19 daqiqada öqiladi

351 marta körilgan

Tillaburamaşox

Azim Suyun

(Nasriy manzuma)

 I

Bu tillaburamaşox alqor qöçqorini Nur toğlarida toqqa aloqador kimsalar bilardi. Xu­susan, birinçi galda toğ begilari, keyin ovçilar, çöpon-u çöliqlar, yilqiçilar, baʼzi ötinçilar u haqda turli afsonalar-u ertaksimon gaplarni töqib yurişardi. Tillaburamaşox bu makondagi eng katta suruvning yetakçisi edi. U juda aqlli, şuurli, ziyrak, tezfahm, idrokli sardor edi. Suruvini har qanday balo-qazolardan yiroq tutar, xavf-xatarlardan omon saqlardi. Burni-qanşari begona, yot hidlarni tez tuyar, şamolmi yoki oddiy yelmi, taşuvçi sizimlarni barhaq sezardi. Uning közlari ham tun quşlarinikidek ötkir edi. Aytaylik, biror ovçi suruvni olislardan durbin bilan kuzatayotgan bölsa, uni ham bir nigoh ila ilğardi. U ilondan qörqmasdi, uning iniga tumşuğini tiqardi va ilaşib çiqqan ilonni yerdi. Közlarining ötkirligi şundan, deyişadi toğning qölbola tabiblari.

O, quloqlar… quloqlari-çi, ilon sudralib yurganida çiqaradigan silliq tölqinsimon tovuşlarni ham eşitardi. Albatta, bular Tillaburamaşoxni ogohlantirguvçi, hayot tarzini taʼmin etguvçi tabiiy zaruriyat. Bulardan ham muhimi, tağin uning çopqir oyoqlari, qattiq tuyoqlari edi. Ana şu oyoqlari har qanday yovdan qutqarib ketardi: tört oyoqli yovidan ham, ikki oyoqli yovidan ham. Biroq bu tillaburama şoxi… U – barça yovlarini çorlaguvçi, öziga ohanrabodek tortguvçi, hatto quşlarni ham qiyo boqtirguvçi bir möjizaviy matoh. Gap şundaki, buramaşoxining gugurt qutisi joy bölgudek içki burama belgi joyi tilla suvi yuritilgandek yaraqlab turardi. U kunduzi-ku kunduzi, hatto tunda ham şuʼlalanardi.

Sardorning bu şoxini Nur toğlari qöriqxonasining toğ begilari keç payqadi. Töğriroği, qöçqorça, rostakamiga bu makondagi barça suruv qöçqorlarini olişuvlarda yengib, yetakçilikni olgandan keyin közga taşlanib qoldi. Unga ilohiy tus ham berildi: şoxida “Alloh” degan yozuv bor ekan. Bu rost edi. Şundan söng u Tillaburamaşox nomini oldi. Qöriqxona maʼmurlari-yu toğ begilari unga alohida diqqat-eʼtibor qaratib, huşyorlik bilan qöriqlay boşladilar.

II

Mana, Tillaburamaşox bir oydan oşdiki, mamlakat boş qarorgohining noyob quşlar, baʼzi jonivorlar boqiladigan daryo böyidagi qöriqxonasida. U juda xomuş. Yuragi qop-qoronğu. Heç narsa tatimaydi. Qöriqxonaning içki qöraxonasidan öz ixtiyori bilan taşga çiqmaydi. Uni köpinça maxsus yaşil kiyim kiyib olgan, öttiz yoşlar çamasidagi börtiq xolli mutaxassis yigit – mol döxtiri qöradan haydab çiqadi. U Tillaburamaşoxning qöriqxonani aylanib yurişini istaydi. Yam-yaşil bölib ösib yotgan öt-ölanlardan yeyişini xohlaydi. El boşining xursand bölişini, uni körgani kelgan mehmonlari­ning xursand bölişini istaydi. Qayda, Tillaburamaşox ötlarni çimdigandek böladi-yu, ammo astoydil yemaydi.

Tillaburamaşox öy-xayolida faqat tuği­lib ösgan ota makoni, ona yurti – Vatani. Ha, faqat öşa – Nur toğlari. Kökka böy çözgan bahaybat, tik baliqsimon beş çöqqi. Ilonötdi darasidan boşlanib, Qizilqum çöllarigaça çözilib ketgan yuksak tizmalar, bu tizmalar dara-kamarlar oralaridagi qora daraxtzor-u butazorlar, bel böyi maysalar, buloqlar boşlaridagi qovğalar, pastga qarab yönalgan irmoqlar­ning ikki qirğoği böylab ösib yotgan mayda qizil gulli sovunötlar, qirqböğinlar… Töğri, qaror­gohning qöriqxonasida ham hamma narsa bor. Böz ham, maysa ham. Har kuni beda-yönğiçqa boğlamlari taşlaşadi, xas-xaşak, qandaydir begona is keladigan yem-yemak. Daryo suvining bir arnasi qöriq­xona oralab oqib ötadi. Ularda şirmoyi baliqlar suzişadi. Ariq böylari seröt. Ammo tuğilgan vatani ozodlik, erkinlik… ularni faqat tutqunlikda ang­lar ekansan. Öhö.. öh… u yuksak toğlar… u toğlarning yellari, nasimlari, şabadalari, şamollari, hatto böron-töfon, qoru quyunlari…

