(Hikoya)
Şamşi möylovning miyasi qisdi. Uyqusirab nima bölayotganini anglamay bir dam şiftga termilib yotdi. Keyin nafas yetişmayotganini his etib, xavotir bilan yonboşga ağdarildi. Qarasa, xotini beozor pişillab uxlayapti.
Madori yöqligidan bir amallab ustidagi körpani qöltiğiga qatlab ötirdi. Miyasi orqaga tortib oğriyapti ekan. Miya içiga çumolilar kirib olganday, ğimir-ğimir oğriq qözğalgan. Qöllari ham uvişyapti. Qon bosimi oşdimikan-a? Qoni quyuqlaşib qolibdimikan-a? Yer yutsin! Endi öttizni qoralagan navqiron yigitga nima böldiykin-a?!
Şamşi möylov ahvoliga diqqat qildi. Aksiga olib, iyagi tortişib, qayt qilgisi ham kelyapti. Hozir eng maʼquli – toza havoga çiqiş. Qadam bosişi bilan boşi aylanib ketganidan devorga suyangan köyi ohista taşqariladi. Eşikka çiqib çuqur-çuqur nafas oldi. Biroz bukçayib yurarkan, oyoqlarida ham oğriq sezdi. Çap oyoği tomir tortganga öxşadi. Uç-tört qadam bosib holi kelmay töxtadi. Sekin atrofga razm soldi. Otasidan qolgan hovli köziga ğaribgina körindi. Bahorga çiqsa, oşxonani, ötinxonani hamda omborxonani yangilaydi, qöşni devorlarni suvaydi. “Otamsiz uy ham çökib qolibdi”, deya piçirladi öziga özi. Şu payt boş oğriği kuçayib, nafasi battar siqdi. Köz oldi tinib ketganidan peşayvonning ustuniga suyangança ötirib qoldi. Çoponini sal orqaga taşladi. Jemferining tugmalarini şoşilgança betartib yeçdi. Öng qöli bilan köksini sekin uqalay boşladi va nogoh yuragi sançib oğriq berayotganini sezdi. Nima bölyapti? Jon omonat ekani va şu topda ölim bilan yuzlaşayotganini his etarkan, közlarida yoş qalqdi. Boşini ustunga tiragança osmonga qaradi. Falakning gardişi biroz oqarib körinar edi.
– Samo keng, – dedi Şamşi möylov. – Samoning bağri keng.
Köngli buzilib iç-içidan yolvorişga ötdi: “Yo Ollohim, hali heç narsaga ulgurmadim-ku, bolalarim hali yoş, ularni öqitişim, uzatişim, uylaşim, bu hovlining ham u yoq-bu yoğini töğrilaşim kerak. Ey Xudoyim, şu ahvolda bu hovlida ölib böladimi, ertaga meni kömgani kelganlar nima deydi? “Şamşi möylovini burab, faqat u davradan bu davraga ötib qittay-qittay qilib yuraveripti. Otasidan qolgan hovligayam bir qaramapti”, demaydimi?”
Ölim haq. Undan qoçişning imkoni bölsa, qadim zamon firʼavnlari haliyam qamçisini öynatib, zulmini körsatib yurgan bölardi. Vo ajabo, ölişini sezib qolsa, miya işlamay qoladimi? Beöylarça, dardini dasturxon qilib, Xudoga yolvorişga tuşarkan! Şamşi möylov bir zum huşyor tortdi.
– Nimalar deyapman? – dedi u öziga özi. – Afsuski, baribir bu ahvolimda yaşab ketiş qiyin. Özi keçirsin. Özi tavbalarimni qabul qilsin. Gunohlarimdan ötsin.
Şunday dedi-yu, köngli xira tortdi. Şamşi möylov öylay ketdi: “Qiziq, gunohim nima özi?! Paşşagayam ozor bermagan bölsam, qöy oğzidan çöp olgan odammasman-ku! Ana, hamma meni maqtaydi. Jöralarim ham, yaxşi odamsan, deydi-ku… E, sağir qolgurlar! Ular kim böptiki, uvol-savobimni taroziga qöysa?! Qiyomat tarozisi kattamikan-a, yoki kiçikmikan? Savoblarim yetarmikan özi?!”
