldi.
– Hey, mardi maydon! Gödakniyam urasanmi, meni qamçilasang bölmaydimi! – Qurbon bobo buvril otning jilovidan tortdi. – Kim aytadi seni davra körgan deb!
Buvril çetga sibjirilib yaqinimizga yölamay turdi. Yana engaşdim. Bu safar taka önğay kelmadi. Men old oyoğidan, saman orqasidan kötarayotgandik, bir katta töriq örtadan soldi. Taka şalp etib yerga tuşdi. Uçinçi marotaba oldingi oyoğidan uşlab kötarayotib edim, sonidan otlar bosib turaverdi. Ança vaqt qöymadim. Boyagi töriq yana tödaga kirgandi, uzangisi qars etib qoşimga tegdi. Şovullab qon ketdi. Qurbon bobo belboği bilan boğladi:
– Böldi, nevaram! Bugun bizga zot nasib qilmaskan! – dedi.
Ketayotganimizda gala oldimizni qiyib çiqdi. Yana boyagi şijoatda oraladik. Bu safar: “Özingni ehtiyot qil, bolam!” deya yetaklay boşladi. Polvonlarga: “Gödakning oldini böşat! Kuçing şunga yetadigan böldimi?!” derdi. Ikki marta takaga bordik, surdovning kuçliligidan engaşgunimça uzoqlab ketdik. Bilmadim, öşa payt Qurbon boboning jini qözidimi yo astoydil jahli çiqdimi, möylovi bulkillab, qovoqlari uçib, jahd bilan ot haydayotgandi. Umrimda ilk bor şu holatda körişim edi, keyin ham bu qiyofada körmadim. “Engaş, bolam! Yo, joltong pirlarim, deb engaş!” deya xitob qilardi menga. Katta Kökni ayovsiz qamçilagandi, tödani şerday surdi. Takaga qulay bordim, yonma-yon turib qoldik. Takani ikki siltab kökragimgaça oluvdim, biqini şilq etib taqimimga tuşdi. Qurbon bobo şalviragan bitta poyçasini egarimning quvişidan ötkazib: “Haydang, polvon, haydang!” deb tizginimdan tutib, qamçi bosdi. Qaşqirlar galasini yorib çiqqan qöş arslonday otilib çiqdik. Ellik qadamlarga yetaklab borgaç:
– Qani, özingni körsat! – deya uç-tört qadam orqada keldi.
Bötaköz öqday uçar, xayolim, somonga töğri taşlaşim kerak, degan öyda edi: yuz qadam qoldi, ellik qadam qoldi, ön qadam qoldi… Taqimimni böşatdim. Arğumoğim sarloçin misol qur yonidan ötib ketdi. Biroq heç kim indamadi. Tovuş bermadi. “Bötaköz” laqabli ot somonga keldi, demadi. Jilovni tortmadim, otimni töxtatmadim. Özi töxtadi, özi somonga qayrildi. Ana şunda qur tarafdan:
– Tuyoqlidan Şukur çavandozning nevarasi kattaotasining “Bötaköz” laqabli oti bilan toyga taşladi! – degan ovoz keldi.
Badanim bijirladi, közimdan yoş sizdi. Kökayim allaqanday hislarga çulğandi. Közim oçiq edi, lekin heç kimni, heç narsani körmayotgandim. Şunda kimdir: “Boyiş polvon Tuyoqlining zörabor çavandozi Qurbon qoraning kenja şogirdi böladi!” dedi.
Keyin özimga keldim. Körganlarim tuş emasdi. Qarşimda Katta Kökning yolini siypab Qurbon bobo turardi.
– Barakalla! – dedi ohista.
Bu gapni boşqa odam eşitmadi.
Öşa kun hayotimda ilk bor, birovning kömagi bilan bölsa-da, katta solim – toyga taşladim.
III
Hutning na qişga, na bahorga öxşaydigan ğöjala havosiga hayratlanib, Obolimga yaqinlaşarkanman, öşa kunni batafsil xotirladim. Xayriyat, kiçik voqealar ham esimdan çiqmabdi.