Öhh… Katta gaza epkinlari… gaza yotoqlari… Gazadan olis-olislar ham körinib turardi. Bu yerdan kavşangan köyi köz nurlari yetgunçalik joylarni kuzatib yotiş – oromijon. Tillaburamaşox uzoqlarda çayqalib yotgan marvaridrang kölni tomoşa qilişni yoqtirardi. Oh, u tunlar… seryulduz tunlar… sumbula suvidek yarqiroq keçalar… osmonni töldirgan oy yoruğlari… köz oldingdagi jilva-şuʼlalar… nur çizimlari… sim-sim öyin-nozlar…

Vatanida faqat uning qavmlarigina yaşamasdi. Tevarak töla jonzot… Körinib, körinmaydigan xilqat, hayrat. Kökda, deyarli doimiy bir juft burgut bir maromda qanot qoqadi. Göyo erinibgina parvoz qiladi. Ammo biror öljani körganda, şiddat bilan pastga şönğiydi. Qanotlari tebratgan havodan alqorlar ilkis hurkib ketadi. Töda-töda tirsillagan tönğizlar hurqullaşib-purqillaşib, kamarlardagi buloqlarning böy-botqoq irmoq yerlarini tumşuqlari bilan ilma-teşik qilişadi. Jayralar sixlarini tikraytirib, giyohlar­ning, öt-alaflarning tomir-ildizlarini timirskilab, kovlaş bilan ovora. Qöşoyoq, toğ siçqon-kalamuşlari u butaning tagidan bu butaning tagiga, bu butaning tagidan u butaning tagiga yugurgilab yurişadi.

Gazadan bir juft tulkining makoni yaqqol közga taşlanib turadi, ota-onasi qaylargadir ketişi bilan, bolalari inlari oldiga çiqib oli­şib, öynagani-öynagan. Bir-birini yulqişgani-yulqişgan.

Öh-h… öh… öh… erkin hayot, maroqli hayot, jozibali, işqboz hayot… osoyişta hayot… Töğri, hamma vaqt ham şunday emas, ammo hamişa erkinlik, hamişa ozodlik, hamişa ğir-ğir şabboda, gaza epkinlari hamişalik…

Tillaburamaşox böğriqib ketdi, yotgan joyidan turib kerişdi, silkindi. Yotoq-qöradan çiqib, arna tomon yurdi. Suv içgandek böldi. Arnaga tikilib qoldi. Köz oldiga Oqbuloq keldi.

Oqbuloq Ota Arçaning soyasi yetgudek yoyilmasidan qaynab çiqadi. Uning suvi köz yoşidek tip-tiniq. Tillaburamaşox suruvni köpinça oq buloqqa boşlab keladi. Ular çöqqilardan, qoyalardan yonbağirlarga asta-asta tuşişadi, toşloq qiyaliklarni oralab, bir söqmoqdan turnaday tizilişib, buloq tomon sardorning ortidan ergaşişadi. Buloqqa yaqinlaşavergaç, qorovullikni ham unutişmaydi. Sardor qatordagi biror aʼzosiga işora beradi. U şu kez safdan çiqib, Ota Arçaning tepa tarafidagi ömrovli qoyaning ustiga çiqib olib, atrofni olazarak kuzata boşlaydi. Suruv miriqib suv içib olgaç, özlariga soya-salqindan joy tanlaydi. Soya bir bet bölgunça huzurlanib orom olişadi. Öh-öh-öh… ular qayoqda qoldi. Suruvi qani? Şahloköz malikalari qayerda? Dirkillagan qöziçoqlari-çi? Qani oq buloği? Özi nima böldi?