Şamşi möylov na gunohini, na savobini eslolmadi. Yuragi qattiqroq sançdi. Sal bukçayib çap köksini ğijimladi. Öliming oldi birorta savobingni eslolmasang ham qiyin ekan?! Tuyqus Şamşi sarosimaga tuşdi. Butun bosib ötgan yölini, har bir ötgan kunini xotirasida tiklaşga urindi. Qiziq, nahot biror kimsaga foydasi tekkanini eslolmasa?!
Bir paytlar öyinqaroq, şöx, yerga ursa, kökka sapçiydigan bolakay edi. Bir gal onasi Hojar xola tandirda non yopa turib, yengsasi supra boşida unutib qoldiribdi. Bu yengsa degani uzun böladi. Ikki tomoni oçiq böladi. Içiga paxta solib qaviladi. Tandirda qöl kuymasligi uçun kiyiladi. Xullas, uzun yengga öxşaydi. yengsani olay deb borsa, eşikni oçişi bilan bir çumçuqça özini oynaga uribdi. Hojar xola çumçuqçani uşlab olib, oyoğiga ip boğlabdi. Ipning bir uçini derazaning tutqiçiga tugibdi. Çumçuq unga tirik öyinçoqqa aylanibdi. Bir kuni uylariga xolasi kelibdi. Endigina uçuriq bölgan çumçuqça ipini böşatib xolasi qöliga olişi bilan uçib ketibdi. Erka va tantiq Şamşi hovlini boşiga kötarib yiğlab, öziça xörlanib ötirganida, “dadang tezroq kelsaydi”, deb yozğirganmiş onasi. Şu payt dadasi ostonada qora beribdi. Xolasi esa, Xizrni yöqlasang bölarkan, opa, debdi.
Bolaning zehni ötkir emasmi, ertasi onasidan sörabdi:
– Ona, Xizr kim?
– Hazrati Xizr oppoq soqolli, nuroniy bir kişimiş, gunohsiz odamlarning köziga körinarmiş. Savobtalablarning yonida bölarmiş. U kimning köziga körinib, suhbatlaşsa, öşa odam baxtli-taxtli bölib umr keçirarmiş.
– Onajon, siz u kişini körganmisiz? – deya qiziqiş bilan sörab, bola özining ham körgisi kelayotganini bildirib jilmayibdi.
– Yöq, – deydi Hojar xola açiniş bilan. – Köngli judayam top-toza odamlarga körinadi.
– Nimaga, siz eng yaxşisiz-ku, nimaga körmagansiz? – deb söraydi Şamşi.
– E bolajonim, bu dunyoda faqat payğambarlar maʼsum, xolos. Iymon sustlaşgan joydan baraka qoçadi. Barakasiz joyda gunoh bilan maʼsiyat ortadi. Bilib jim yuriş ham gunoh, bolam. Sukutimiz ölgunimizça bizni taʼqib qiladi.
Şamşi bu gaplarning farqiga bormaydi. Bola-da, tuşunmaydi. Lekin hozir ustunga suyanib turgan holida şuni eslarkan, özini battar gunohkor his qiladi. Butun umr jim yaşadi. Boşiga yöqçilik çang solganda ham, qöşnisi nohaq tuhmat qilganda ham, armiyadan qolib ketganda ham, uxlab qolib bir otar qöy-qözining yarmini qirga taşlab kelganida ham, odamlar qöyimni topib ber deya yoqasiga yopişganida ham miq etmadi. Jim turgan uzoq yaşaydi, degan gaplardagi maʼno qani? U uzoq yaşamayapti-ku. Ölyapti! Eh, Şamşi, endi nima qilamiz? Bu dunyoda bir yoruğlik körmading, endi u dunyoda ham arosatda qolib azob çeksang-a?!
Hazrati Xizrni körişni, lahzaga bölsin, hovlining töridan bölsa ham, bir köriniş berişini juda istagan Şamşi bir muddat termilib turdi. Nafi bölmadi. Ğayritabiiy biror şarpa uni yöqlab kelmadi. Ölim çang solganida umiding ham zaiflaşarkan, negadir yaşaş haqida öylamay qöyarkansan kişi.
– Lekin Xizr bova kelsa, özimga şifo sörardim, umr sörardim, – dedi möylov va beixtiyor qaroğida sizilib turgan közyoşlarini artdi. – Axir, onam, onajonim öşa paytlar “Sen Xizrni kör”, deb duo qilgandi-ya.
