(Hikoya)
– Özi sening murting ösadimi? Yo kösa bölib yuraverasanmi? – deya masxara qilişni boşladi Daryoboy.
Har kuni şu ahvol! Işi tuşsa, meni maqtab alqaydi. Darsdan söng, qöyarda-qöymay uyiga olib ketadi. Hurmat-izzat körsatgan böladi.
– Ona, hov ona! Mehmon keldi, quymoq qilib ber.
Tan olişim kerak, kök piyoz töğrab solingan quymoqni faqat Daryoboyning onasi şirin qilib pişirardi.
Qorinni töqlab olgaç, uvizga töymagan buzoqday möltirab, közlarini pirpiratib yalinib-yolvoradi, qasam içadi, beozor tahdid qiladi: agar meni jöram desang, yöq dema! Şundaymi? Yöq, şumi gaping? E, özimning aqlim yetganda, senga sarğayib ötirarmidim? Şu oxirgisi, yigit sözim! Yanagi safar iltimos qilgan nomard!
Keyin uy vazifalarini özining daftariga muk tuşib köçiradi. Öroqda yöq, maşoqda yöq, xirmonda hozir! Yana xuddi bir narsani tuşunganday piçan tilaverib, qora yoriq bölib ketgan barmoğini oppoq daftarimga nuqib yozişiga nima deysiz? U öqişni deyarli bilmasdi. Harflarni tanir edi-yu, qöşib öqiyolmasdi. Yozuvi ham “alang-jalang”, uçta harfli sözidan törtta xato topiladi.
– Bölsangçi-yey! – dedim ensam qotib.
Uning esa bor diqqati köçirişda: “Hozir, mana!” deb, qovoğini uçirib, burnini “şölt” etib bir tortdi-da, miq etmay yozaverdi. Yozuv tugaşiga yaqin tirjayibmi, irşayibmi mazax qilişga ötdi.
– Qiz bolaga öxşaysan-yey!
– E, boşimni qotirma!
– Qani? Yöq-ku!
– Körmisan?! – tutaqib ketdim. – Mana, turibdi-ku sarğayib!
U esa battar kuldi:
– Heç zamonda yigit kişining möylovi sariq böladimi? Bunday qorayib, silaganda barmoğingni qiçitmasa? Unday tuk ana Sarvinozda ham bor! Sal tiğ-piğ tekkizib tur, darrov qorayadi.
Eh-he, otamning ustarasini neça marta yaşirinça işlatganimni bilmaydi-da, bu tönka.
– Tur-ye, meşqop! It ekansan-ku sen! Umuman odam bölmaysan sen! Hali yana bözlab kelarsan-a! Köramiz öşanda holingni!
– Höv, oğzingga qarab gapir! Men heç kimga yalinmayman!
Alam qildi. Qani endi, kuçing yetsa-da, xumordan çiqqunça döpposlasang! Heç bölmasa, bir muşt tuşirsang! Qayoqda?! Bilagi mening böynimday keladi. Maktabda Daryoboy polvon, degan oti bor. Közoynagi boşidan katta qiltiriqning kuçi yetarmidi unga?! Lekin ming dağdağa qilgani bilan menga qöl kötarmasligini bilaman. Çunki, ertasiga yana işi tuşadi – tili qisiq. Şuni tan olmayotgani oçuvimni keltirdi.
– E, paşöl …! – çiyillab yubordim. Söng daftar-kitoblarimni tez yiğiştirib, jildimni yelkaga osdim-u, qaytib uning uyiga qadam bosmasday, yuzkörmas bölib uyimga jönadim.
Uning uyi ovulga kiraverişda: katta ariqdan uning jöxori otiz1iga ötiladi, otizning narigi tarafida gugurtning qutisiday uy. Meniki esa höv içkarida. Bora-borgunça jinim qözidi. Unga qarşi turli hiyla-nayranglarni pişitib bordim, qasos ötida yondim.