Öşa kuni, yaʼni bundan bir oylar çamasi oldin suruv Beşqoya yonida yoyilib yurardi. Yurti gullab-yaşnagan payt, yam-yaşillik saltanati. Beqiyos qiyoqlar, giyohlar, ğunçalar, köplari oçilgan, yaproqlari taranglaşgan, qişdan omon-eson çiqib olgan suruv yutoqqan… Peşinga yaqin gazada uç otliq paydo böldi. Tillaburamaşox ikkitasini tanidi, ular kiyimidan maʼlum, doimo mehribon közlar bilan qarovçi özlarining qadrdon qorovullari edi. Biroq uçinçisi begona, öng qoşining bir yonida börtib turgan qop-qora xoli bor nota­niş yigit…

Tillaburamaşox yuragi allatasin bölib ketdi. Uning şuuridan nimadir sizib ötdi. Nimadir yuz beradigandek… Suruvni boşlab Beşqoyaning ters tomoniga yönaldi. Ammo köp ötmay bir toğ begining yolğiz özi uning qarşisida paydo böldi. Nimadir “şirt” etdi. Tillaburamaşoxning etiga çippa yopişdi. U qadrdon qorovuldan buni aslo kutmagandi. Keyin… közini oçganda börtiq xolli yigit va yana ikki-uç fason böydor kişilar uning ustida turardi. Tillaburamaşoxni öşa kuni-tundayoq panjarali maşinada uşbu dargohga keltirişdi.

III

Elboşi Tillaburamaşoxni yoqtirib qoldi. Uni qöriqxonaga sayr etişga taklif qilişganda, Tillaburamaşox şoxidan şuʼla taratib, qöriqxona devori böylab, asta-asta yurib turardi. Ataylab qilgandek, körgazma namo­yişiga çiqqandek tam-tam yurardi. Yo rab! Uning qomati… körki… tarang, suluv oyoqlari… tik boquvçi qora, şahlo közlari… qoramtir malla rang içida qordek oq ömrovi, tekis, silliq badani… ayniqsa, Tillaburamaşoxi… şuʼlador “Alloh” çizgilari…

– O, krasaves! – u butun hayratini bir sözda jamlab, xitob qildi va iş boşqarmasi boşliğiga yuzlanib şunday dedi: – Bilasanmi, unga bu yerda nima yetişmaydi, çöqqi… toğ çöqqisi… skala… Quringlar, kelgan mehmonlarim uni qoya ustida kökrak kerib, quyoşga qarab turganligini körsin. Nur taralayotgan tillaşoxini körib, maftun bölsin! “Alloh” sözini nurda öqisin. Biz Allohning suygan farzandlari ekanligimizni, ular bu dunyodagi eng baxtli fuqaro ekanliklarini bilsinlar!

Köp ötmay, qöriqxona böylab, toğ tomonga qaragan maʼlum bir masofada çöqqi-qoya quriş işlari boşlanib ketdi.

Tillaburamaşoxning içi esa yorişmasdi. Kun-tun vatanini öylardi, unda şamolday erkin-emin kezib yurganliklarini bir zum bölmasin esidan çiqarolmasdi. U ozod xilqat edi. Oilasi – suruvi ham ozod va erkin edi. Ular jam bölib, Alloh bergan erkinlik nashʼalarini suri­şardi. Bu ularning oddiy hayot tarziga aylangandi. Bu dunyoda vataningdan, ozodligingdan, erkinligingdan qimmat narsa yöq ekan. Toğ begilari ahyon-ahyonda katta daraga barça katta-kiçik suruvni yiğişib, sanoq ötkazişar edi. Öhö… bu töplandilar, tös-töpolonlar, olişuvlar, bir-biriga şox taşlaşuvlar… Ularni hatto Burgutli qoyaning olmos köz burgutlari, Şovulloq şarşarasining kök kaptarlari ham tomoşa qilişardi. Kakliklar “qaqi-baq… qaqi-baq…”larini töxtatişardi. Toştörğaylar dumparlarini likillatişib, alqorlar ustida u yonga, bu yonga uçişib tomoşa qilişardi. Bu makondagi tönğizlar bu paytlarda oyoq ost­larida qolib ketmasliklari uçun özlarini xoli joylarga olişardi.

Öh-öh… Mutlaq ğolib bölgan kuni. Bu lahzalarni esidan çiqariş mumkinmi? Yöq! Yöq! Aslo! Ayniqsa, suruv sardorligi uçun şiddatli kuraş paytlarini… Bu vaqtlarda bir-birini ayaş yöq! Ğoliblik, yetakçilik, sardorlik yöli – şafqatsizlik yöliga aylanadi. Zöravon – yetakçi! Kuç-quvvat – yetakçilik! Bu kuraşda hatto halokat yuz beradi. Fojia oddiy holatga aylanadi. Tabiatning beşafqat, izçil hukmi azaliy, abadiy!

Tillaburamaşox öşa kuni bir köz bölib qolgan sardor bilan jangga tuşdi. Uning bir közi körmasa-da, juda baquvvat edi. Jangari edi. U sardorlikni Tillaburamaşoxga topşirişni xayoliga keltirmasdi. Olişuv uzoq davom etdi. Eng dahşatlisi, şoxlar şoxga oralab, kirib qoldi. Buramaşoxlarni bir-biridan ajratib oliş juda oğir edi. Bir-birini itarişar, ortga-oldga tislantirişardi. Bu jangda ğolib aniqlanmasligi ham mumkin. Çunki har ikki­sining ham yiqilişi, yo jangni taşlab qoçişga imkoni yöq. Holdan toyişsa, şoxlar şoxga tiralişib, tin olib turişaverardi.