Şu fikrlar bilan bir zum jim qoldi. Keyin tuyqus Abray oqsoqolni Xizr deb öylaganini eslab, yuziga biroz kulgi yugurdi.
Onasidan bu rivoyatni eşitgan kezlari Xizrni köriş uçun köçadan beri kelmay qöygandi. Saratonning çillasida ham, qişning ayozli sovuğida ham köça aylaniş odati qolmadi. Bir kuni ayni saratonda qişloqning örtasida özidan ön qadamlar narida oq yaktakli, yuzlari oq-qizildan kelgan, oppoq soqolli, boşiga oq salla öragan buvani körib qoldi. Yugurib borib salom berib, qölidagi yukini olib yordamlaşdi. Çol uyiga yetgaç, uning haqiga uzoq duo qilgandi. Lekin hozir faqat “Otangga rahmat!” degan joyini esloldi, xolos.
– Eh, bölmaydi, – dedi söng. – Bu kam.
Aloq-çaloq yana öyga toldi. Mayda odamning savobiyam mayda bölarkan. Lekin gunohi-çi?! Eh, umr qurğur qöy-eçkining ortidan yuraverib ötib ketipti. Vaqtida öqisa bölmasmidi? Şunda törtta mol-holni öylagunça odamlarni öylarmidi? Çiroyli kiyimlarda televizorlarga çiqar, çiroyli-çiroyli gaplarni aytar edi. Heç bölmasa, qişloğiga nafi tegardi. Mahallasidagi köça asfalt bölib qolardi, çiroq boşqa qişloqlarga nisbatan kamroq öçardi. Kimsan, Şamsiddinboy bölişi mumkin edi-ya. Ehtimol, “katta odam” bölganida katta savoblar qilarmidi?! “Yöq, – dedi u yana öziga özi. – Mayda boşim bilan gunohim köpki, Hazrati Xizrni körmadim, katta boşim bilan gunoh qilsam, gunohim ham katta bölardi! Axir, umrim şunday ötganiga, bir çoponning avra-astari sudragunça ado bölgan umidlarimga, intilişlarimning doim bir natija bermay tugaganidayam qaysidir “kattalar”ning qöli bor. Axir, bu gunoh-ku. Elni orzularidan mosuvo qilişdan asrasin… Çöponning bolasidan olim çiqarmidi?! Bunça qörqasan, nari borsa, muallim bölarding, undayam şu qişloqning mişqilariga kalaka böp umring ötib ketardi”.
Tong yaqinlaşdi. Itlarning uzuq-yuluq hurişi, eşaklarning hangraşi eşitildi. Katagidagi xöroz ham avval obdan qanotlarini qoqdi. Uning bu işi Şamşi möylovni çöçitib yubordi. Seskanib ketgani dardiga dard qöşib, yuragining sançiği kuçaydi. Xöroz ovozini baralla qöyib uç marta qiçqirdi.
– Eskilik xastaligimikin? – dedi Şamşi möylov. – Xotin zotiyam bir avom. Farosati yetmaydi-yey. Özini bildirib turgan xöroz bor. Qon çiqarib, jinçiroq ham yoqmadi-ya. Nima böldi, oxiri jin urdimikin? Öttizdan ötaman-u, uzilamanmi? Agar hammasini örni-örnida qilganida bormi… Eh-he, yana qança yaşaşim mumkin edi. Töylar qilardim. Uylar qurardim. Endi kim qiladi bu işlarni? Şu norasidalarimni öylayman. Kattasi rassom bölmoqçi, ikkinçisi sportçi, uçinçisi döxtir bölaman, deydi. Törtinçisi esa hali qorin-da… Men ölsam, xotin boyaqiş dard yutib, homilasiga ziyon yetkazib qöymasmikan-a?! Jonim qurbon bölsin… Hozir ölolmayman, qanday ölaman, Ey Xudoyjon?!
