Zarb

0
117
marta ko‘rilgan.

(Qissa)

Ag‘daramiz!
“Men zo‘rman!” – dedi raqibning ko‘zlari.
“Zo‘r bo‘lmasang menga poy bo‘larmiding?” – past kelmadi Rustam.
“Yo‘q, men sendan zo‘rroqman!” – tepadan keldi raqib va birin-ketin qo‘shaloq zarbalar berdi.
“O‘-ho‘… Ha, tuzuk… lekin baribir sa-al xomroq-da…” – Rustam qo‘lqoplarini qalqon qildi.
“Men… bu kunni uzoq kutdim… Sen…” – raqib kutilmaganda chapga sho‘ng‘ib, o‘ng qo‘li bilan chalg‘ituvchi harakat qilib, chap oyog‘iga vaznini tashladi va rosmana musht otdi.
“Endi kuningni ko‘rasan!” – Rustam o‘zini orqaga tashladi. Beli bilan ring arqonlarini his qildi. Ha, chekinishga joy yo‘q. – “Xafa bo‘lmaysan-da, og‘ayni! Buni boks deb qo‘yishibdi…”
Odatda polvonkelbat bokschilar charchagan xo‘rozlarga o‘xshab bir-biriga bo‘yin solib, turgan joyida aylanib qoladi. Bular yengilroq vaznda bo‘lsa-da, azbaroyi ishtiyoq sabab ortiqcha kuch sarflab, hakillab qolishdi.
Rustam ko‘p jang ko‘rgan, ko‘proq qo‘lqop titganiga qaramay, hozirgi bahs uning uchun isitma aralash tushda ko‘rayotganday aloq-chaloq tusga kirgan, ustozining ko‘rsatmalari uzuq-yuluq bo‘lib uzoqdan kelar, raqibining yuzi o‘ta bahaybat, beo‘xshov va sovuq ko‘rinardi.
Ustozi Sodiq Bo‘tayev qo‘lini karnay qilib qichqirar, depsinar, goh sochiqni jahl bilan yerga urib tepalardi – koshki, foydasi bo‘lsa…
– Rustam! Nima balo, qantarilgan so‘qimday burchakda turibsan! Chiq-ye! O‘v, xudo chap qo‘lni senga nimaga bergan?! Solmaysanmi ochib berib turganda! Yo o‘zim chiqaymi? – Xunobi oshgan murabbiy yoniga qarab go‘yo suhbatdoshi borday xulosa beradi, – yo‘q, buni qulog‘i tom bitgan!
Ana endi gapni raqib murabbiyidan eshiting:
– Qo‘yvorma! Yetvol! Tezroq! Sol! Chalpak qip tashla!.. O‘lvor, pandavaqi! Esizgina shuncha jasad! – U ham yonida hamdardi borday avval yerga bir tupurib olib, yelka qisadi, – tavbangdan ketay, bular ringga chiqdi deguncha qulog‘i bilan miyasi ishdan chiqadi. Bizni davrimizda…
Bong yangradi. Bokschilar o‘z burchaklariga borishdi. Sekundant ringga kirib, yelpishni boshladi. Sodiq Bo‘tayev yonboshda turib, shogirdiga suv ichirdi:
– Oyoqlaringda ko‘proq harakat qil! Yaqin kelsa, qisqa zarba bilan kutib ol! Zarbalaring oxirigacha yetib bormayapti! Masofani ushla! Ko‘proq harakatlan! To‘xtab qolma! Farq uncha katta emas! Shoshilma! Yutishing shart! Bilasan-a, yutsang, jahon chempionatiga borasan! Qani, arslon! Ag‘daramizmi? – Sodiq Bo‘tayev o‘ng qo‘lini musht qilib uzatdi. Rustam ustozining mushtiga ohista qo‘lqop urib:
– Ag‘daramiz! – dedi shahd bilan.
Yana bong yangrab, bokschilar bir-biriga ro‘para bo‘lishdi. Tomoshabinlarning old qatorida oyoq chalishtirib o‘tirgan Elmurod Sodiq Bo‘tayevga luqma tashladi:
– Sodiq aka, qaydan topgansiz bu lakalovni?
Sodiq Bo‘tayev unga o‘qrayib qarab qo‘ydi. Tanish ovozni eshitgan Rustamning ko‘zi bir lahza Elmurodning ko‘zi bilan to‘qnashdi. Xayolida raqibi birdan Elmurod qiyofasiga o‘tdi-yu, Rustam “hex!” deb pastdan yuqorilatib uchirma zarba berdi. Raqib birpas kalovlanib turdi-da, ko‘zlari g‘ilaylanib, bor bo‘yi bilan yerga quladi. Hakam engashgancha barmoqlarini ko‘rsatib sanay boshladi:
– 1… 2… 3…
Rustam Elmurodga qaradi, u nigohini olib qochdi.
Ringda sanoq davom etyapti:
– 4… 5… 6…
Raqib turishga harakat qildi, lekin o‘zini yig‘a olmay, muzda sirg‘angandek toyib, chalqancha yiqildi.
– Tur o‘rningdan! Tur!.. E-e-e… Atala! – deya raqib murabbiyi xunob bo‘lardi.
– 7… 8… 9… Nokaut!
– Bor ekansanu, Rustamjon! Onanib ketay!
– Endi boraman-a?
– Borasan, borasan!
Rustam kamdan-kam odamga nasib etadigan tansiq va tanqis surur – g‘oliblik zavqi bilan mast bo‘lsa-da, murabbiy qo‘lqop ipini chuvatib yechayotgan chog‘i og‘riqdan “uh” tortib yubordi.
– Nima bo‘ldi?
– Barmoqlarim… Uzilib tushadi… Tortmang! Uh-h, sekinroq!
– Shoshma, keyin yecharmiz… Bo‘pti, bor! Hakam depsinyapti…
Gumbalaqidom-gum!

* * *
O‘n chog‘li o‘smir qishloq chetidagi soybo‘yi sayhonligida to‘planib turibdi. Nisbatan gavdaliroq, boshqalardan yoshi kattaroq Javlon sigaret qutisini namoyishkorona ochyapti. Quti ketiga ohista chertib, bir dona sigaretni oldi, ezg‘ilab yumshatdi, keyin chaqmoqtosh yoqib, oliftagarchilik bilan tutatdi. Bolalar mahliyo.
– Buni o‘g‘il bola chekadi. Es-es, bitta tortmagan – pes! – dedi Javlon tutab turgan sigaretni ko‘rsatib.
Bolalar birin-ketin tutun tortib, aylantirishdi. Birovi yo‘taldi, birovi o‘qchidi, yana biri dudni taqlidan osmonga pufladi. Javlon yelkasini tashlab-tashlab, yayrab kuldi. Navbat chetda turgan ozg‘inroq bolaga keldi.
– Ha, Aziz, o‘zingni ko‘rsat! Bitta o‘g‘il bolacha tortgin, kuli jingalak bo‘lib, burningga tiralib qolsin. Qani!
– Men chekmayman.
– Nega?
– Chekmayman, deb qo‘yganman.
– “Chekmayman deb qo‘yganman?” – Azizning gapini mazax ohangida qaytardi Javlon. – Kimga deb qo‘ygansiz, opoq bola?
– Bu – meni ishim! Chekmayman, tamom!
Javlon kurash tushmoqchiday qulochini yozib, mayda qadamlar bilan gapirib kela boshladi:
– Qarang-a-a! Qanday odobli bolaman! A’lochiman, tirnoqlarimniyam vaqtida olib yuraman, betimniyam sovunlab yuvaman. – U shunday deb masxaromuz ohangda qo‘shiq boshladi:
Erta bilan turoman
Nahori nashta-yo, nahori nashta.
Gumbalaqidom-gum!
O‘ng qo‘limda ignayu…

Shu joyga kelganda bolalarga qarab ko‘z qisdi:
– Ha!
Bolalar jo‘r bo‘lishdi:
Tizzamda kashta-yo, tizzamda kashta!
Gumbalaqidom-gum!
“Gum!” deyilgan paytda Javlon Azizning ko‘kragidan itarib yubordi, u ortida atay to‘rt oyoqlab olgan Mirzaga ayqashib, chalqancha yiqildi.
Javlon ko‘zlarini olaytirib, sharq yakkakurash uslublariga o‘xshatib, “iyya-iyya” deb havoni tepdi, mushtlarini biqiniga tirab, keskin ortga o‘girilib, bolalarga qarab o‘zicha:
– Ay-kido! Meyd in Japn! – deb xitob qildi.
Aziz esa o‘rnidan turib, jimgina keta boshladi. Shu payt Mirza qayroqchilik qilib, uning yo‘lini to‘sdi va gij-gijlashga tushdi:
– Iya, yo‘l bo‘lsin, opoq bola? Sizda g‘urur bormi? Sizni itarib, yumalatib tashladi-yu, siz bo‘lsangiz ammamni buzog‘iday ho‘shshayib ketaverasizmi? Hech bo‘lmasa, yarim shapaloq sovg‘a qiling qaytimiga. Bo‘lmasa, bolalar tug‘ilgan kuningizga ro‘mol sovg‘a qilishiga to‘g‘ri keladi! Ro‘molingizni rangi qanaqa bo‘lsin?
– Qoch yo‘ldan!
Mirza birdan to‘yda tabrikka chiqqan qizcha qiyofasiga kirib, ko‘ylagining etagidan pastga tortib, she’r ayta ketdi:

– Oq ro‘mol boshingizda,
Soyasi qoshingizda…
Parang ro‘mol o‘rabsiz
O‘n ikki yoshingizda!