Tillaburamaşox bu holdan qanday çiqib ketiş yölini topa olmadi. Ammo tajribali bir köz sardor ilojini topdi. U tumşuğini yerga tirab oldi, bölajak sardorning kuç-quvvatiga tan bergandek, tek turdi. Tillaburamaşox “Alloh” yozuvi muhrlangan şoxini yonlatib, raqibi şoxidan çiqarib oldi. Çiqarib oldi-yu ortiga bir tislanib, sardorning biqiniga şox urdi!

Tillaburamaşox ğolib edi! Mağrur kerildi. Vatani saltanatining endi yagona hukmdoriga aylandi. Endi barça alqorlar, ular suruvlari unga tobe-tobun edi axir!

Mana, endi ozodlikdan, erkinlikdan mahrum. Vatandan mahrum. Börtiq xolli yigit unga köz-quloq. Ikki marta köpçilik bölib, yiqiti­şib, badaniga naştar ham urib ketdi. Xolli yigitni körgani közi yöq. Uni vatanidan judo qilgan şu. Qani, endi tuyoqlari ostiga olsa, ezğilab taşlasa… Öh-öh… öh…

Nihoyat, qoya-çöqqi ham bitdi.

Qoya-çöqqi juda haşamatli. Albatta, vatanidagi çöqqilarga, qoyalarga öxşamaydi. Ammo.. birdan Tillaburamaşoxning xayoli tob­ga keldi, şuuridan olis bir keçinma yalt etib ötdi. Öşanda iliq, yumşoq yoz tongla­ridan biri edi. Tillaburamaşox har bir tong qu­yoşini tik yuksak qoya zirvada özi kutib olardi. Söng asta-sekin suruvning qörqmaslaridan bitta-ikkitasi ortidan ergaşadi.

Öşanda u qoyada yakka turardi. Uning badani nurlardan rohatijonlanib, kumuşlanadi. “Alloh” yozuvi çöğlanardi. Tillaburamaşox pastga – kamarning quyuq soyalariga sinçkovlik bilan tikildi. Qandaydir öta jim-jitlik. Jim-jitlik… sukunat… Qoyadan azot körinib turadigan, enlab ösgan serşox qora dölana tagida nimadir ğimirlaganday… Sirli vahm… Ortiga burilmoqçi edi… “qars-s!” Zarb! Öq yarim odim adaşdi. Sardorni zarb uçirib yubordi. U havoda muallaq pastga şönğidi. Uçib borayotib , toşdek tuşadigan yerini nigohladi. “Yo Alloh!..” Tillaburamaşox bir ömbaloq oşib, zil şoxlari töbasini tikka pastka qaratdi. Ulgurdi. Töba-şox yerga urildi!

Uzun butli ovçi “hay-hay”lab, yugurib kelgunça joni omon qolgan Tillaburamaşox özini önglab oldi-yu kamar etagi böylab odam böyi ösib yotgan quyuq pidanalarni oralab yöqoldi.

Ha, şunday bölgan edi.

Öşa Vatanidagi çöqqi-zirvalardan past­roq qurilgan qoya. Uni bitirib, işlovçilar qorasini körsatmay ketişdi. Tillaburamaşox qizğiş-qirrador qoya toş­lari yoniga borib, yonlab işqalandi. U yer, bu yerlarini şoxi bilan turtib kördi.

Asta-sekin qoya-çöqqi sari qadam taşlay boşladi. Har qalay qöriqxonaning sim tösiq, devorlaridan yaxşi-da. Uzoqlarga qaraysan, uzoqlarni körasan, Ehtimol, uning ustidan vatani ham körinib qolar, heç bölmasa Beşqoya çöqqilari… Tillaburamaşoxning çöqqilari har qanday joydan ham körinadi. Axir, u dunyo­dagi eng baland, havodor, şamoldor, tik çöqqilar. Öh-öh… vatani çöqqilari. Ular ustida qoya yoriqlaridan unguvçi yösin-mohlar, ular toti… öh… öh… Ayniqsa, qalp-qaltis qoyatoşlar orasidan sizilib çiqib, qotib qolgan mömiyolar… qop-qora yaltiroq, silliq dorivorlar… öqlardan yaralanganda jon ato etguvçi malhamlar… tiriklik malhamlari… öh-öh… öh…

Vatan soğinçi, erkinlik soğinçi. Tillaburamaşoxni huşdan ketkazayozdi.