Daryoboy – mening “öl” degan jöram2! Özi jöraçiligimiz qaçon boşlangan: yetti çaqirim uzoqdagi maktabga birga qatnagan kezlarimizdami? Yo undan oldinroqmi? Buni ikkovimiz ham bilmaymiz. Alohida “Oting nima? Senikiçi?” deb tanişmaganmiz, “Kel, şu kundan boşlab ikkov döst bölaylik, döstligimizga mana şu döng-qirlar guvoh bölsin, mana şu ariqdagi suv butun elga doston qilsin!” demaganmiz. Şunday, öz-özidan döstmiz. Esimni tanibmanki, Daryoboy – mening jöram!
Men-da, u-da öz uyimizning erkasi – soyamizni birovga bostirmaymiz. Mening erkaligim uyimdagilargagina, uniki esa butun ovulga ötadi. U istagan uyga kirib, ketmonmi, xaskaşmi, tandirdan uzilgan issiq nonmi yo palakda erta-indin yeymiz, deb qöyilgan qovun-tarvuzdan sörab-söramay olişi mumkin, birov unga “ğing” demaydi: ha, Daryoboy oldimi? Mayli, indama!
– Ölsin şu jetimak! Közlari olayib, bostirib kelaveradi. Qöliga ilingan narsani olib ketaveradi. E, qaçongaça çidaymiz? – uning dastidan kuygan xotinlar şanğillaydi.
– Öçir ovozingni! – deydi erlari. – Toşgul momodan baloga qolasan!
– Şu yalmoğiz kampir ölmadi, biz qutulmadik!
– Jim-yey, öç-yey! Odamlar eşitsa, masxara bölasan-a, esini yegan xotin! Sen aytayotgan öşa yalmoğiz hammamizning kindigimizni kesgan! Uqdingmi?
– Bölmasa ayting, nevarasini sal tiyib qöysin! Agar siz aytmasangiz, özim aytaman!
Qaydanam aytsin! Hammasining dami içida! Daryoboyga barmoğini bigiz qilganning şöri quriydi, yuzi kuyadi, ovulda moxov böladi, qoladi: heç kim u bilan tillaşmaydi, körganda ters buriladi, uning uyidan etagini qoqadi. Yetti yoşmidik, yo sakkizmi… esimda yöq: Daryoboy kuppa-kunduzi Burgut traktorçinikidan (u payt traktorçi edi, hozir ötday fermer) qatiq olib çiqib ketayotganda, Gulmira yanga uni uşlab oladi. Ovulga kelin bölib tuşganiga endi uç oy bölgan yangamiz “öğri”ning dodini berib qöyiş uçun unga bir şappat tuşiradi. Daryoboy qatiq idişni yerga uloqtirib, sindiradi. Jazavasi qözigan yanga uni savalab ketadi. Tomoşaning qiziği esa keçqurun boşlanadi. Burgut oğamiz işdan kelib, ovqatini yeb, kök çoyni sipqorib, yonboşlab yotmaydimi?! Yotsa, Toşgul momo bir qovoq qatiq bilan törtta non kötarib keladi.
– Keling, Toşgul momo!
– Yotaver, bolam. Qimirlama. Men ketaman… Burgut bolam, ining sal şöxlik qilibdi, ayb qilmaysan!
– Qöysangiz-çi, momo, nimalar deyapsiz? – Burgut oğamiz hayron bölib, xotiniga qaraydi. Xotini öz işidan mamnun, momoni uzr söragani çiqqan, deb öylab, ğöddayibgina ötiradi.
– Bolaginam yangasining qölidan bi-ir qatiq içgisi kelibdi-da. U hali yoş-da, heç kimni yotsiramaydi.
– Daryoboyni kim begona, dedi? Ayting, özim uning tuğilganiga puşaymon qilaman! – oğamizning vajohatidan yangamiz sarosimalanib qoladi.
– Yöğ-a, heç kim begona demaydi, bolam. Aytdim, qöydim-da, – deydi momo xotirjam. Keyin yangamizga yuzlanadi. – Kelin, mana bu qatiqni ertalab ivitib edim. Içinglar. Hammaginangizga yetadi. Endi nevaram qaytib bu yerga böyin çözmas-ku, mabodo, adaşib-netib kelib qolsa, qölini qaytarib ötirma, maylimi?