Bolalar qiyqirib kulishdi. “Fisht-fisht” ovozli hushtaklar, “Iyuv-iyuv!”, “Yomon qildi-yu, artist-da bu!” degan xitoblar yangradi. Mirza ikkala qo‘lini musht qilib, bosh barmoqlarini tikkaytirib, Azizning burniga niqtadi.
– Qani-qani, otasimi-enasi? – Ko‘zi bilan bosh barmoqlariga ishora qildi. – Bunisi – otasi, bunisi – enasi. Qaysi birini tanlaysan? Yo o‘zim ushlatib qo‘yaymi?
Aziz qayroqchini turtib, chetga surdi va o‘z yo‘liga keta boshladi. Orqadan yugurib yetib kelgan Javlon o‘zini ajriqqa yonbosh tashlarkan “shmik!” deb qiyqirib, Azizni to‘pig‘iga tepib yiqitib, bir aylanib ustiga o‘tirib oldi. Ermak qilib qo‘lini qayirdi, manglayini manglayiga tiragudek bo‘lib, “tirs” etkizib burniga chertdi. Aziz har qancha urinmasin, uni ag‘darishga ojizlik qilar, kuchli panjalardan bilaklarini qutqarishga iloj topolmasdi. Shu asnoda tutqator so‘qmog‘idan o‘tib borayotgan sinfdosh qizlarga ko‘zi tushgan Aziz jon-jahdi bilan tipirchilay boshladi. Xirillagan ovozda baqirdi:
– Qo-o-och!
– Ie, sensiravordizmi? Tilingizni chiqaring-chi, qani. Ay-yay-yay! Qayoqqa qochay? Qoshingiz bilan yo‘l ko‘rsatvoring.
Javlon rosmana bir shapaloq tortdi-yu, Azizning burni tirqirab qonaganini ko‘rib, apil-tapil o‘rnidan turdi. Sheriklari bilan qiy-chuv ko‘tarib, boshlarida sumkalarini aylantirgancha qishloq tomon yo‘rtib ketdi. Birozdan so‘ng Azizning sinfdoshi Azim qaytib keldi.
– Aziz, haliyam o‘tiribsanmi? Bitta tortganingda shu gaplar yo‘g‘idi. Bolalarga mazax bo‘lganing qoldi. Bilasan-ku uni, yo‘q joydan urush chiqaradi.
– Ha, hammayoqni rasvosi chiqdi. Hammasidanam Nurxon ko‘rgani chatoq bo‘ldi.
– Nurxon? Senga hali shu alam qilyaptimi? Usti-boshingni qara, ko‘ylaklaring qon…
– Buni yuvsa ketadi…

Bu xo‘rozmas, tuyaqush!
Dakan xo‘roz avval bo‘ynini bir to‘lg‘ab oldi-da, go‘yo navbatdagi qoratomosha boshlanganini e’lon qilayotganday bo‘g‘iq ovozda qichqirdi.
Davra asosan yoshlar, o‘smirlar va otasiga ergashib kelgan uch-to‘rtta bolakaydan iborat bo‘lib, ko‘pchiligining quchog‘ida har xil turdagi xo‘rozlar betoqat g‘uqillaydi.
Ba’zi “shinavandalar” yarador xo‘rozining jarohatiga em istab, yosh bolalarga pul tutib, “ozgina choptirvoring, toy bola!” deb avrasa, boshqa bir hangomatalab xo‘rozboz bolapaqirning kapalagini uchirib, “Ho‘v, cho‘mbirni ocha ko‘rma, chuvalchangday cho‘rt uzib oladi-ya!” deb tizzasiga shappatilab kuladi.
Qiyqiriq va olag‘ovurga to‘la davra o‘rtasida ikkita xo‘roz zo‘r berib tepishyapti. Egalari ham ularga monand davra aylanib, goh hurpayib boshini yelka ichiga tortadi, goh turgan joyida sakrab qo‘yadi, qo‘llarini qoqib, “jangchi”siga baqirib dalda va tanbeh beradi. Davradan: “Yashavor, akangni xo‘rozi!”, “Birtepar-da bu, birtepar!”, “Tojisini tirtib qo‘y!”, “Bu xo‘rozmas, tabaka!”, “Menga qara, pixiga piska qo‘ymaganmikan?”, “Xo‘rozmas, bu – Tayson!”, “Qochdi-qochdi, yedi-yedi!” kabi ovozlar eshitiladi.
– Qaddingdan ketay, qadrdonlar, – deb so‘z bosh­ladi davraboshi va odamlar tinchlanishini kutib, bir-ikki yolg‘ondakam yo‘talib oldi. – O‘ho‘-o‘ho‘… Ko‘rib turibsizlar, bugun qo‘shtegirmonliklarni omadi chopgan kun ekan. Rasul polvonni kulonkiri Najmiddin qassobni dakanini qochirdi. Hukm qat’iy, shikoyatga o‘rin yo‘q. Qani, davraga chiqing-chi, Rasuljon. O‘rtoqlar, o‘rtoqlar! Sovrinni tumanimiz aziz mehmoni, ya’ni mehmoni aziz G‘ulomjon… – Nasabini qo‘shib aytmoqchi bo‘ldi, eslolmay davra chetida g‘o‘dayib o‘tirgan G‘ulomjonga qaradi.
– Gerakl Hojatbaror, deyavering, ako, – dedi to‘rdagi yigit.
– Ha-ya, esim qursin. Shaxsan homiylar homiysi Gerakl Hojatbaror topshiradi sovrinni. Marhamat!
Gerakl o‘rnidan turdi:
– Bizda gap bitta bo‘ladi! Mana, mana shu kompyuter Rasuljon ukamizga bizdan savg‘o! – Sovrinni topshirib, joyiga o‘tirgach, yonidagi yordamchisi past tovushda so‘radi:
– Shep, mukofotni ja-a kuchaytirvormadikmi? Hozir kompyuter hokimdayam yo‘g‘-u!
– Hali iching qotgani yo‘q-da, bacham. Bu sovrinmas, to‘r. Hali bu to‘rga tilla baliqlar ilashadi. Ko‘zingga mo‘ltirab “Tila tilagingni!” deb turadi. Ko‘ryapsanmi, hov anavilarni, – u davradan chet­roqda to‘p bo‘lib qo‘lma-qo‘l nasha tutatayotgan yigitlarga ishora qildi, – o‘shalardan tushgan bugungi daromadning o‘zi sovg‘a-salomni ko‘tardi.
– Shep, sizga gap yo‘q. Nashaning o‘zidan shunchalik. Hali “gera”ga o‘tsak, pishagimizning sumagi ham tilladan bo‘p ketarkan-da. Borizga shukur, shep.
Davra yana jonlandi. Qutilarni birma-bir ochib sovrinni ko‘z-ko‘z qilayotgan bakovul monitorni boshi uzra ko‘tarib namoyish qildi. Quvonchdan lablarini yig‘ishtirolmay qolgan Rasuljon ba’zi qiziquvchanlarning uzatilgan qo‘llariga urib qaytarardi. No‘mon Rasulning yengidan tortib, sekin shivirladi:
– O‘rtoq, buning haligidaqa kinolarniyam tiniq ko‘rsatsa kerag-a?
– Unaqa kinolarni uyingda o‘zing qo‘yasan, xo‘pmi! – dedi Rasul jahl aralash to‘ng‘illab.
– Obbo, birdan mulla yigit bo‘p qoptilar-u. Olchinga borib, Karimjonni og‘ilida sahargacha so‘lakaying oqib o‘tirganing esingdan chiqib qoldimi?
– Hozir bitta yeysan!
Davraga oq jaydari xo‘rozni bag‘riga bosib, Javlon chiqib keldi:
– Menikiga poy bormi?
“Ie, Quyqadanam xo‘roz chiqibdi-da oxiri!”, “Kolxozdi xo‘rozi haliyam bor ekan-da!”, “Bay-bay-bay, bu xo‘rozmas, tuyaqush-ku! Maktabni ohak chuquriga tushib ketganmi deyman”, “Bunga poyni qaydan topamiz endi, dinozavrlar qirilib ketgan bo‘lsa…” kabi hazil-mazax gaplar yangrab, davrada kulgi ko‘tarildi. Javlon kalovlanib, atrofga najot istab boqdi.
Davraboshi kulgidan o‘zini zo‘rg‘a to‘xtatdi:
– Uka, oting nimaydi, ha, Javlon. A’zam Quyqiyni ukasisan-da. Bu xo‘rozing… – Xo‘rozni qo‘lga olib, aylantirib, tomosha qildi, – faqat qichqiradi, xolos. Hofiz xo‘roz-da bu.
– Nima deyapsiz, tog‘a. Mahalladagi hamma xo‘rozlarni tizg‘itib yuradi.
– Xo‘roz bilan makiyonni farqi-sarqiga borasanmi, ukam sho‘x? – deb so‘radi ko‘zlari qizargan xo‘rozbozlardan biri.
Javlon unga o‘qrayib javob berdi:
– Sizlar farqi-sarqiga bormasalaring kerak-da!
– Yig‘ishtir maynavozchilikni, jipiriq. Ko‘tar tovuqsho‘rvangni! – dedi g‘azablanib xo‘rozboz.
Shu payt Gerakl hindu sardorlaridek o‘ng qo‘lini ko‘tarib, o‘rnidan turdi. Davradagi g‘ala-g‘ovur, kulgi tindi:
– Aziz birodarlar, orzuga ayb yo‘q, niyatga – gunoh. Bu yigitni ishtiyoqini so‘ndirmaylik. Bo‘ladigan bolaga o‘xshaydi. Xo‘roziga raqib yo‘q bo‘lsa, demak, u – g‘olib. – Yoniga qimorbozlardan birini chaqirdi. – Menga qara, Mirabbos, sovrin sifatida bu ukamizga bitta jangari jo‘jangdan berasan. O‘zi tarbiyat qilsin, sen xabar olib tur. Ma’qul?
– Boz ustiga, G‘ulom aka, – dedi Mirabbos va shosha-pisha egilgancha yonboshiga lo‘ndagina qilib nos tashladi.
Gerakl Javlonning yelkasiga qo‘lini qo‘yib, pishang berib, qo‘ltig‘iga suv purkadi:
– Xudo xohlasa, keyingi musobaqalarda faqat sen sovrin ko‘tarasan.
– Rahmat, rahmat, aka! – dedi Javlon sevinchdan terisiga sig‘may.
– Arzimaydi, bacham, – dedi Gerakl olislarga viqor bilan qarab.