IV

U qoçib borardi. Közlariga işonmasdi. Biroq qoçqinga aylanganligi haqrost edi. Taralib oqayotgan daryodan ötib oldi. Uzoq­dan yaqqol körinib turgan qorli toğni qoralab, u tomonga yugurib ketardi. Oyoqlariga işo­nardi. Garçi qöriqxonada ular tolğinroqqa aylangan bölsa-da, mustahkam edi. Bora-bora tolğinliklardan asar ham qolmadi. Çigillar butkul yozilib ketdi. U olazarak bölib yugurardi. Noxuşlik keltiradigan heç bir narsa nazaridan çetda qolmasdi. U avval qir-adir qişloqlarini yonda qoldirib ötdi. Baʼzi qişloq itlari uni körib qoldi. Orqasidan quvgandek böldi, yetib böpti. Akillab-akillab qolib ketişdi. U qarşisida turgan oppoq toğ tomon yugurgilab ketardi. Şunga yetib olsa böldi. Keyin özi biladi… Vatanini topadi. Ozodlikning orti – Vatan. Vatanini topsa, erkinlik hayoti öşa yerda. Erkinlik hamma joyda ham tatiyvermaydi. U vatanda tatiydi. Öh-öh… Erkinlik – Vatanda tatiydi faqat! Ana şu erkinlik deb, ozodlik deb, Vatan deb, oila-suruvini deb, qöriqxona devorlariga yaqinroq qilib qurilib qöyilgan tik qoya-çöqqidan “Yo, Alloh!” – deya taşga sakrab uçdi! “Alloh!” deb, erkin hayotga uçdi, Vatani tomon uçdi! Mana, murodiga yetdi. Tillaburamaşox ozod. U, mana, qorli qoyalarga tirmaşib çiqmoqda. Gurtiklarni ömganlab yorib bormoqda. Köçki surilişlarini çetlab ötmoqda. U bir qoyaga çiqib oldi. Toliqdi, ammo çarçagani yöq! Tin oldi! Olis-olislarga boqdi. Poyonsiz toğ… tizmalar… tizmalar… örkaç-örkaç qoyalar… arçalar… arçazorlar, Tillaburamaşox körmagan qandaydir daraxtlar, butalar, qirrador-qirrador toşlar, öydim-çuqurlik­lar, jarlar, öpqonsimon ungurlar, jonalar… Vatani qayoqda? Uning vatani qaysi tomonda? Şunday oçiq havoda ham nega Beşqoyasi körinmaydi? U hamma joydan körinişi kerak edi-ku… Qani u? Uning jon-jahoni Makoni qayerda? Alloh!.. madad ber!..

Tillaburamaşox tin olib turgan qoyaning ortidan quyoş nurlari osmon yuzini yorita boşladi. Öh-öh… öh… Uning şuuri birdan yorişib ketdi. Axir, vatanida ham quyoş osmonga şu tarafdan kötarilar edi-ku. Demak, uning vatani bu toğlarning ortida emas, etaklab ketgan tomonda, quyoş botişi tomonda, Kunbotarda.

Tillaburamaşox şitob bilan qoyadan tuşdi. Yugurgilab ketdi. Tizmalarni qiyalab yugurgilardi. Quyoş bir oqterak böyi kötarilganda, morollar suruviga duç keldi. Ular quloqlarini dik qilgança, bu begona şoxdorga hayrat bilan tikilişdi. Tillaburamaşox ularni yonlab ötib ketdi. Şu ketişda qança yurganini bilmaydi, ammo kun peşindan ötib qolganda uzoqdan bir juft qizil börini körib qoldi. Ha-ha, qizil böri. Xayriyat, ularni Tillaburamaşox birinçi bölib kördi.

Birinçi bölib körişda gap köp. Qoçiş yölini bir daqiqada şuuring bilan belgilab olasan, şunga qarab, qismatingni ham hal qi­lişing mumkin. Börilar ham uni kördi. Xatarli quva-quv boşlandi. Hayot-mamot lahzalari… Tillaburamaşox börilarni köp körgan. Börilar öz vatanida ham kam emas. Faqat bu börilar­ning ranglari qizğiş ekan. Jussalari ham vatani börilaridan kiçikroq. Tillaburamaşox hatto birining, yaʼni ona börining qorni qappayganligini – böğoz ekanligini ham ilğadi. Biroq ular çaqqongina, şuvillab orqasidan qolmaydiganlardan, şekilli. Tillaburamaşox jon-jahd bilan qoçişga tuşdi. Börilar ikki yondan kelardi. Uni örtaga olmoqni möljallar edi. Bu usulda sardor ikki-uç marta vatani börilari bilan tiraşib körgan. Şu bois u tölğama usuli­da, yaʼni goh önga, goh çapga özni taşlab, qoçiş usulini tanladi. Bu yösinda ançagaça qoçdi.