Şundan söng qiyomat boşlanadi! Yangamizning körgan kuni qursin! Ertasiga Gulmira yangamiz – közi kökargan, soçlari tözğigan, yuzi şilingan tugunçasini qöltiqlab, otasinikiga jönab qoldimi, deysiz-da? Yöq, u Daryoboyning oyoğiga boş urib keladi: “Qaynim-ov, senginaga kötargan qöllarim sinsin! Bir marta keçiraqol!”.
– Yoşsan-da hali, – deydi Toşgul momo yangamizga rahmi kelib. – Kimning kim ekanini bilmaysan! Közim oçiqligida bolamga birovning nafasini ham tekkizdirmayman, aytib qöyay.
– Bildim, onajon, bildim!
Ana şunday erka mening jöram! Buning boisi – uning otasida! Otasi bir paytlar nomi el-ulusni kesgan polvon ötgan, deyişadi. Aytişlariça, olişlarda yutgan solimlarni ovuldoşlariga tarqatib yurar ekan. Davraning isini olgan kundan boşlab, biror marta kuragi yer iskamagan şunday norğul yigit Daryoboy tuğilgandan ikki oy ötib, bir töyda qaltis yiqilibdi-yu, julini uzilibdi. Toşgul momo bamdod namozida ham, çoy ustida ham, yotardan oldin ham (balki, tuni bilan ham) kelinini qarğagani-qarğagan: “Sen kasofat… sen şumqadam…sen ajinaning urğoçisi kelib, bolaginamning boşiga yetding! Qanday ulim bor edi-ya, qatorida nor edi-ya! Ha, uruğ-aymoğing bilan qaro yer bölgur!”, haydagani-haydagan: “Yöqol, alvasti! Qirilib ket şaytonning urğoçisi!”, tergagani-tergagan: “Ha, ölimimni kutib yuribsanmi? Ha, Daryoboyga nima berding, uni ham uv3lab öldirmoqçimisan?”. Kelini – yigirma ikki yoşida tul qolgan Daryoboyning tuqqan onasi esa “ğiq” etib tovuş ham çiqarmaydi. Öşa uyning çörisiday gap. Daryoboyni men tuqqanman, bola meniki, deb daʼvo ham qilolmaydi. Qaynonasi közining ötini olib qöyganmi, yo erga tegiş, kelin böliş şu ekan-da, manglayimizda borini köraveramiz, deydimi?! Odamning yuziga tik qaramaydi, römolini peşonasigaça tanğib, közini yerga qadab yuraveradi.
Polvonlik Daryoboyga otasidan ötgan. Öziyam juda orkaş bola. Men qizlarning orasida ösganim (uçta opam bor) uçunmi, janjal-töpolonlarga unça xuşim yöqroq – darrov murosa yölini tanlayman, yo kaltak yesam ham javob qaytarmayman. U boşqa odam: bir boşga – bir ölim, deb joni çiqqunça olişadi. Ikkitasi bilanmi, öntasi bilan olişadimi unga baribir: qaytmaydi. Bir safar qöşni ovulning bolalari meni xafa qilganda ularning tanobini tortib qöygan ham şu Daryoboy böladi.
– Höv Kesaktepaning şoqollari! Törttangning kuçi bitta qiltiriqqa yetdimi? Qani jigit bölsang berman kel, – dedi-da örtani yorib kirib, eng baquvvatining kekirdagidan olib, xuddi bir boğlam ötni irğitganday otib yubordi. Uning savlatiyu haybati manaman degan olğir bolaning ham tizzasini qaltiratadi. Manaman deganining qoçarga söqmoği, bekinarga teşigi topilmay qoladi. Qolganlari sal talmovsirab, azbaroyi ovuldoşining ori uçun bir-ikki muşt tuşirgan böldi. Lekin Daryoboy quturib, barini yer tişlatmagunça, tiz çöktirib, uzr söratmagunça tinmadi. Keyin ust-boşini qoqib, şilinib, qontalaş bölib qolgan tirsagiga bir siqim tuproq surdi. Menga bir ğijinib qaradi-da, indamay yöliga ravona böldi. Men ham ayni paytda unga biror gap aytiş – özimga muşt sotib oliş bilan barobarligini iç-içimdan his qilgança uning izidan jim ergaşdim. Ança vaqt sukutdan keyin yarim yölda u ilkis töxtadi-da:
– Nega ustingdan kulişiga indamay qarab turibsan? – dedi qovoğini uyub.