Boshqa safar bo‘lmaydi
Aslida, kasalxonani yoqtiradigan odam topilmasa kerak. Albatta, do‘xtirlarning o‘zlari bundan mustasno.
Bolalikda yoppa emlama payti hamshiralar qamalga olingan sinfxonalarga bostirib kirib, spirt va xlor hidini anqitib, o‘quvchilarning o‘takasini yorib ukol urishardi. Garchi Rustam “O‘g‘il bola qo‘rqmasligi kerak” degan aqida bilan ukol qilinishi mo‘ljallangan joyini ochib, ko‘zlarini yumib tayyor tursa-da, sinfdoshlarining ohu fig‘onlari uning shuurida ko‘ngilni ozdiradigan hadik uyg‘otgan edi.
Rustamning otasi “Bizda shifoxona emas, kasalxona bor”, deb ko‘p aytardi. Bu jaydari hikmatni qahramonimiz yoshi ulg‘ayib, jiddiy bahslarda jarohat olib, do‘xtirlar bilan yuzma-yuz qolgan chog‘larida tushunib yetdi. Mana, hozir ham vrachdan tekshiruv natijalarini bilish uchun qabulga kirib ulgurmay, Rustamning rangi oqarib, ko‘ngli behuzur bo‘lib turibdi.
U xonaga kirib borganda Sodiq Bo‘tayev asabiylashib, tinimsiz u yoqdan bu yoqqa borib kelar, ora-sira qo‘llarini sovunlab yuvayotgandek bir-biriga aylantirib ishqalab qo‘yardi.
– Bo‘ldi-da endi, boshimni aylantirib yubordingiz-ku! O‘tiring! Siz ham o‘tirib oling, o‘rtoq qahramon. Mana, qaranglar, – do‘xtir rentgen qog‘ozini murabbiyning peshonasiga tiraguday bo‘lib qaltiratdi. – Uchta barmog‘i singan. Panjasi ezilgan. Miyasiyam chayqalganga o‘xshaydi. Tamom!
– Jahon chempionatiga borishi kerak. Saralash bahslaridan o‘tdi. Tushunyapsizmi? Nima qilib bo‘lsa ham tuzatish kerak. Ishongan bokschimiz shu axir!
– Ha-a… Echkiga jon qayg‘u, qassobga – haligidaqa…
– Iltimos-da endi, do‘xtir… Bir amallab bering, – dedi Sodiq Bo‘tayev qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib.
– G‘alati gaplarni gapirar ekansizlar-a sizlar… Bu barmoqni sirach bilan yopishtirib, qotirib qo‘yib bo‘lmasa. Miya haqida gapirmay qo‘yaqolay. Odam o‘ziga o‘zi shuncha jabr qiladimi, tavba.
– Hozircha vaqtimiz bor. Keyinchalik yaxshi bo‘p ketar?.. – boshini qiyshaytirib iltijoli qaradi murabbiy.
– Albatta, ko‘rmaganday bo‘lib ketadi. Faqat besh-olti yillardan keyin. Lekin miya chayqalishi jiddiy masala. – Shifokor stoldagi sigaretni olib, labiga qistirdi. Tutatmasdan g‘ijimlab, axlat chelagiga chertdi. – Tashlash juda qiyin bo‘lyapti-da. Qistaloqqa o‘rganib qolgan ekanman…
– Nos tuzuk. Atrofdagilarga zarari kamroq. Yerni unumdorliginiyam oshiradi… – dedi Sodiq Bo‘tayev zo‘raki ishshayib.
– E-e, bari bir go‘r… – Birdan kuyinib gapirishga tushdi. – Aka, keyingi zarba uni bir umrga to‘shakka mixlab qo‘yishi mumkin. Jahon chempionatidagi raqiblariyam iloyo kaltak yeb kelay deb buvisidan duo olib borishmaydi-ku. Xo‘p, ularni yutar ham. Jahon chempioni ham bo‘lar. Keyin unga uyida siz shopirma atala ichirib o‘tirasizmi? Siz sababchi bo‘lib qolasiz. Qo‘rqmaysizmi? Birovni bolasi-ya… – Do‘xtir Rustamga o‘girildi. – Uylanganmisan?
– Ha.
– Ana! Bola-chaqasini boqadimi yo uni boqishadimi? Bolalardan nechta?
– Endi, xudo xohlasa… – dedi Rustam o‘ng‘aysizlanib.
– E, hali qiladigan ishing ko‘p ekan-u, bo‘ladigan ish bilan shug‘ullansang-chi. Sen ringda emas, boshqa yoqda jang qilishing kerak, ukaginam.
– Nima deysan? Bu gal bo‘lmasa boshqa safar-da, – dedi Sodiq Bo‘tayev noiloj taqdirga tan berib.
– Boshqa safar bo‘lmaydi, – g‘udrandi Rustam.
Oraga bir muddat og‘ir sukunat cho‘kdi. Alamzada Bo‘tayev shifokorga soxta tabassum bilan boqdi:
– Do‘xtir, yangisini eshitdingizmi?
– Yana G‘ayrat qiziq to‘qigandir-da?
– Ajoyib kunlarning birida bosh shifokor xonasiga sizga o‘xshagan xodimi kirib, “Xo‘jayin, bugun ertalab kelgan bemor bilan gaplashdim, juda yaxshi odam ekan bechora, nima qilamiz, davolaymizmi yo yashayversinmi?” dermish. I-ye, va-xa-xa-xa!
Shifokor pinak buzmadi:
– G‘ayrat to‘qigani aniq. “Ajoyib kunlarning birida” deb boshlashidan ma’lum. Yana “Agar kasalning umridan bergan bo‘lib, bu dunyodan rizqi uzilmagan bo‘lsa, do‘xtirlar hech narsa qilolmaydi”, degan qochirim ham o‘shaniki… – shifokor shovqin solib burun tortdi, – eng yomoni… uni mutoyibalari tumov-puchqoqday yuqumli. Qaysi davraga borsang, yangisini eshitdingizmi, deb kuydirilgan qo‘ykalladay tirjayib turishadi. Kecha bittasi zamonaviy maqol deb bir gap aytdi, xudoyida kulmagan odam qolmadi. Nimaymish, “Boy qo‘lini cho‘ntagiga solib qashlansa, tabib qo‘l uzatadi”, emish. Kim ko‘rgan ekan? Shu G‘ayratga o‘xshaganlardan chiqadi-da… Mayli, qo‘lga tushib qolar uyam…
Hardamxayol o‘tirgan Rustam o‘rnidan turdi:
– Demak, yetib kepmiz-da?
– Ruxsat bermayapti-ku manavi… do‘xtirlar. Lekin gapi to‘g‘ri, sog‘liq bilan hazillashib bo‘lmaydi. Davolan! Hali sening g‘alabalaring oldinda… O‘sha oxirgi zarbang zo‘ridan o‘zingniyam barmoqlaring sindi. Nokaut qilmasang o‘larmiding?

Tuzukmisan, Aziz?
Aziz so‘rida tushkun kayfiyatda og‘ir xayol surib o‘tiribdi. Onasi xonadan chiqqanini payqab, shosha-pisha yonidagi kitobini qo‘liga olib, duch kelgan joyini ochdi.
– Hoy bola, kitobni teskari ushlab o‘tiribsan – bir. Meni aldamoqchi bo‘lyapsan – ikki. Nimanidir yashiryapsan – uch. Molga suv bermabsan – to‘rt. – Onasi shu yerga kelganda birdan olovlanib ketdi. – Qanaqa bolasan, o‘zi? Muncha meni kuydirasan? Darding bo‘lsa, ayt, dadangga o‘xshamay! Dadang kelsin…
Aziz indamasdan og‘ilga kirib, paqir ko‘tarib chiqdi va ko‘chaga yo‘l oldi. Ortidan dasturxon ko‘tarib chiqqan onasi “Men rov Ikrom domlanikiga o‘tib dam soldirib qaytaman, hazir bo‘lib uyda o‘tir”, dedi-yu, ildam jo‘nab ketdi.
Aziz ariqqa paqir solib, oqar suvga qaragancha o‘yga toldi. Shu payt maktabdan qaytgan Nurxon va dugonasi Mukarramxon uning ortida to‘xtab, birdan savolga tutishdi.
– Ha, Aziz, tuzukmisan? – deb gap boshladi Nurxon.
– Tuzukmisan, Aziz? – deb uning gapini takrorladi Mukarramxon.
– Ha, yaxshiman. Rahmat, – qad rostladi Aziz. Keyin maktabga bormagani birdan esiga tushib, gapini o‘nglab oldi. – Boshim yomon og‘riyapti. Uh!
– Voy, nega og‘riydi?
– Nega og‘riydi, voy?
– Bilmaysanmi? – deb so‘radi Aziz Nurxonga sinovchan qarab.
– Nimani?
– Nimani, Aziz? – gap qo‘shishda davom etdi Mukarramxon.
– Ko‘rmadingmi?
– Nimani ko‘raman? – Nurxonning quyuq qoshlari chimirildi.
– Nimani ko‘ramiz, Aziz? – atrofga alangladi dugonasi.
Aziz xursand bo‘lib ketdi:
– Rostdanmi? Hech narsa ko‘rmadingmi?
Nurxon jilmaydi:
– Yo‘q.
– Yo‘q, Aziz, – xandon otib kulib yubordi dugona.
– Ha, unda yaxshi. Boshimam og‘rimay qoldi.
– Ie, Aziz, tezroq uyingga kir. Hidoyat opamiz kelyaptilar. Biz seni kasal deb aytib qo‘yganmiz.
– Ha, aytib qo‘yganmiz, Aziz. Uyingga kir.
Aziz shosha-pisha chelakni lapanglatib, uyiga yugurdi. Hidoyat qizlarning salomiga alik olib, Azizlarning bir qanoti qiya ochiq darvozasidan “Assalomu alayku-um, kim bor?” deb ichkariladi.

Ko‘zyoshdan foyda yo‘q
Chorbog‘ tomoni bo‘z mato bilan to‘silgan hovlidan sovuq ma’rakaning nafasi ketmagan: burchakda hali yig‘ishtirib olib ketilmagan qozon-o‘choq, choyqumg‘on, ma’raka stol-stullari ko‘zga tashlanadi. O‘rta yoshli ikki kishi ayvon chetiga to‘shalgan yakandozda omonatgina o‘tirishardi. Ulardan biri qo‘l telefonida nimanidir diqqat bilan tomosha qilar, ikkinchisi hafsalasizlik bilan hovlining baland-pastini ko‘zdan kechirardi.
Elmurod ustunlari tob tashlagan darvozaxonada ikki farzandini quchoqlab o‘tirgan aza kiyimidagi ayol bilan gaplashib turibdi:
– Endi-i… kelin, ko‘zyoshdan foyda yo‘q. Ukamni rizqi uzilgan ekan. Nimayam qilardik? Menam sizdan kam kuyganim yo‘q. Ona boshqa bo‘lsayam, ota bir ukam edi.
– Endi nima qilamiz?.. – dedi kelin bolalarini mahkamroq kuchib. – Bular nima qiladi?
– Mana, biz bor, qarindosh-urug‘ bor…
– Rahmat, ming rahmat. Endi, aka, uyni garov pulidan qutulib olsak edi…
– Garov puli? – dedi Elmurod jiddiylashib. – U nima degani? Hovli allaqachon sotilib ketgan. Bilmasmidingiz? Uyni yangi egalarini ukamni qirqi chiqquncha sabr qilinglar, deb to‘xtatib turibman.
– Nima? – Bu gapdan ilonni ushlab olganday seskandi kelin. So‘ridagilar o‘rnidan turib jiddiy qiyofada darvozaxona tomonga bir-ikki qadam tashlashdi. – Qanaqasiga? Garovga degandingiz-ku?! O‘n yilga…
– Hujjatga qo‘l qo‘yayotganda qaraganmidingiz? To‘g‘ri, boshda uyni garovga qo‘yib, qarz olgandik. Keyin uyni bizga o‘tkazasan, deb turib olishdi. Ha, attang! O‘sha kuni hujjatvozlikda qatnasholmadim-da. Bo‘lmasa, sizga o‘zim tushuntirardim.
– Ham uydan, ham xo‘jayinimdan ayrilib qoldimmi? Hindistonda davolataman, katta pul kerak, hovlini garovga qo‘yaylik, degan gap sizdan chiqqan edi.
– Harakat qildik-ku, bo‘lmadi-da, kelin. O‘z jigarimga yomonlik tilarmidim? Peshana-da, peshana… Dardi bedavo ekan-da. Xudodan zo‘r emasmiz-ku.
– Hindistonga oborib kelishga siz aytgan katta pul ham ketmas ekan. Ta’ziyaga kelgan bag‘dodlik Ozodaxon hoji ona aytdilar.
– O‘sha Ozoda hoji sizga joy topib bersin endi, – Elmurod rosmana achchiqlandi. – Shunchalik joni sizga qayishsa… Ma’rakasini kim o‘tkazdi, kelin? Menmi, menmi? E, yaxshilikni tengi emas ekansiz o‘zi! – Soqchiday qotib turgan shotiriga qarab davom etdi. – Ismoil aka, mana shu uy sizniki. Xohlasangiz, hozir ko‘chib keling. Rahmingiz kelsa, bir-ikki hafta muhlat bering. Men endi o‘yindan chiqdim. Bas!
Elmurod jahl bilan qo‘l siltab, katta-katta qadam tashlab ko‘chaga chiqib ketdi. Ayol bolalarini bag‘riga bosgancha izillab yig‘lab qoldi.