Ammo börilar ortidan qolmasdi. Tillaburamaşox keskin burildi, yölni tikka pastlik – şağallik enişga yönaltirdi. U bamisoli bir burama loyqa şiddatli sel oqimiday oqib ketdi. Börilar bunday holatni kutmagandi. Ona böri bir qoyaça ustida itolğiquşday holsizlanib turib qoldi. Ammo arloni quvişda davom etdi. Odatda böri zoti tik enimga tik yugurolmaydi. Ömbaloq oşib ketişi heç gap emas. Tillaburamaşox bundan ustalik bilan foydalangan edi.

Yöq, arloni böri, endi yolğiz bölsa-da, öljani osonlikça qöyib yubormoqni istamasdi. U quvib borardi. Pala-partiş toşlarni oralab, sakrab-sakrab quvardi. Tillaburamaşoxning çaqmoq şuurida arloni böri börtiq xolli yigitga aylandi. Xolli yigit quvardi. Ikki oyoqlab quvardi. Qoraçiqday börtiq xoli qop-qorayib ketgan edi. Qoş-közi orasidan battar börtib çiqib ketgan edi u. U quvardi, izidan qolay demasdi.

Tillaburamaşox yölni endi qiyalatib yugurib, yuqorilay boşladi. U oldinda köringan çöqqi yonidagi gazani möljalga oldi. Gazani oşib olsa böldi, naryoği yana eniş bölişi kerak…

Gaza… mana, gaza… Gazaga çiqdi! Öh-h…-h… Oldi qoya edi! Şu asno arloni ham yetib keldi! Tillaburamaşox uning ança toliqib qolganligini sezdi. Fursat ğanimat! Boşqa iloj yöq! Tillaburamaşox zabt bilan orqaga burildi, “Yo, Alloh!” – u böriga taşlandi! Baquvvat şoxlar çaqmoqday qarsilladi, Şoxlardan öt çiqib ketdi. U börini qoyatoşga tirab, siqdi! Siqdi! Börining közlari oqib ketganday böldi! Tillaburamaşox şoxlarini lahzada ajratdi-yu, töğridagi qo­yaning eng pastqam kemtigi – tangisini közlab çiqdi va… çaqmoqday özini qarşisidagi eniş tarafga taşladi…

Tillaburamaşox qorni böyi keladigan daryo qarşisidan çiqib qolganda tun edi. Qandaydir kengayib ketgan osmon… töla yulduz… yulduz… Daryo töla yulduz… şaraqlab-şaraqlab tebranib yotgan yulduz… U endi öziga kelgan, yovlaridan qutulib ketganini bilar, allaqanday köngli xotirjam tortgandi. Çanqagani esiga tuşdi. Tamşandi. Olazarak bölib suv içdi. Daryoning ikkinçi qirğoği taraflarda – olis-­olislarda tizma toğlar nigohlarini çulğadi. Suvga tuşib, ömganlab-ömganlab qirğoqqa çiqdi. Silkindi. Tanasiga qandaydir kuç yiğilganday böldi. Yugurgilab ketdi. Qança yugurgiladi… Nogahon sahrodan çiqib qoldi. Ha, toğ tizmalari böylab qarşisida poyonsiz sahro yotardi. Qayerdadir adaşgandi. Hali toğlarda kökiş tumanlar elas-elas közga taşlanardi. Biroq vatani çöqqilariga öxşaş çöqqilar, tumanlar orasida qalqib turgandek tuyuldi unga. Demak, sahroni kesib ötib, toğlarni qoralab bormoq kerak böladi. Sahro öt-­alaflaridan çirt-çirt uzib yedi. Allaqanday, çoğroq toşday jonzotga duç keldi. U töntarilib yotar, tört oyoğini tinimsiz qimirlatar, ammo ular havoda muallaq tebranardi, xolos. Birdan unga tikilib qoldi. Ilkis, bir şarpa orqasida turganday, vahimada jonivor ustidan sakrab ötib ketdi. Beixtiyor uning bir orqa tuyoği haligi jonzotga tegib ketdi. U önglanib oldi… Bu sahro örtasida töntarilib yotgan Ona toşbaqa edi.