– Törttasiga bas kelolmasdim-da, – aybdorona minğirladim.
– Baribir! Çotini möljallab turib, tepmaysanmi qarsillatib!
– E, men unday qilolmayman, – dedim, keyin darrov aybni otamga ağdardim. – Otam heç kim bilan urişmaysan, yoqalaşmaysan, degan. Eşitsa, xafa böladi-da. Bölmasa, özim bilardim.
Daryoboyga otamni aytganim oğir botdimi yo ğirt yolğon gapirayotganim, qörqqanimni bölmağur bahona bilan xaspöşlaganim ensasini qotirdimi, hafsalasi pir bölib, qölini siltadi.
– Lekin sen boplading, – dedim yana murosaga kelib. – Vey, öziyam oç qaşqirday taşlanding-a!
Maqtovim unga yoqdi (maqtov kimga yoqmaydi?) – çang bosgan, peşonasining teri çizib ötgan betiga kulgi yugurdi.
– Kördingmi qanday olişganimni? – dedi mardiyib.
– Eh-he, aytyapman-ku, oç qaşqirday taşlanding, deb! Yedige4 botirning özi bölding-a!
– Sobit tuxumkallani yiqitganim-çi?
– Vo! Yomon yiqildi! Haliyam tirik qoldi!
– Ölmaydi-ye!
– Qolganlari iştonini höllab qöydi-yov!
– Yöğ-ye, rostdanmi?
– Ha!
– Özim ham aytdim-a, taqir yerda loy qaydan keldi, deb!
Miriqib kulişib olgaç, yana gaplaşib ketdik.
– Kimdir senga anov-minov deydigan bölsa, menga ayt, tuşundingmi? – dedi u haliyam maqtovimning taʼsiridan çiqolmay. – Buytib közing yoşovrab, dardingni içingga yutib yuraverma. Senga “fişt” deganning özim kallasini yulaman!
Uning qiziq qiliqlari bor. Bir-da menga oğamday ğamxör, mehribon, tanti, bir-da yoş boladay hokisor, sodda, yalinçoq.
Kunning tiğida, ustiga-ustak içimdan toşgan ğazab ötida qovurilib, uyga lohas bölib keldim. Naridan-beri tuşlik qilib, tördagi xonaga – derazasiga parda örniga otamning eski çoponini ilib, qoronğu va salqin qilib qöyilgan xonaga kirib, xayolan u bilan olişib, tavbasiga tayantirib yotdim.
Endi közim ilinganida örtança opam Daryoboy çaqirayotganini aytdi.
– Çiqmas ekan, deb ayt!
– E, özing ayt. Nima, men senga xabarçimanmi? – Opam işini davom ettiriş uçun oşxonaga çiqib ketdi.
Erinibgina örnimdan turdim. Çiqmasam bölmaydi, baribir ketmaydi. Çiqmagunimça ostonada serrayib ötiraveradi. Taşqariga çiqdim. Havo issiq – may oftobi kunbotar tomonga xiyol oqqan, uyimizning oldi quyuq soya bölgani bilan yerning hovuri hali bosilmagan edi.
– Podaga çiqasanmi? – yaltoqlandi. Nigohidan qilgan işidan afsuslanayotganini ilğaş qiyin emasdi.
– Hali erta-ku, – dedim uning ahvolini pisand qilmay.
– Yurgin endi, – yalindi. – Bir yöla çömilib ham olardik. Kunning qizişini qara.
Biroz kalovlanib turdim-da:
– Opa, men molning oldiga ketdim, – dedim içkariga ovoz berib va opamning javobini kutmay uydan çiqdim. Yöl-yölakay şalvarimning poyçalarini turib oldim.
Biz ovulning qibla tomonidagi Pardaboy şolikorning hovuziga bordik. Aslida, hovuzni ovuldagilar qazişgan, ariqdan suv keltirişgan. Hovuzga eng yaqini Pardaboyning uyi bölgani uçun hamma hovuzni uniki deb ataydi. Yuzlarimiz işib, lablarimiz kökarib ketgunça rosa çömildik, kim suv ostida köp turiş, kim uzoqqa suziş öynadik, har zamonda kuragimizni quyoşga tutib, isinib oldik. Sinfdoşlarimizni bir-bir aytib, ustidan kuldik. Lekin, baribir unga qarab jinim qöziyverdi, içimni it tirnayverdi.