Sen og‘riqni qaydan bilasan?
– Haliyam og‘riyaptimi? – so‘radi Hidoyat achinib.
– Ha, ozgina bor, – dedi Rustam istamaygina.
– Boqqa chiqing, soy bo‘yiga tushib, aylanib keling. Og‘riq pasayadi, yengil tortasiz, chalg‘iysiz.
– Sen og‘riqni qaydan bilasan? Biror marta qo‘l ko‘targanim yo‘g‘-u senga… – Rustam tirsagiga tayanib, boshini yostiqdan uzdi, xotinining qizargan ko‘zlariga ajablanib qaradi.
– Musobaqalarda sizga bitta musht tushsa… Ke­yin boshqa og‘riqlar ham bor dunyoda. O‘sha paytlarda o‘ylab topganman bu muolajani… – dedi Hidoyat ko‘zlarida yosh halqalanib.
– Yo‘g‘-ye… – Rustamning hayrati oshdi.
Dahlizdan chiqqan onaning ko‘zi o‘g‘li va keliniga tushdi. Ogohlantirish ma’nosida tomoq qirib, ular tomon yurdi. Kelib “Yo bismillo…” deb so‘rining chetiga o‘tirdi. Hidoyat o‘ziga o‘zi gapirganday “Choyni yangilab kelay-a?” dedi-da, choynakni ko‘tarib, oshxona tomon yurdi.
– Rustamjon, bolam, qo‘ling tuzukmi? O‘zi do‘xtirlarni gips-mipsidan ko‘ra o‘zimizning taxtakach durust edi. – Rustamning gipsli qo‘lini silab, so‘zida davom etdi ona. – Xohlaganda yechib, tuxum-puxummi, mo‘miyomi surib, yana bog‘lab qo‘ysa bo‘lardi.
– Mo‘miyoni ichyapman-u, aya.
– Ichgan boshqa, surgan boshqa, bolam, tezroq bitadi-da. Zirqirayaptimi?
– Yo‘q, yaxshi.
–O‘lguday qaysarsan-da. Ming marta aytdim sen bolaga yig‘ishtir bu hunaringni, deb. Ho‘kizday yigit shaharma-shahar lo‘killab mushtlashib yursa… Kimdan chiqqan tomosha ekan bu qurib ketgur. Yana televizordayam ko‘rsatishadi-ya.
– Sport-da, aya, sport. Ko‘pchilik qiziqadi. Shug‘ullangan odam sog‘lom bo‘ladi…
– Shumi sog‘lom bo‘lganing? Bir haftadan beri kunduzi sir boy bermay, kechasi alahsirab, ixrab chiqasan. Sen bolaning yo oshqozoning, yo jigaring kasal. Bo‘lmasa g‘ujanak bo‘lib yotmasding kuchala yegan kuchukday. – Ona ro‘molining chetini ko‘zlariga bosdi. – Bu yoqda guldek xotiningni umri o‘tyapti. Menam nevaramni hidlab-hidlab, beshikka belagim keladi. E, sen buni xumorini bilarmiding…
– Dadam uydami? – dedi Rustam chalg‘itmoqchi bo‘lib.
– Dadang qo‘ling tuzalishini kutib turibdi. Tuzalvolsin, yaxshilab savalayman, deyapti. Yolg‘iz o‘g‘il bo‘lsa, qo‘ltig‘imga kirib, madad bo‘lish o‘rniga sang‘igani-sang‘igan, deyapti. Hali ko‘radiganingni ko‘rasan.
– Bolaligimda yemagan kaltagimni endi yerkanman-da, – deb kuldi Rustam. – Musobaqalarda yeganlarimam yetar.
– Bizni gapimiz shu, bo‘kisingni yig‘ishtirasan, tamom! Agar ota-onangni rozichiligi kerak bo‘lsa… – Ona shunday dedi-da, yuziga fotiha tortib, turib ketdi.
Rustam «uh» tortib yonboshga ag‘darildi.

Sog‘inib ketyapman-da!
Qodir birdan qo‘l va oyoq tormozini baravar bosdi. Velosipedning orqa g‘ildiragi shag‘al sochib, keskin burildi-yu, ketayotgan yo‘llariga teskari turib qolishdi. Qodir bir oyog‘ini yerga tirab, ukasiga qaradi:
– Nima bo‘ldi? Nega yig‘layapsan?
– Ayamni sog‘indim. Ayam qayda? Qachon keladi?
– Keladi, – Qodir ikkala panjasini yoyib, ukasiga uch marta ko‘rsatdi, – mana shuncha uxlab tursang, keladi.
– Yolg‘on! Necha marta aytding bu gapni! Buvim ham doim ayamni rasmiga qarab yig‘lab o‘tiradi…
– Eh, dadamiz kasal bo‘lmaganida, uyimiz sotilmasdi. Uyimiz sotilmaganida ayamiz chetga ishlagani ketmasdi. Eh! – Qodir velosiped romidan oyog‘ini olib, ulovni manzil tomonga o‘ngladi. Botir qo‘llarini musht qilib yozg‘irardi:
– O‘z amakimiz bizni aldab ketdi-ya… Katta bo‘lsam hali rosa do‘pposlayman…
– Sen qiz bolaga o‘xshab yig‘layvermasdan o‘zing­ni qo‘lga ol. Bekorga men seni boksga olib borayotganim yo‘q.
– Sog‘inib ketyapman-da, – yana yig‘lashga tushdi Botir.
Qodir kitob orasidan yarmi chiqib turgan ayasining rasmiga ko‘zi tushib, ko‘zyoshini yashirish uchun ukasini mahkam quchib oldi:
– Bo‘ldi, yig‘lama…

Hammasi bekorchixo‘ja
Rustam qishloq dorixonasiga kirib, janjal ustidan chiqdi. Shirakayf No‘mon dorixonachining asabini zo‘r berib egovlayotgan edi:
– Nega yo‘q bo‘larkan spirt? Spirt bo‘lishi shart. Do‘xtirdi retseptiyam kerakmas. So‘ragan odamga istaganicha berishing kerak. Qonunda shunaqa. Biz qancha bo‘lsa, hammasini olamiz. Tushundingmi?
– Yo‘q narsani qanday qilib beraman? Spirt tugagan. Kecha hammasini qoqishtirib opketgansiz. Shuncha spirtni nimaga ishlatasiz?
No‘mon surbetlarcha iljayib, tomog‘iga po‘killatib chertdi:
– Kompress, kompress!
– Dardim tomoq, degin, – deb gapga aralashdi Rustam. No‘mon ortida turgan o‘rtog‘ini ko‘rib, birdan shashtidan tushdi:
– Ie, Rustamjon, jinoyat ustida qo‘lga olding-ku, – o‘zini oqlash ohangida davom etdi No‘mon. – Bilasan-u, hozirgi araqlarga ishonch yo‘q. Ko‘pi – tufta, yasama. Ana, Chichqon qishloqlik Qurbon Chekushka Isparani arag‘ini ichib, zaharlanib, qovun poyloqchilikka ketvordi.
Rustam yuziga fotiha tortdi:
– Xudo rahmat qilsin. Eshitmagan ekanman. Qachon?
– Ertaga to‘rt kun bo‘ladi. Qadrdon bo‘p qolgandik. Juda qo‘li ochiq, ulpat yigit edi. Shunday yigit-a?.. Yuraging achiganidan ichasan-da odam. Bo‘lmasa, zarilmi?
Rustam kerakli dorilarni olib, pul sanarkan, No‘mon sotuvchiga tinmay:
– Bir juft spirt ham qo‘shvor, buning kimligini bilasanmi o‘zi? – deb javrardi.
Do‘kon oldidagi supada bir to‘p yosh-yalang qarta o‘ynab o‘tiribdi. Mag‘lubning burniga chertayotgan payti “Burningni opqochding! Boshqa chertaman”, deb norozilandi g‘olib. Mag‘lub esa past kelmadi, “Mana chertasan!” deb o‘dag‘aylab qo‘lini dutor chertayotganday siltadi.
Billiardxonaning eshigi lang ochiq bo‘lsa-da, azbaroyi ko‘p chekilganidan tutun ichidagi tumonat odam hammomning parxonasidagidek ayqash ko‘zga tashlanadi. Ichkaridan “Bo‘ldi, bo‘ldi, hov tirriq! Kiyni joyiga qo‘y, sendan boshqalaram odam! Pulni cho‘z, xunasa!” degan xitoblar eshitildi. Og‘zaki janjal o‘t olib, bir to‘da yigitchalar bir-birini sudrashib chiqishdi. Chiqishdi-yu, o‘zlariga achinish va hayrat bilan qarab turgan Rustamni ko‘rib, popuklari pasaydi. Qovushmaygina salomlashib-so‘rashib, yana chiqqan joylariga kirib ketishdi.
– Ahvolni qara-ya! Davangirday yigitlar… – dedi Rustam karaxt holda.
– Nima qilishsin? Ish yo‘q. Hammasi bekorchixo‘ja. Ko‘pchiligi chetga borib, qaytaga qarz bo‘lib kelgan. Reketni qo‘liga tushib, yer timdalagani qancha. Bulargayam oson tutma… Mana men, maktabda qorovulman, topganim uyga yetib bormaydi. Nosqovoqqa non bormi, deydiganlardanman. O‘shan-chun ichiladi-da. Bo‘lmasa zarilmi?
– Oshxo‘rga osh, nonxo‘rga non topiladi. Ishlayman degan odam hech qachon ishsiz qolmaydi. Bozor odamlarni yo‘ldan ozdirdi, qaysi yo‘ldan borish kerakligini bilmay, ko‘pchilik gangib qoldi. Bu kunlar ham o‘tadi.
– Hamma bemazagarchilik ish yo‘qligidan kep chiqadi. Shuni kattalarga bir og‘iz shipshitib qo‘ygin, Rustam. Endi, senam katta odamsan. Bizi gapimizni kim eshitardi. O‘shan-chun ichamiz-da. Bo‘lmasa zarilmi…