V

Erta turgan boş toğ begi Rajabboy soya-salqinda alqorlardan xabar olib kelmoqçi bölib, toğlar töriga – Burgutli qoyalari tomon yöl oldi. Otining jilovini salqi qöyib, tevarakni qöş közlab durbini bilan kuzatib bordi. U soy böylab, ota-bobolari ekib ketgan, bugun-da yuz yildan yoşi oşib ketgan yonğoqlar oralab ketar ekan, ğoyat mamnun edi. Bunaqa xuş havo toğ yer yuzida bitta bölsa kerak, deya öz-öziga jilmayib qöydi. Alqorlar ham qay joyni vatan qilişni bilar ekan-da, sahro-çöllarda yaşay olmaydi. Juda baland, masalan, uç ming metrdan oşgan toğlarda ham yaşay olmaydi. Ular uçun dengiz sathidan ikki, ikki yarim ming metr baland yerlar asl joylar hi­soblanadi. Bekorga yovvoyi qöy, deyilmas ekanda. Qöylarga ham bu toğlar eng qulay joy, axir.

Şunday xayollar bilan ketar ekan, ora-çora soyning ikki betida maza qilib ötlab yurgan alqorlarni kördi. Qozoqmozor deb atalmiş joyga yetganda otidan tuşib, uni bir uçqatga boğlab, “bulk-bulk” qilib, qaynab çiqayotgan çaşma böyiga kelib hovuçlab suv içdi. Söng yon tomondagi bir qoya ustiga çiqib bordi va bu qulay joydan alqorlar suruvini kuzata boşladi.

Yo, falak! Qiçqirib yubordi Rajabboy, durbin oynaklari yonida Tillaburamaşox turardi! Yöq, durbin adaştirayapti, közlari aldayapti, bölişi mumkin emas… Tillaburamaşox!

Çöntagini paypaslab, qölrömolini topdi. U bilan durbin oynaklarini artdi, keyin közlarini artdi. Qaradi. Tillaburamaşox! Tağin qaradi, Tillaburamaşox!..

Otiga çopdi. Yeta solib, unga sakrab mindi. Suruv tomon ot qöydi. Bir kamarçani jadallab kesib ötib, alqorlarni betladi. Katta suruv bu yerdan azot körinib turar edi. Xuddi özi – Buramaşox! Özi! Uni qanday tanimaslik mumkin… Lekin bu yerda qanday paydo böldi? Poytaxtga olib ketişgan edi-ku?..

Rajabboy hamon hayrat, hayajonda edi. Qanday öy-xayollar qilişni ham bilmay qoldi. Savollari köp, javoblari yöq. Mobil… Uyda qolibdi. Qöl telefonidan köp foydalanmaydi. Bu toğlarda kim bilan ham gaplaşadi. Şahar-paşarga tuşsa boşqa gap. U otning jilovini uyi tomon burdi.

Öşa kuni şomdayoq poytaxtdan börtiq xolli yigit yordamçisi bilan yetib keldi. Uning ranglari öçib ketgan. Qoşi orasidan xoli yana-da börtib çiqqanday. Uning aytib berişiça, ölgan ölgan, qolgan qolgan.

Tillaburamaşox laʼnati meʼmorning aybi bilan qöriqxona devoriga yaqin qurib qöyilgan qoya-çöqqidan çegara oşa sakrab oşib qoçib ketganidan buyon uyqu-puyqini bilmaydi. Tillaburamaşoxni izlamagan joyi, daraklatmagan quloği qolmabdi. Axir uni Katta juda yaxşi körib qolgandi. Agar bilib qolsa, otadi, ha, naq otadi! Lekin Tillaburamaşoxning öz makoni – bu toğlarga yönalganini heç kimsa xayoliga ham keltirmagan edi. Axir, bu hayvon-ku… şunça uzoq yöldan – Mağri­biy Tyonşondan Turkiston tizmalari orqali Nur toğlariga… Yöq, yöq, bu hayvon emas, bekorga şohida “Alloh” sözi tamğalanmagan. Rajabboy, Vaqtida telefon qilib, xabar berganing uçun ming-ming taşakkur. Meni köp yomon narsalardan asrab qolding. U bir toğdan olib, bir boğdan olib, Rajabboy hovlisidagi supaga qalin töşak soldirib, uyquga ketdi.

Ertalab Rajabboyning toğ begilari Tillaburamaşox suruvining Alqorqamoq sayhonida ekanligi xabarini yetkazişdi. Alqorqamoq sayhonligini tabiiy toşqörğon, desa böladi. Toşqörğon tevaragining uç tarafi baland qirrador qoyalar bilan qurşalgan, bir tarafi esa tagi körinmas zov, toşjarlik. Zovga tutaşib ketgan birgina toşdarvozasi bor. Alqorlar şu darvozadan kiradi-da, özlarini naq qamoqxonaga tiqişadi. Alqorlarning bu joyga tez-tez kirib, yoyiliş sababi, sayhonlik içi öt-ölanga töla. Şuvoq deysizmi, buğdoyiqmi, tuyatovonmi, kiyikötmi, kakrami, zirami, ölmasötmi, sigirquyruqmi, andizmi… hammasi topiladi. Bundan taşqari, uçqat, qorabodom, sööz, irğay, itburun, qizilça singari daraxtlar, butalar ham qalingina. Bularning yaproqlarini alqorlar ikki old oyoğini daraxt tanalariga tirab olib, “çirt-çirt” uzib, rosa maza qilişadi.