Hovuz labida qurinib ötirganimizda u tösatdan Sarvinoz haqida gapirib qoldi.
– Sarvinoz… yaxşi qiz, a? – dedi u ufqqa qadam taşlaşga botinolmay turgan quyoşga termilib.
– A? – dedim unga angrayib. Uning qiyofasi jiddiy va mahzun – Sarvinozning yaxşi qiz ekanini uning öziga heç qaçon ayta olmasligidan puşaymonlik ufurib turardi.
– Menga… menga yoqadi-da! – dedi u va birdan qorayib ketdi: neça kunlab, oylab pinhon saqlagan siri yuzaga çiqqanidan uyaldi. Lekin ayni paytda favqulodda orzumandlik, taşnalik bilan gapirdi. – Ne qilayin, jöra? Maslahat bersang-çi?
– Hah, tulkining közini öygan tullak, hah, pismiq, hali sevib qoldim, de, – masxara qiliş gali menga kelganidan quvonib ketdim: “Qölga tuşding-ku!”
– Kulma! Kulma deyapman senga! – dedi u oğrinib. – Men rost aytyapman.
Unga rahmim keldi. Devday yigit işq ötida qovjirab, bir burda bölib ötiribdi-ya.
– Ertaga bor-da, uni bir çekkaga çaqirib, şartta-şartta yuziga ayt, – dedim men ham bu muşkul vaziyatdan çiqiş yölini qidirişga tuşib.
– Ranjib qolmasmikan? Tösatdan aytsa, bölmas-ov!
– Töğri, – dedim mulohaza yuritganday öyçan qiyofada. – Ay, lekin buytib qiynalib yurgunça, yo u yoqlik, yo bu yoqlik qilasan-da. Senda köngli bölsa, xafa bölmaydi. Köngli bölmasayam, yuragingni oçganing foyda. Bunday yukni içida kötarib yurmaslik kerak.
U menga tikilib qoldi. Mening çin yo hazil gap qilayotganimni bilmoqçi böldi, çamamda.
– Qöy-ye, – dedi. – Uni ranjitgandan köra, aytmay qöya qolganim durust.
– Özing bilasan!.. – Bu muşkulot meni ham öylantirib qöygan edi. Nima qilsa böladi? Bu-ku qaysar, ölsa ham dardini Sarvinozga aytmaydi. Mendan maslahat sörayaptimi, demak, qandaydir yölini top, deyapti. Lekin muhabbat masalasida özim ham andak tajribasizroqman-da. Xöş, nima qilsa ekan? – E, aytgança xat yozsang-çi?
– Xat?! – dedi u xuddi yolğiz özi orolda qolib ketib, najot kemasiga közi tuşgan odamday. Nazarimda, bu fikrning qandaydir muqobili uning ham miyasida aylanib turgan, lekin, uni aniq ifodalaşning usulini topolmay özini qiynayotgan edi.
– Çiroyli sözlarni yozib, unga berib yuborasan. Köziga qarab, gapirib ötirişning hojati yöq. Agar javob qaytarsa, yaxşi. Qaytarmasa ham, heç narsa yöqotmaysan.
– Zör fikr aytding! – dedi u hayajonlanib. Söng birdan içi böşagan qopday şalvirab qoldi. – Men çiroyli yozişni bilmayman-da.
– E, şuyam iş böptimi? Yaxşi köraman, u qilaman, bu qilaman, deb yozib taşlayverasan-da.
– Şuni sen yozib bersang-çi? – dedi u közlari çaqnab.
– E, tentakmisan? Men nima deb yozaman? Yaxşi köradigan sen.
– Yöq, dema, jörajon! Agar meni jöram desang, yöq dema.
Keçlik ovqatdan söng otamning közini şamğalat qilib, javonidan Ibrayim Yusupovning saylanmasini oldim va Sarvinozning çehrasini köz oldimga keltirib xat yozdim. Xatni “Sen men uçun dunyodagi eng yaxşi qizsan!” deb tugatdim.