Eshak ham vosita
Jazirama tufayli xamirday yumshab qolgan asfalt yo‘ldan qaynoq hovur ko‘tariladi. Nazorat postida turgan militsionerlar uzoqdan kelayotgan qora “Mersedes”ni ko‘rib, jonlanib qolishdi. Ulovdan tushgan Gerakl va haydovchisini bir chetga tortib qo‘yib, avtomashinani obdon tekshirishdi. Militsionerlardan biri yerga qop to‘shab, yonbosh­lagancha dudburonga tut novdasini uch-to‘rt marta tiqib olib hidlab ko‘rdi.
– Yo‘g‘-u, qayerga yashirgan bo‘lishi mumkin? – dedi u yotgan joyida sherigiga shivirlab. Keyin yoniga kelib, kamarini hidlayotgan itning bo‘yniga novda bilan beozorgina urib qo‘ydi, – Dozor! Idi! Sidi!
– Hayronman, boshim qotdi. Lekin bu juda tullak-da. Xudo biladi, qanaqa usul qo‘lladiykan?
– Yoki xabarchilar adashdimikan?
– Iskovuch ham topolmadi. Nima qildik? – birinchi militsioner furajkasini yechib, yelpina boshladi.
– Boshliqdan so‘rab ko‘r!
Birinchi militsioner yo‘l chetidagi bo‘lmaga borib, telefonda gaplashib, qaytib keldi. Gerakl o‘zini beparvo tutib, qarsillatib saqich chaynab turardi.
– Mana, hujjatlar, ketishingiz mumkin.
– Mayli, rahmat, komandir. Xijolat bo‘lmang, vazifangiz shunaqa, tushunaman, komandir. Xizmat bo‘lsa, biz – doim shay.
– Xayr, salomat bo‘ling, – dedi ikkinchi militsioner ensasi qotib.
Gerakl mashinaga o‘tirgach, ulov bir gurillab oldi-da, ravon yurib ketdi. Ortidan qarab qolgan birinchi militsioner o‘ziga o‘zi: “Baribir qo‘lga tushasan, boradigan manziling aniq”, deb qo‘ydi.
Adirlar orasida Geraklni qo‘ypoda haydagan eshakli kishi qarshi oldi. Ular mashinadan tushib, o‘sha tomon yo‘naldi.
– Shep, bu safar ham chalg‘itdingiz. Borizga shukur. Mentlarniyam toza hafsalasi pir bo‘ldi.
– Maqsad yo‘lida hamma vositalar o‘zini oqlaydi. Hatto eshak ham.
Eshakli kishi uzatgan g‘ishtdek keladigan suvqog‘ozli o‘ramni olib, uning qo‘liga pul qistirdi. Qaytgach, mashina o‘rindig‘i tagiga matohni yaxshilab joyladi.
– Hayda, bos!
– O‘zimizni choyxonagami?
– Ha! – Gerakl zavq bilan xirgoyi qila ketdi. – Chay-xana, chay-xana, chayxana!
Qo‘shiqqa haydovchi ham qo‘shilib kuyladi, rul chambaragini childirma qilib chalarkan, yelkalarini uchirib muqom qildi.
– Borizga shukur, shep. Chay-xana, chay-xana, chayxana!

Hisob – 18:15
– Yana bir bora assalomu alaykum, hurmatli rapqonlik futbol muxlislari! Kamera va mikrofonlarimiz maktabimiz markaziy stadioniga o‘rnatilgan! Shu joydan gapiramiz va ko‘rsatamiz. Bugungi final o‘yinida 6-“A” va 6-“B” sinfining terma jamoalari maydonga tushgan. Ikkinchi taym. Hisob – 17:15. – No‘mon o‘quvchilar sumkalaridan yasalgan darvozalarni yana bir bor qadamlab o‘lchab chiqdi, – marhamat, kutib oling, maydonga qish­loqlararo toifadagi hakam – Ilhomjon domla kirib kelyaptilar!
Musiqa o‘qituvchisi Ilhomjon domla maydon markaziga salobat bilan yaqinlashib, barmog‘ini og‘ziga solib, hushtak chalishga bir-ikki marta urindi. Bo‘lavermagach, ko‘zi bilan No‘monga ishora qildi. No‘mon ikkitadan barmog‘ini baravar og‘ziga tiqib, tantanali hushtak chaldi. O‘yin boshlandi.
– To‘p 6-“B” sinf Pelesi, birinchi taymning o‘zidayoq 14 ta to‘p kiritgan Azizbek Rahmonovda! U himoyachini epchillik bilan aldab o‘tib, darvozaga yaqinlashib boryapti. – No‘mon darvozada qator turib olgan o‘yinchilarga o‘shqirdi. – Hov! Qaysi biring darvozabon! Bitta odam tursin! Zarba! Go-o-o-l! Hisob – 18:15!
Stadion chetidagi o‘rindiqda o‘tirgan sinfdosh qizlar Azizni olqishlab, qiyqirishdi. Aziz Nurxonga qarab, jilmayib qo‘ydi.
Raqib jamoasi golni tan olmay, hakamni o‘rab oldi.
– Domla, gol bo‘lgani yo‘q. Tepadan ketdi, – deb turgan joyida sakradi raqib jamoa sardori.
– Gol bo‘ldi, gol! Darvozaboningni qo‘ltig‘idan o‘tdi-yu! – dedi hakam cho‘rt kesib.
– Sumkalardi tepasidan o‘tdi – shtanga!
– Hech qanaqa ishtonga-pishtonga bo‘lmadi. G‘irt gol! Bo‘lmasa, katta ko‘cha, surlaring betdan. 6-“V” ham navbat kutib turibdi.
– Domla, bitta o‘n bir qo‘yib bering, – yalindi raqib sardori.
– Bo‘pti, ko‘ramiz. Nariroq tur.
No‘mon qo‘lini karnay qilib e’lon qildi:
– Hurmatli futbol muxlislari! Hozirgina gol o‘tkazib yuborgan 6-“A” sinf terma jamoasi tarkibida o‘zgarish bo‘ladi. Diqqat, diqqat! Qorni og‘rib qolgan Mo‘minjonning o‘rniga legioner hujumchi Javlonbek tushadi. Enangni ko‘rding, 6-“B”!
6-“B” jamoasi sardori hakamga e’tiroz bildirdi.
– Domla, u 8 da o‘qiydi-yu!
– Legioner deyapti-yu.
– Bo‘lmasa menam dadamni chaqiraymi “legioner” deb… O‘ynamaymiz!
– Unda yutqazdi deb e’lon qilaman.
– O‘ynaymiz. Gap bitta, – dedi Aziz peshonasidagi terlarni kafti bilan sidirib.
O‘yin yana boshlandi. Javlon hammani turtib, chalib, yiqitib, qo‘pollik qila boshladi. Lekin tepgan to‘plari darvozaga aniq bormadi.
– Legioner hujumchi Javlonbek bugun sal mo‘ljalga adashyaptilar. Bu kishi uchun ko‘chma darvoza tashkil etish taklifi bor. Ya’ni uning to‘pi qay tarafga dumalasa, darvozani o‘sha tarafga ko‘chirib turamiz. Qalay?
Javlon No‘monga o‘qrayib qarab qo‘ydi.
Aziz raqib darvozasiga shiddat bilan yaqinlashib borarkan, qarshisida paydo bo‘lgan Javlonning chatanog‘idan to‘pni olib o‘tdi. Kulgili ahvolda qolgan Javlon alamiga chiday olmay ochiqdan-ochiq Azizni ortidan chalib yiqitdi. Hamma norozi uvillab yubordi, hushtakbozlik avjga mindi. Lekin hakam o‘yinni to‘xtatmadi. No‘mon uning yoniga yugurib borib, yoqasidan oldi.
– Ko‘zmi bu, po‘stakni yirtig‘imi?! Jarima belgila! Tez!
– O‘zi yiqildi.
– Agar “o‘n bir” bermasang, o‘zing tepilasan!
– Bo‘pti! O‘zing hakamlik qilaver! Hushtagingam o‘zingda. Men charchadim.
– Unaqada o‘yin tugadi! – No‘mon to‘pni olib, hushtak chaldi va tantanavor e’lon qildi. – Bugungi final g‘olibi – 6-“B” sinfi! Hisob – 18:15. Hamma uy-uyiga, taka – to‘yiga!
No‘mon borib oyog‘ini uqalab o‘tirgan Azizni turg‘azdi. Aziz oqsoqlanib maydon chetiga chiqib o‘tirdi. Nurxon unga achinib qarab turar, Javlon esa masxaromuz tirjayardi.

Yaxshi tush ko‘rdim
Tokning qatlama barglari oralab ko‘zga tushgan quyosh nurlari g‘ashni keltiradi, boshni ozgina nari surib olasanu, lekin birozdan keyin yana ko‘zlaring­ni oftob topib oladi.
Ko‘chada mashina to‘xtagani, eshigi ochilib-yopilganini eshitib, Rustam tirsagiga tayangancha bosh ko‘tarib eshik tomon qarab qoldi. Tosh tiralgan darvoza qanoti surilib, ustozi Sodiq aka kirib keldi.
So‘ri tagida dumi bilan yer supurib yotgan qari ko‘ppak mehmonni ko‘rib, vazifasi yuzasidan erinibgina har bir tovushini alohidalab horg‘in ovozda “V-o-v, v-o-v” deb qo‘ydi.
– Rustamjon, talong‘ich emasmi, ishqilib? – deb so‘radi Sodiq aka ortiga bir qarab olib.
– Yaxshi odamlar esida turadi. Ilgariyam ko‘rishgansizlar shekilli? So‘riga chiqing, ustoz. Yo uyga kiraylikmi?
– Yo‘q, ish zaril. Tur, ketdik shifoxonaga. Chiqmagan jondan umid. Balki hammasi joyidadir. Yaxshi tush ko‘rdim.
Shu payt tomorqa tarafdan “Rustamjon, mehmon keldimi?” degan ovoz eshitildi. Ko‘p o‘tmay qo‘lida o‘roq ko‘tarib, xonadon sohibi ko‘rindi:
– Iya-iya, keling, Sodiqjon. Kasal tuzaladigan bo‘lsa, tabibi eshik qoqib keladi, degan mashoyixlar. Meni dardimni shifoyi sizda. Keling, qani, bir ko‘rishib qo‘yaylik.
Chol qo‘lidagi o‘roqni tok zangiga ilib, mehmon bilan quchoqlashib ko‘rishdi. To‘shakka tushgan uzum bargini olib tashlab, takalluf qildi:
– Keling, o‘tiring.
– Ish zarilroq edi-da. Do‘xtirlar kutib qolishdi.
– Ishingiz shu yerda hal bo‘ladi. Do‘xtiringizga kecha men borib kelganman. Masala oydin.
Sodiq aka savol nazari bilan Rustamga qaradi, u “hech narsadan xabarim yo‘q”, deganday yelka qisdi. Mehmon noiloj so‘riga o‘tirdi.
– Rustamjon, sen choy-poyga qara, – deb ota mehmonga izoh berib qo‘ydi. – Bugun qaynona-kelin qidirib ketishgandi, uyda o‘zimiz.
– Yaxshi-da, – dedi Sodiq aka nima deyishini bilmay. Uning fikri-zikri chol aytmoqchi bo‘lgan gapda edi.
Ota Rustam ketgan tomonga bir qarab oldi-da, shivirladi:
– Sodiqjon, bolani endi tinch qo‘yaylik. Do‘xtirlar aytdi, endi katta bahslarga yaramas ekan. Jigariniyam uzoq davolash kerak, deyishdi. Meni shundan boshqa palagim yo‘q. Siz ham men taraf bo‘ling. Sizga o‘xshab murabbiy bo‘lsin. Ertaga bir balo bo‘lsa, men buni ko‘tarolmayman. Tushunsangiz kerak.
Mehmon ishongan do‘stidan qarz so‘rab kelib, rad javobi olgandek juda noqulay vaziyatda qoldi.
– Mayli-da, – dedi u. – Nimayam derdik. Menga ham farzanddek Rustam. Aslida, bir sog‘lig‘ini so‘rab qo‘yay deb kelgandim. Tushimga kiribdi.
Gipsli qo‘liga dasturxon tashlab, sog‘ida choynak ko‘targan Rustam so‘riga yaqinlashib, tig‘iz vaziyatni his qildi. Avval otasiga, keyin ustoziga qaradi.
– Mana, ustozing ham mening gaplarimni aytyapti. Endi Hidoyat bilan bolaga unnanglar. Maktabda ishlaysan. Vaqti bilan murabbiy bo‘lasan. Po‘koning yel ko‘rmay toza og‘irni ustida, yengilni ostida yurding. Endi ro‘zg‘or nimaligini, haqiqiy hayot qandayligini ko‘r. Burningga bir suv kirsin…
Rustam qo‘lidagi choynakni so‘riga qo‘yib, mehmon ortidan jimgina ergashib ko‘chaga chiqdi.