Bugun ham suruv maza qilib yoyilmoq­da. Kun çoşgohga yaqinlab qolgan. Tillaburamaşox öz Vatanida, erkin, ozod, uning yetib kelganiga ham hafta bölib qoldi. U tağin şahloköz suluvlari qurşovida, bir qança qöziçoqlari sakrab-sakrab öynaydi, dirkillaydi, dikonglaşadi. Qöçqorçalari bir-biriga kalla taşlaşadi.

Rajabboy börtiq xolli yigit, yordamçisi va ikki qoravuli bilan toşdarvoza oldida paydo bölişganda, Tillaburamaşox bir uçqat şoxlariga osilib, kovşanmoqda edi. Uning közlari “yalt” etib, börtiq xolli yigitga tuşdi. Yuragi jizillab ketdi. Öşa kimsa… yonida şotiri… qorovullar… Sardor uçqatdan oyoqlarini zudlik bilan pastga tuşirdi. Jon holatda suruviga qarab, maʼradi. Suruv zum ötmasdan uni örab oldi. Tillaburamaşox ularni zov tarafga surib ketdi. Suruv zovni yonlab töxtatdi. Tek qotdi. Hammasining közlari toşdarvoza oldiga qadaldi. Quloq­lari tarang-ding. Birortasi qilt etmaydi, havoda paşşa uçsa bilinadi.

Rajabboy şeriklariga nimadir dedi-da, özi öljani uxlatadigan öq-dorili ostin-ustinli qöşoğiz miltiğini orqasiga yaşirib suruv tomon yurdi. Asta… ohista… asta… ohista… Tillaburamaşoxning… közlari sehrlangandek… xollida… ikki oyoqli börida… Toğ begida emas, öşanda… Rajabboy… asta… ohista… asta… “Şip-p!..” Tamom! Tillaburamaşoxning oldingi ikki oyoği bukilib ketdi, tentirab-tentirab, böksasi bilan bir toşga tiralib, yiqildi. Suruv tum-taraqay bölib, har yonga soçilib qoçdi. Börtiq xolli yi­git qandaydir çaqqonlik bilan bir zumda, Rajabboyga ham qaramay Buramaşox yoniga yetib keldi. Keldi-yu uning şoxlaridan mahkam uşlab oldi. Uşlaganda ham “Alloh” tamğasining ustidan berkitib uşlab oldi. Uşlagan qöli bir “jiz” etganday böldi-yu… Bu yetmaganday böyniga ötirdi. Öh-h… Bu yoği lahzada sodir böldi. Tillaburamaşox zarb bilan sakrab turdi. Turdi-yu… zov tomon otildi. Xolli yigit nima bölayotganini ham anglamay, Tillaburamaşoxning şoxlaridan qöllarini ham ololmay, u bilan tubsiz zov-toşjarga uçdi.

* * *

Burgutli qoyada yuz bergan bu voqealarni kuzatib turgan juft burgut havoga kötarildi. Söng vahmkor zov tepasida keng doira yasab, uça boşlaşdi…

Toğ begilari jon holatda dara-kamarlarni bu yerga aylanib kelganlarida, xolli yigit qonga belanib yotardi. Ammo Tillaburamaşox yöq edi…

Rajabboy mömiyoli çöqqiga bir nigoh taşlab qöydi…

2017-yil oktabr

Azim SUYUN OLIM öğli

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (258)

Suv. Hikoya

– Öz oyoği bilan jildirabgina kelmagan suv suvlik qiladimi?! Ketaman bu Cahroyi kabirdan… ketama-an-n! Dilşod şunday deya örnidan sapçib turdi-yu, derazadan taşqariga termildi. U avval hovlisidagi qovjirab qolgan…

“Eynşteyn jumboği”

Dekabrning asov şamoli tun bağrida özini har yonga urib, böriday uvillaydi. Uylar ham sovuqdan junjikkanday bağridagi çiroqlarini öçirib, şamolga jör bölib, qoranği tun vajohatini yanada orttiradi. Biroq şu imoratlar…

Uluğbek Hamdam. Yöl (falsafiy roman

Men bir ojiz tomçiman, ammo yuragimda ummon soğinçi yaşaydi. Mavlono Rumiy TUŞDAN OLDINGI VOQEA Ovoz keldi! Ovo-o-oz!.. Eşityapsizmi, ğoyibdan bir ovoz keldi! Dunyolarni töldirib emas, yöq, balki yöl kabi uzun, yöl kabi…