Qaytayotib Qurbon bobo Bötaköz bilan yöl boşladi. Katta Kökka minib, solim – toyni yetakladim. Yöl-yölakay “Şukurning nevarasi katta çavandoz böldi. Toyga taşladi!” deb bamisoli jar solib keldi. Uyatdan boşimni qayerga qöyişni bilmasdim. Tabriklaganlarga kulimsirab qöyardim. Nazarimda, yuzim çöğday qizarib, toy asli Qurbon bobonikiligini foş etayotgandi. Rost-da, u kişi bölmaganida, menday işqibozga solim qayoqda edi. Katta surdakda takaning junini uşlaş nasib etmasdi. Uyga yaqinlaşayotib ğov oldida kattaotamni kördim. Bötaköz paydar-pay uç marta kişnagandi. Tovuşini eşitib çiqqan.
– Jaloving qulluq bölsin! – dedi Qurbon boboga.
– Özingga qulluq! – guldirab kulgu aralaş sözladi. – Bunga men emas, anov nevarang taşladi. Qança bölsa, uni tabrikla. Ay, lekin uruğingga qurt tuşmagan ekan! Izbosaring bor, Şukur!
Kattaotam avvaliga hazilga yöydi. Polvonlar tasdiqlagaç: “Barakalla, davkar ulim!” deb yelkamga qoqdi. Keçqurun çavondozlar keldi. Dadam qöy söydi. Yarim tungaça izdihom böldi. Kattaotam Qurbon boboga çopon yopib, fotiha olib berdi. U kişi, kenja şogirdim, deb qamçisini tortiq qildi. Ikki kun ötib hovlisidan yiği eşitildi. Maktabdan qaytgaç bildim: qazo qilibdi. Içim idradi. Öşa keçasi dasturxon ustida aytgan mana bu omini quloğim ostida jaranglaganday böldi: “Öğli uyada qolsin, qizi qiyada qolsin. Or uçun etik kiygan umri ziyoda bölsin!”. Qurbon bobo negadir tin olib, kattaotam tarafga burilgan edi, takbirni bobom davom ettirdi: “Uşlagani toy-tuyaning uloği bölsin, qasd qiganlar takaning quloği bölsin. Elni emrantirib, davrani guvrantirib, Qurbon bobosiday kattakon çavandoz bölsin!”.
Eşitişimça, boboning jigari titilib ketganmiş. Xasta jigar bilan ham uç oy yaşabdi. Bir yil burun döxtirlar otga minişni taqiqlagan ekan. “Ketsam, egarning ustida ketay!” deb köpkari çopib yuraverganmiş. Bilmadim, balki bu gaplar töqib çiqarilgandir. Balkim, bunday voqea bölmagandir. Ammo afsonaga öxşaş neki bölsa, Qurbon boboning tabiatiga tamomila mos edi. Köp ötmay “Qurbon çaqirib qöymayapti!” deb kattaotam ham ketdi. Öşa kezlar qişloğimiz huvillab qolganday edi. Odamlar “Tuyoqlining qöşustunidan ajradik!” deya eslab yurdi.
Dadamning qistovi bilan şaharga – öqişga ketdim.
Puçmoqlardagi qor bölib qorga öxşamaydigan, qirov bölib qirovga öxşamaydigan allaqanday oqlikka boqib könglim boşqaça böldi. Beixtiyor qöltelefonimda akamning raqamini terdim. Solin yölida ulovimizning benzini tugaganini aytdim. Yurgizib beradigan böldi. Şaştim sönib ortga qaytdim. Yöl-yölakay öyladim: Mardi aka Toşloqsaroydan bölsa, Abror bilan Zohid şahardan kelgan. Ular bu yerlarni qaydan bilsin. Kimsasiz biyday daştni biladigan, bu joylarga eng yaqin odam men-ku, axir! Abrorning otasi yöq. Sumkasidagi pullarini rözğorining biror teşigiga möljallagandir. Rosti, avvalgi qiliğimdan uyaldim…
Yana Qurbon bobo bilan kattaotamni esladim. Eslaganim sari teran va uluğvor siyrati qarşisida juda zaif ekanligimni angladim. Qalbimning tub-tubidan bir hayqiriq otilib çiqdi:
– Unday odamlar qayoqda endi?!
– Nima deding, benzin topilmadimi? – taajjublandi Mardi aka.
Yetib kelganimni sezmabman.
– Hozir, op kelişadi.
Yölning narigi tomoniga ötib, akamni kuta boşladim. Abror va Zohid biram xursand ediki, tovuşlarini baland-baland qöyib sözlaşardi.
Anvar SUYUN
1983-yili tuğilgan. Özbekiston davlat jahon tillari universitetining xalqaro jurnalistika fakultetini tamomlagan. “Ğöbdintoğ hikoyalari” nomli qissa va hikoyalar töplami naşr etilgan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