Bu – biznes
Ikkinchi qavat derazasidan miltiq o‘qidek yangragan “Munir!” degan hayqiriq Geraklning hovlisini iskanjaga olgan baland devorlardan osha tog‘ toshlarida aks-sado bergandek bo‘ldi.
– Ha, nima, tinchlikmi? – dedi ayol boshiga bir narsa tushadigandek kaftlarini ikkala chakkasiga bosib ovoz chiqqan tomon qararkan.
– Chiq bu yoqqa! He, mochag‘ar! – baqirdi Gerakl derazadan qahrli qiyofada bosh chiqarib.
– Voy, hozir, mana boryapman. Urdi xudo!
Xonada g‘azabdan bo‘g‘riqib kutib turgan Gerakl xotini kirishi bilan burchakdagi seyfning ochiq eshigidan temir qutichani olib stol ustiga zarda bilan qo‘ydi.
– Kim tegdi? Kim?! – Geraklning ovozidagi vahshat ayolni devorga qapishtirib qo‘ydi.
– Bo haqqi Xudo, bilmayman.
– Kim teg-di!?
– O‘libgina qolay!
– O‘g‘ling qani?
– Ko‘chada… Tohirjondan ko‘ryapsizmi?
– Enangdan ko‘ryapman. Chaqir! Tez bo‘l!
Xotini elovlanib eshikka yo‘naldi. Gerakl sab­ri chidamay, derazadan pastga qarab baqirdi:
– Bek, hov, Bek! Tohirni tez chaqirib kel! Bo‘l!
Gerakl betoqat bo‘lib, seyf yoniga bordi, eshigini ko‘rsatkich barmog‘i bilan nuqib yopgan edi, yana qayta qiya ochilib qoldi. U qo‘shqavat so‘kinib, stolda turgan qutini qayta ochib qaradi, keyin stulga o‘tirgancha bosh changallab qoldi. Og‘ir uh tortdi. Oradan biroz vaqt o‘tib, xonaga rangi-quti o‘chgan Tohirjon oyoq uchida kirib keldi.
– Kim bilan chekding? – dedi Gerakl g‘azab bilan o‘shqirib.
– Nimani? – dedi Tohirjon jovdirab.
– Seyfni kim ochdi?
– O‘zi ochiq ekan.
– Ochiq ekan? Ochiq ekan deb… – Gerakl bolasiga yaqin kelib, past, ammo vahshatli ohangda vishilladi. – Chekdingmi?
– Yo‘q, yo‘q, dadajon…
– Nima qilding?
– Ozgina olib, tog‘amga berdim.
Gerakl xotiniga qaradi:
– A-ha! Telefon qil, chaqir kasofat ukangni! O‘zini qo‘li egriligi yetmaganday endi biznikiniyam o‘rgatyaptimi! Terisini shilib, go‘shtiga gera sepaman! Bir to‘ysin!
– Bo xudo, avval biling, surishtiring. Yosh bolani gapiga ishonib…
– Yo‘qol! – Xotini kalovlanib chiqib ketgach, o‘g‘liga yuzlandi. – O‘tir! – O‘rtaga tarang sukunat tushdi. Tohir begona daraxt shoxiga qo‘ngan chumchuqday besaranjom o‘tirar, ikki yuzi kungayda qolgan misday qizib, peshonasiga ter tepchidi. Gerakl chuqur uh tortdi-da, kutilmaganda muloyim ohangda so‘z boshladi. – O‘g‘lim, sen tilab olgan bittagina farzandimsan-a? Sendan boshqa boyligim yo‘q. Men ham sen uchun shunaqaman deb o‘ylayman. Yaxshi ko‘rasanmi meni? – Tohir yerdan ko‘z uzmasdan tasdiq ma’nosida bosh irg‘adi. – Hamma narsam seniki. Faqat sen sog‘-salomat, baquvvat, aqlli bo‘lishing kerak. Shu gapim qulog‘ingda bir umr qolsin… – Shundan so‘ng o‘g‘lining ikki yelkasidan tutib, dona-dona qilib uqtirdi. – Narkotikka hech qachon yaqinlashma! Bu – juvonmarg bo‘ldim degani!
– Axir o‘zingiz…
Gerakl o‘g‘lining gapini kesdi:
– Men yoshligimdan shu yo‘lga kirib qolganman. Lekin hech qachon geraga o‘tirmaganman. Sotaman, xolos. Bu – biznes. Xudo urgan bandalar, yashashga noloyiq odamlar, kayf-safo uchun yaralganlar hisobidan pul qilaman. Endi ayb kimdaligini o‘zing o‘ylab ko‘r. Tushundingmi?
Tohir yana tasdiq ma’nosida bosh irg‘adi.
– Eshitmadim!
– Tushundim…
– Qattiqroq!
– Tushundim, dada, – dedi Tohir balanroq tovushda.
– Yanayam qattiqroq ayt! Hamma eshitsin! Butun dunyo eshitsin!
Gerakl o‘g‘lini bag‘riga mahkam bosdi.

Filhaqiqat
– Biz uchun boks yangi sport turi emas. Qadimda bobolarimiz mushtzanlik bilan nom taratgan. Bu haqda “Boburnoma”da aniq ma’lumot berilgan…
Aziz intervyu berayotgan Rustamni ko‘rib televizor qarshisida mixlanganday qotib qoldi.
– Zero, kechirasiz jumlangizni bo‘lganim uchun. Zamondoshlar uchun qiziq – siz katta sportdan ketishga ahdu paymon qilib, murabbiylikka yuz burmoqchi ekansiz, – telejurnalist o‘ziga xos o‘ta sun’iy, suxandon ohangda kelishiklarni urg‘ulab savol berdi.
– Ha, shunaqa bo‘p qoldi…
– Har bir olijanob sportchi jahonning chempioni bo‘lishni orzu qiladi, bu mening shaxsiy fikrim. Siz esa, binobarin, ayni shu imkoniyatdan yuz o‘girib, sportni tark etmoqdasiz. Buni qanaqa tushunmoq va anglamoq darkor?
– Hayotda sen kutmagan turli tasodiflar bo‘ladi. O‘zim chempion bo‘lolmaganim vaqtinchalik armon menga. Bu armon shogirdlarim chempion bo‘lganda albatta ushaladi.
– Filhaqiqat, siz shu chekka qishloqdan chempionlar chiqadi, deb chindan ishonmoqdamisiz? Yoki o‘zingizga taskin berish uchun gapirmoqdamisiz?
– Bizni bolalarni boshqalardan qayeri kam deb o‘ylaysiz? Zuvalasi pishiq bolalar, faqat tarbiya va e’tibor kerak.
– Chunonchi, shuncha fayziyob shaharlar, teran tuman markazlaridan chiqmagan chempionlar chang ko‘chalardan, shug‘ullanish uchun sharoit nomavjud bo‘lgan qishloq-ovullardan chiqishiga baribir aqlim bovar qilmayotir.
– Chiqadi, ko‘rasiz. O‘shanda salom beramiz.
– Demak, “Assalom, O‘zbekiston” dasturida yana bir diltortar chiqish aylash niyatingiz barqaror. Inson orzu bilan yashagani yaxshi, desak aslo mubolag‘a bo‘lmaydi. Bu mening shaxsiy fikrim. Orzusi ushaladimi-yo‘qmi, xomxayolligicha qolaveradimi, buning bizga unchalik ahamiyati yo‘q. Muhimi, vaholanki, orzu odamning ezgu maqsadlari yo‘lida bag‘oyatda asqotadi. Omad sizu bizni aslo tark etmasin!
Ko‘rsatuv yakunlanib, ob-havo ma’lumoti berila boshladi. Aziz ekranga termulgancha o‘ylanib qoldi.

Choyxona
– Mana shu bizga o‘xshab ulpatchilikni yaxshi ko‘rgan shoir aytgan ekan:

May ichsang oqilu dono bilan ich,
Yoki gul yuzli bir zebo bilan ich.
Oz-oz ich, kam-kam ich, ham yashirin ich,
Haqiqiy mard inson – Elmurod bilan ich!