Ovozi xotinini, bolalarini çöçitib yubormasligi uçun boşidagi uniqqan, ter hidi anqigan telpagini yuziga bosib yiğladi. Töyib-töyib, yelkalari silkinib-silkinib yiğladi. Lablarini tişlab, közlarini yumib yiğladi. Bu holidan or qildi. Tezda özini tutib oldi. Öyladi: “Xudoyjonim, bu ojiz qulingning nolalari yetib borarmikan? Bordimikan… Ha, öl-a! Şu yoşga kirib bir tuzukroq savob ham qilmabsan-a! Ha, öl-a!.. Shuncha umr-a… Öttiz yil ham köp. Allaqaçonlar jonimni olişi kerak edi özi. Şunça rahm qildi, Öziga şukr! Şunça umr berdi, Öziga şukr… Yiroqlardan yalt etib körinayotgan yulduzda bir gap bor. Xudoyjonimning işorasi-yov. Ölmay qolsam-a… Peşona şör bölsa, unga davo yöq. Töxta, töxta… Birov ölasan degan bölmasa, bu dard degani menga yopişiptimi?.. Aksiga olib, körinay desang, bu qişloqda bir tuzuk-quruq döxtir ham yöq. Boriyam şaharda qolgan-a, nomard! Qaytmaysanmi? Menga öxşaganlar ölib ketaveradimi?
Hovliga yana bir bor sinçiklab boqarkan, nuragan devorlarga, şoxlari tarvaqaylab turgan daraxtlarga, eski taxta eşiklarga közi tuşdi. Xuddi köçadan şirinliksiz qaytgan boladek munğayib turganday tuyildi.
– Men nima qoldiryapman? – dedi u. – Heç narsa! Mol-davlatim yöq, demak, meros ham yöq. Şunday bölgaç, xotira kuni qabrimga çiqib, gul qöyişadi. Öt-ölanidan tozalaşadi. Böldi. Şu bilan nomim öçadi. Bolalarim ham “Özim odam bölganman, otamdan bir tuzuk-quruq uy-imorat ham qolmadi”, deydi. Keyin nima böladi? Mana, gunoh! Buning javobi oğir bölsa kerak. Yaşasang-u, nom-nişonsiz ölib ketsang, bundan oğir gunoh yöq. Erkak kişiga otalik xizmatidan ortiq xizmat yöq. Eh Xudoyim-ey, ey Xudoyjonim-ey!
Öziga kuyingani bilan endi fursat kamdek tuyilar, tobora ölimga yaqinlaşib kelayotganday, mana, hozir öngaça sanaşga ulgurib-ulgurmay jon taslim qilayotganday, bu dunyo ming taşvişli bölsin, ming ğam-qayğuga töla bölsin, çiroyli körinar, u ilk marotaba xastalik oğuşida örtanib, birinçi marta çin dilidan yaşagisi kelayotgan edi…
Eşikning ğiçirlagani eşitildi. Xotini römolini şoşa-pişa töğriladi. Erining bir burçakda ötirganini körib, “uxlagan, şekilli”, degan öyga bordi. Uyğonib ketmasin, deya ohista taşqariga çiqib, köça darvozaning temirini suğurdi. Çelaklarni daranglatmay ariqqa yönaldi. Şaloplatmay hovli yuziga suv sepdi. Negadir birinçi marta xotini ham erini iç-içidan tuşunayotganday, unga açinib qarab-qarab qöyar, “Hali hammasi yaxşi böladi, dadasi, hali qarzlardan qutulamiz, hovliniyam yangilaymiz, bolalaringizni öqitamiz, kattasi rassom, örtançasi çempion, kiçigi döxtir böladi, bunisi esa eng zöri böladi. Hali hammasi yaxşi böladi, dadasi…”, deya könglidan ötkazar edi…
U sekingina eri tomonga yurdi. Mehri tovlandi. Sekingina yoniga tizzaladi. Yuzlariga ohista uyalibgina lab bosdi. Tuyqus sovuq bir haroratdan seskanib ketdi. Erining quloqlariga, “dadasi” deya xavotirli ohangda şivirladi, söng iltijoli ohangda ovozini balandlatdi. Şamşi möylov qimir etmas, közini bir pirpiratib ham qöymas edi. Söng xotinining ovozi yetti mahallani tutdi: “Dadasiii!”
“Hali uyni yangilaş kerak, bolalarni öqitiş kerak, uylaş kerak, birinçisi… ikkinçisi… uçinçisi… sönggisi…”
Bahodir BAHROM
1990-yili tuğilgan. Özbekiston Milliy universitetining Jurnalistika fakultetida tahsil olgan. “Eng suluv armon”, “Öttizinçi fevral” nomli şeʼriy kitoblari çop etilgan.
2025/4
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