* * *
Ertasiga dars boşlanmasdan oldin xatni Daryoboyga öqib berdim.
– Qoyil-ye, soz qilibsan-ku! – dedi u mamnun bölib. – Endi buni Sarvinozga berişim kerak.
– Yur, birga beramiz, – dedim xavotirlanib va xatni qöliga tutqazdim.
Ikkalamiz Sarvinozning oldiga sekin borib, u bilan hol-ahvol söraşgan böldik. Daryoboyga imo qildim, xatni Sarvinozga tutqazdi. Qizning qiyiq közlari katta-katta oçildi.
– Nima bu? – hayron bölib söradi.
– Öqib körib, dars tugagunça javobingni aytarsan, – dedi Daryoboy qizarib-bözarib.
Keyin Sarvinozni kuzatdim. U Daryoboy ikkimizga zimdan qarab-qarab qöyar, yonidagi puçuqburun Oygul bilan bir nimalarni piçirlaşib, sekin kulardi. Daryoboy ikkimiz esa dars tugaşini sabrsizlik bilan kutardik. Sönggi darsning qönğiroği çalinib, hammamiz örnimizdan örra turib, köçaga otilayotganimizda Oygul yonimizga kelib, menga tört buklangan qoğoz tutqazdi. To öşa lahzaga qadar qilgan işimdan qançalik puşaymon bölişimni, Daryoboydan qasd olaman, deb boşlagan hazilimning tagi zil bölişini öylamagan edim. Daryoboy Oygulning xatni unga emas, menga berib ketganidan hayron böldi. Mening esa yuragim tez-tez urar, nafasim böğzimga tiqilib, peşonamdan ter çiqar edi. Xatda “Sen ham men uçun dunyodagi eng yaxşi yigitsan!” degan sözlar yozilgandi. Men Daryoboyning köziga qaray olmasdim. U menga bir zum şubhalanib, hayratlanib tikilib qoldi va qilgan işimni sezdiyu şart burilib ketib qoldi.
Men xatga özimning ismimni yozgan edim. Daryoboy esa, anqov, sodda Daryoboy menga şunçalik işonganidan, xatni loaqal oçib ham körmagandi. Men to öşa lahzagaça qilgan işimdan huzurlanaman, uni boplab mot qilganimdan könglim yayraydi, deb öylagan edim. Maktab dahlizida bir özim söppayib qoldim. Yuragimni xuddi men dahlizda turganim singari huvillagan böşliq aro bir oğriq simillatib turardi.
Ovulga kelayotib, uning uyiga kirdim.
– Xafa bölma, jöra! Men bir hazil qilmoqçi edim. Axir, sen ham nuqul meni masxara qilib, jiğimga tegarding-ku!
U meni urmadi, sökmadi. Lekin, şunday qaradiki, urib, öldirib qöyaqolgani yaxşi edi. U nafrat töla közlarini menga qadab, ayançli jilmaydi.
– Lekin men heç qaçon senga pastkaşlik qilmagan bölardim. Agar “Men ham Sarvinozni yaxşi köraman” deganingda men indamay qöyaqolardim.
Uning bu gapi keçgaça miyamda aylanib, meni vijdon azobida kuydirdi. Oqşom közim ilinmay hovlida ötirdim. Vaqtni orqaga qaytargim, qilgan xatomni töğirlagim kelar, lekin çorasizlik meni qiynardi. Osmonni bulut qoplab, ön beş kunlik tölin oyning yuziga qora tortdi. Atrof zim-zimiston böldi-qoldi va şivalab yomğir yoğa boşladi…
1 Otiz – dala, tomorqa.
2 Qoraqalpoqlarda şunday ibora bor. Eng yaqin degan maʼnoni beradi.
3 Uv – zahar maʼnosida.
4 Yedige – qoraqalpoq xalq dostoni qahramoni.
Bayram AYTMUROD
1986-yili tuğilgan.
Özbekiston davlat sanʼat va madaniyat institutida tahsil olgan.
Hikoyalari matbuotda eʼlon qilingan.
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