Davrada qiyqiriq ko‘tarildi. “O‘sha shoiram bilgan ekan-da Elmurodboyni”, “Birinchi marta bama’ni she’r aytdi o‘ziyam”, “Boshqa gap kerakmas, qani, oldik” singari gap-so‘zlar yangradi. Shu tob eshik ochilib, ziyolinamo kishi salom berib kirib keldi.
– E, keling-keling, Jamshid aka. Kutib qoldik-ku. Ana endi bazmi Jamshid bo‘ladigan bo‘ldi.
– Hokimimizning jiyani shaftolidan zaharlangan ekan, tepasida turdik-da yo haq deb.
– Uniyam Hindistonga obormaymizmi?
Davrada yana kulgi yangradi.
Jamshid aka o‘ziga atalgan joyga o‘rnashib olib, gapga tushdi:
– O‘zbekni soddasi ko‘p-da. Vey, nima desang ishonib ketaveradi-ya.
– Jon achchig‘i tutganda mol achchig‘i hech narsamas-da. Ayniqsa, ana ketar-mana ketar bo‘p turgan odamga. Buyam bizni baxtimiz.
– Ha, o‘zimni sodda o‘zbegim-a. Sen kimsan, oting nima demasdan borini qo‘shqo‘llab tutqazadi.
– Hammagayammas, hammagayammas. Ishontirish kerak, ishonchiga kirish kerak. Mana, biz rahbarlarga yuz foiz ishonishadi.
– O‘shan-chun sizni davraga tortganmiz-da, Jamshid aka. Ozgina gipnozdan ham xabaringiz bor, bilamiz.
– Lekin hamma gap sizda. Siz salobat bilan qo‘r to‘kib turmasangiz, birov ishonarmidi?
– Jamshid aka, dasturxonga qarang. Olib o‘tiring. Bu ziyofat bugungi operatsiyamiz sharofatidan.
– Rahmat, rahmat. Elmurod aka, yana bittasi ilashib turibdi. Dardi bedavoga yo‘liqqan. Mudirimizni bojasi ekan. Bugun bir og‘iz gap tashlab qo‘ydim. Bu dardni Xitoyda davolashadi, deb. Puli bor – bojasi sotdi.
– Puli bo‘lsa, shep xamirdan qilni sug‘urgandek sug‘urib oladi. Bu masalada shep o‘z jigarlariniyam ayab o‘tirmaydi. Shep! O‘zingizni ukangizni qiya qivordingiz-u, qoyil! Borizga shukr, shep. Lekin bollariga sal rahmim keldi.
Elmurodning bu gapdan jahli chiqdi:
– Olim aka to‘g‘ri aytadi: farosatni do‘koni yo‘q, deb. Bo‘lsa, senga bir qop oberardim. Men soqqa yig‘sam, manavinaqa dasturxon uchun emas, kelajak uchun, ertangi biznesimiz uchun yig‘aman.
– Uzr, uzr, shep. Bunaqa demoqchimasidim.
– Buyuk maqsadlar yo‘lida katta qurbonlar beriladi. Tushundingmi? Sen baribir tushunmaysan. Kelinglar, ushbu qadahni dunyodagi barcha ahmoqlar uchun ichamiz.
– Shep, bundan keyin ham tuzog‘ingizga katta-katta laqqalar va laqmalar tushaversin.
Xizmatchi yigitlar halqa-halqa piyoz sepilgan qovurdoq uzatishdi. Davra bir jonlanib oldi. Sanchqiga ilingan hil-hil go‘shtni og‘ziga solgan Jamshidning ko‘zlari lazzatdan suzilib ketdi:
– Oh-oh-oh! Yeyishdan boshqa narsaga yaramaydigan bo‘pti-yu!
Taom tugaguncha sanchqi va qoshiqlar shovqiniga lablar chapillashi jo‘rovoz bo‘ldi.
– Endi yoshlar bilan ishlashimiz kerak, – Elmurod qog‘oz sochiqchaga lab-lunjini artib, choy xo‘pladi. – Nega? Chunki niholni tarbiya qilsang, uzo-o-q vaqt meva beradi. Ularni aldash, yo‘ldan urish kattalarga nisbatan oson. Eng asosiysi, bir gap bo‘lsa, ota-onasi balogardon bo‘lib ketaveradi.
– To‘ppa-to‘g‘ri. Aka, hozir nima ko‘p? Bekorchi yoshlar ko‘p. Kim ko‘p? Pulga muhtoj ko‘p. Pul bo‘lsa – changalda sho‘rva.
– Hammasini ota-buvasi – pul…
Elmurod kutilmaganda yuziga fotiha tortib, o‘rnidan turdi-da, davra ahliga buyruq ohangida dedi:
– Endi menga ruxsat berasizlar! Sizlar bahuzur o‘tiraveringlar! Hech kim joyidan jilmasin!

Baraka topsin Hidoyat
– Dada, yerimiz kengayib, ariq torayib qolganga o‘xshaydimi? Yo menga shunaqa tuyulyaptimi?
– Ha, bola yosh, chiqmagansan-da yaqin orada. Yurgansan-da shaharma-shahar sandiroqlab halokuning itiday. Yerga begona – elga begona, deyishadi.
– To‘g‘ri, oxirgi marta qachon chiqqanim esimdayam yo‘q.
– Anavi o‘rikzorning yerini shoxdan yiqilaverib o‘zing qotirgansan. U o‘riklar endi qaridi. Mevasi siyrak. Anovi… ayangni tandir kasoviga o‘xshab turgan akashak shoxlarni kallaklagani chiqdik. Sen arra tortolmaysan, – dedi ota Rustamning qo‘liga ishora qilib, – boltaniyam ko‘ngildagidek sololmaysan. Tog‘ang jiyanlaring bilan yordamga chiqaman degan ekan, daragi yo‘q.
– Aytgan bo‘lsa kep qolar. Tog‘am bir so‘zli odam-ku.
– Bir so‘zli bo‘lgani uchun qirchillagan yoshida amalidan ayrilib, yakkamoxov bo‘lib o‘tiribdi.
– Unchalikmasdir-ye, dada…
– Shunchalik-da, bola yosh. O‘zi, bu dunyoda xudo urgandan ko‘ra bandasi urgani yomon. Xudo urib mayib-majruh bo‘p qolsang, – shu so‘zni aytib ota o‘g‘lining bo‘yniga osig‘liq qo‘liga qarab qo‘ydi, – bu gapning senga aloqasi yo‘q, xullas, nogiron odamga boshqalarning rahmi keladi, xabar oladi, yordam qilgisi keladi. Bandasi, ya’ni kattaroq rahbar ursa-chi? Tamom, hamma o‘zini olib qochadi.
– Bu hikmatlarni qayda o‘rgangansiz, dada? Bobom rahmatli juda kamgap edi.
– Hayot maktabida, bola yosh… Havoning aynigisi bor, qo‘ling zirqirayaptimi?
– Ha, buniyam sezib turibsiz-a?
– O‘zimam shu-da. Osmonga bulut chiqsa, oyog‘im qaqshab og‘riydi. Unga buni nima aloqasi bor, shu joyiga aqlim ojiz. O‘zi yoshing o‘tinqirab qolganda biror joying og‘rib, borligini bildirib turmasa o‘zingni yomon his qiladigan bo‘p qolarkansan.
– Dada, oyog‘ingiz rostdan zinada toyib singanmi?
– Toydirib sindirishgan. Gdlyan xunasani odamlari sindirishga usta edi. Lekin aybnomaga qo‘l qo‘ymaganman. Buni bilasan.
– O‘shanda hamma bir-birini sotgan ekan-a? Jon shirin-da…
– Kelgindilarga rosa xudo bergan-da, toza yayrashgan qo‘rqoqligimizni, tarqoqligimizni, xudbinligimizni ko‘rib. Qo‘y-ye, padariga la’nat, eslatma o‘sha kunlarni.
– Dada, nega biz shunaqamiz?
– Qanaqamiz?
– Birlashmaymiz, bir-birimizni qo‘llamaymiz?
– Menam shunga hayronman. Tariximiz undog‘-mundog‘ deymiz, maqtanamiz, falonchining avlodiman deymiz, lekin do‘ppi tor kelsa, tumtaraqay qochamiz.
– Balki, Sho‘ro yuragimizni olib qo‘ygandir?
– Xonlik davrida-chi? O‘shandayam xuddi shu tomosha edi. Qodiriyni “O‘tgan kunlar”ini yana bir o‘qib qo‘y.
– Shuning uchun endi g‘ururli, oriyatli, butun yigitlarni tarbiyalash kerakmikan, erkin bo‘ldik-ku, to‘siqlar yo‘q, deyman-da, dada.
– Ma’qul. O‘zing ham paxtazorda tug‘ilgansan. Bolaligingda tuzuk-quruq kiyintirolmaganman, yedirolmaganman. Hammaning qora qozoni bir mahal qaynardi. Shundayam tog‘ni talqon qiladigan bo‘p chiqding-ku. Hozir sharoit boshqa. Menimcha, seni yo‘ling to‘g‘ri. Endi o‘zbekni davri keldi. Sport ham birlashtirsa kerak avomni.
– Demak, siz qarshimassiz-a? Ayam hali ko‘radiganingni ko‘rasan dadangdan, deb o‘takamni yoryatuvdi.
– Yaxshi ayol erini ulug‘ ko‘rsatadi, tarbiyaga vosita qiladi. Yomon ayol erini yerga uradi, shu bilan bolasiniyam rasvo qiladi. Sen bilan meni baxtimiz shuki… xullas, gapirsang gap ko‘p…
– Men hovliga tushib chiqaymi, dada?
– Ha, bola yosh, sen adirni havosini olgin, tup­roqni hidini tuygin picha. Bu davr ham g‘animat.
– Birpasda shuncha vaqt o‘tib ketibdi-ya. Rahmatli bobom bilan o‘rikzordan tosh terib, soyliqqa tashiganimiz esimda.
– Ha-a… Xudo rahmat qilsin bobongni. Halol odam edi… Hozir “halol odam” desang noshud kimsani tushunishadi, a? Ha, mayli. Ishlab-ishlab, rohatini ko‘rmay o‘tib ketdi. Bu qistaloq Sho‘ro deganing dehqonni ko‘kartirmadi-da.
– Bobom o‘ziyam tinmasdi, sizniyam hech tindirmasdi. Dam olib yonboshlaganini biror marta ko‘rmaganman.
– Bizning umr zahmatda o‘tdi. Endi senlarniki – mazza. Gohida seni taltaytirib yubordimmi deb ham o‘ylab qolaman. Negadir begonasirab yurasan.
– Bu yog‘i yangi yermi? – gapni chalg‘itishga urinib, sog‘ qo‘li bilan ko‘chat ekilgan maydonga ishora qildi Rustam. – Hidoyat aytuvdi. Bular qanaqa ko‘chat? Gilosmi, o‘rikmi?
– Bolaligingda chiroqni ko‘rsatib, “Bu qaysi qushni tuxumi?” deb so‘ragan eding. Olma, jonoqi olma. Baraka topsin Hidoyat. Bu yerni yer qilguncha ona sutimiz og‘zimizga keldi. U seni o‘rninggayam ishladi. Eh! Shu kelinimga tirnoq ham berganda edi…
– Tog‘am qaysi o‘g‘li bilan kelarkan, aytmaganmidi?
– Nima farqi bor? O‘rni o‘zgargani bilan qiymati o‘sha. Bo‘lalaring ham mehnatni kiyvoradigan xilidan. Qayda soya bo‘lsa, o‘sha yerda tog‘avachchalaring, yozda, albatta…
– Ha-a…
– Uyga kelib, ayang bilan gaplashib o‘tirgandir-da chordana qurvolib, to‘qqiz qo‘yib. Unga eshitadigan quloq kerak. O‘tgan bozor kuni so‘fi gimnas­tika, hakka nonushta qilmasdan uyga kepti ayangni so‘rab. Ha desam, ikki og‘iz gapim bor edi opamga, deydi. Ikki og‘iz deb peshingacha chakagi tinmasa-ya. Radiogayam dam.
– Uyga tushib chiqaymi?
– Qo‘y-a. Shikast qo‘lingdan uyalib, tutma-tut panalab borib-kelguningcha bu yerda men o‘zim ildiz otvorarman…

Sayr
Otda sayr qilishning boshqacha gashti bor. Avto ham yaxshi, lekin u baribir temir-da. Ot boshqa gap. Sening ra’yingni, xohish-irodangni odamday his qiladi yaxshi ot.
Sayr shavqini olgan Tohirjon tulporini goh yo‘rg‘alatib, goh choptirib adirni changitadi. Yo‘rtganingda yo‘ldosh bo‘lgan shamol chopganingda qarshingga o‘tib yo‘lingni to‘smoqchi bo‘ladi. Bunday paytlarda zavqing Shohimardon qoyalaridek yuksaladi, yuragingda yovvoyi shodlik Ko‘li Qubbondek mavj uradi: “Eh-ye-y! Shamolla-a-ar, shamolla-a-ar, menga yetib oli-i-ing!”
Havo chavandozning qo‘yniga kirib, ko‘ylagini qanor qopdek shishiradi. Dimog‘iga adirning o‘tu o‘lanlari o‘tkir hidlarini tutadi, ot taqasi zarbidan mayda sho‘xak-toshchalar tangadek sochiladi. Moviy osmonda beg‘am suzayotgan uvada bulutlar yerdagi otliqning shiddatu shahtini ko‘rib, o‘zlari ham asta-sekin tulpor shaklini ola boshlaydi.
“Ha-a-ayt!”
Tohirjon ot boshini ozod qo‘yib, dalada mashq qilayotgan bokschi bolalarning – tengdoshlarining ro‘parasidan chiqib qoldi. Bolalar behi shoxiga osilgan qipiq qopni do‘pposlab shug‘ullanardi. Oldin uzoqroqdan ikkala qo‘lini durbin qilib tomosha qildi. Keyin qiziqishi ortib, yaqinlasha keldi.
Bolalar unga beparvo nazar tashlab, o‘z mashqlarini davom ettirishdi. Ikki bola astoydil bir-biri bilan boks tushar, qolganlari boshqa mashqlar bilan band edi. Tohirjon otdan tushib, jilovni tutgancha uzoq vaqt qolib ketdi. Ot betoqat depsinar, pishqirar, lekin chavandozning fikri-zikri sportchilarda edi. Bolalar tomoshabin paydo bo‘lganidan yanada ruhlanib, qoyil qoldirish uchun bor g‘ayratlarini mushtlariga berishdi. Ularning bahamjihat, ahillik bilan mashq qilayotganida, bir-biriga dalda bo‘lib, qo‘llab-quvvatlashlarida, o‘zaro samimiy hurmatlarida allaqanday sirli qudrat sezilardi. Tohirjon otini yetaklab, tilar-tilamas mashq maydonidan uzoqlashdi.

O‘qituvchi bo‘lish qiyinmi?
– Bolalar bilan ishlash qiyin-a?
– Osonmas. Lekin o‘rganib qolasiz. Har bir bola o‘ziga xos dunyo. Bugun bir o‘quvchimning uyiga borib keldim. O‘zi uquvli, tarbiyali bola. Lekin birdan uyidagilarga “Maktabga bormayman”, deb turib olibdi. Uch kundan beri darsga kelgani yo‘q.
– Sababi nima ekan?
– Kim biladi, aytmadi. Borsam, uyida bir o‘zi. Boshqalar Qo‘shtegirmonga qidirib ketishgan ekan. Hovli xazon bosib yotibdi. Bola tushkun.
– Men taniymanmi? Oti nima?
– Tanimasangiz kerak – Azizbek. Pastmahalladan.
– Taniyman, Nosir akaning o‘g‘li-da?
– Tanirkansiz, o‘sha… xullas, dardini ochiq aytmagach, indamasdan supurgini olib, hovlini supurishga tushdim. Qo‘limga yopishadi “Qo‘ying, opoy”, deb. O‘zi hammayoqni sarishta qilgunicha supada kutib o‘tirdim. Biram xijolat bo‘ldiki. Menimcha, ertaga darsga keladi.
– Qoyilman. Tayyor psixolog ham bo‘p qopsan.
– Siz rostdan ham maktabda ishlamoqchimisiz?
– Fizkultura o‘qituvchisini ishi qiyinmi? “Qani bolalar, to‘pni olib tepinglar. Qizlarga javob, ketaveringlar. Shovvozlar, endi maktab atrofida yuguramiz. Bir, ikki, uch, orqada qolgan – shirguruch”. Shumi?
– Qiyinmas, – dedi kulib Hidoyat. – Har holda uyga daftar olib kelib tekshirmaysiz-u. O‘t tushkur qog‘ozbozlik sizda kamroq bo‘ladi. Lekin sabr-toqat talab etiladi. Yuragingiz keng bo‘lishi kerak. Qo‘lingizga erk bermaysiz.
– Bolalarga boks tushishni o‘rgatmoqchiman. Maktabga ishga kirmasam boshqa qayerda o‘rgataman? Qishloqda uyma-uy yurib, bolalarni yig‘ib chiqamanmi? Maktabda esa dars jadvali bo‘yicha o‘zlari kelishadi.
– Bokschi bo‘lish uchun maktabdagi dars soatlari kamlik qilmasmikan? Siz har kuni shug‘ullanardingiz-ku?
– Kamlik qiladi. Avval boshlab olaylik. Keyin o‘zlari kelishadi. Qilaman desam ish ko‘p. Hozir asosiysi boshqa masala. Boks bilan alahsib, uyda kam bo‘ldim. Yetarlicha e’tibor qarata olmadim senga. Endi ko‘proq vaqtimni sen bilan o‘tkazsam deyman…
– Daftarlarni keyin tekshirarman, – Hidoyat daftar-qalamini yig‘ishtirib, o‘rnidan turdi, – tumandan to‘kni uzadigan payt ham bo‘p qoldi.

Birga shug‘ullanamiz
– Dadajon…
– Nima deysan?
– Haligi… sport yaxshi-a?
– Albatta, yaxshi. Men ham sendayligimda kurash bilan shug‘ullanganman. Hozir ham, bilasan-u, tong saharlab o‘n chaqirim yuguraman. – Yelkasini kerib qo‘ydi dadasi.
– Tog‘ang ham sportchi, – deb gap qo‘shdi onasi.
– Spirtchi degin, – dedi Gerakl ensasi qotib.
– Siz bilarmidingiz, shaxmatni qotiradi.
– Ha, shaxmat toshini suraverib, mushaklari qayroqday-qayroqday bo‘lib ketgan ekan-da?
– Dada, men boks bilan shug‘ullansam… Nima deysiz?
– Nima derdim, ma’qul. Shod bo‘laman, o‘g‘lim. – Xotiniga bir qarab olib, so‘zida davom etdi Gerakl. – Mardlarning sportini tanlabsan.
– Jiyronni sovutib yurgandim, rapqonlik bolalar shug‘ullanayotgan ekan. Rosa havasim keldi.
Bu gapdan Geraklning rangi bo‘zarib, jahli chiqib ketdi:
– Nega u yoqqa bording? Pishirib qo‘yibdimi? Hech qanaqa boks-moks yo‘q! Gap tamom!
– Dadajon…
– Birga shug‘ullanamiz! Seni o‘zim pishiraman!

U musulmonmas – sportchi!
Boshdan-oyoq qop-qora kiyingan, oq do‘ppili, echkisoqol Qobil chamasi yetti-sakkiz yashar o‘g‘ilchasini dikanglatib, bog‘ oralab shitob o‘tib qoldi. O‘g‘ilchasi ham issiqqa qaramay banoras chopon kiyib olgan, boshidagi oq do‘ppisining kegaylari terdan qorayibroq ko‘rinadi.
Arralangan o‘rik shoxlarini bir qo‘llab taxlayotgan Rustam yo‘lovchilarga ajabsinib qaradi, o‘ng qo‘lini ortiga yashirib, salom berdi.
– Assalomu alaykum!
Qobil ijirg‘anib, yuzini teskari burib o‘tib ketdi. Rustam hayron qoldi. O‘zicha: “Qayerda ko‘rganman, ko‘zga juda issiq ko‘rindi. Sinfdoshim Qobilga ham o‘xsharkan”, dedi-da, yana o‘z ishiga mashg‘ul bo‘ldi.
– Dada, dada, anavi Rustam amaki sinfdoshingizmi? – deb so‘radi Qobildan o‘g‘li.
– Ha, tezroq yur!
– Nega salomiga alik olmadingiz? Domlamiz: “Salomga alik olish parz”, deydi-ku?
– Musulmonni salomiga alik olish kerak. U musulmonmas, sportchi.
– Ie, dada, Muhammad Ali degan bokschiyam musulmonlikni qabul qilgan ekan-ku!
Qobil o‘g‘lining yuziga bir tarsaki tushirdi:
– Menga qara, ey Abduqunduz, necha marta aytganman senga televizor ko‘rmagin deb. Ko‘zingni o‘yvolaymi? Qayda ko‘rding?
Abduqunduz hiqillab yig‘lashga tushdi:
– Ko‘rmadim, ko‘rmadim, dadajon! Maktabda sinfdoshlarim aytdi.
– He-ye, o‘sha maktabingga, vallohi a’lam! Endi bormaysan! Ta’lim-tarbiyani oxirigacha Ostonaqul hazratimdan olasan!
Abduqunduz baralla yig‘lab yubordi, yerga o‘tirib, tovoni bilan tuproq surib, xarxasha qila boshladi:
– Maktabim yaxshi, dada! Ustozlarimam yaxshi!
– Yaxshi ustozni endi ko‘rasan, – Qobil birdan tutaqib ketdi. – Ey, Abduqunduz, otaga gap qaytarma! Do‘zaxi bo‘lasan! Tur, ketdik, Qaysari Rum!
Bola turavermagach, dast ko‘tarib yelkasiga tarozi qilib tashladi-da, yo‘rtib-yo‘rtib, yo‘lda davom etdi.

Otalar so‘zi
– Rustam akani qayerdan topsa bo‘ladi?
– Bokschimi?
– Ha.
– Ho‘v ana o‘zi. Bolalar bilan…
Ko‘liklar yurib ketdi.
Rustam to‘garakka yangi qabul qilingan bolalarga tartib-qoidani tushuntirardi:
– Asosiysi – uzluksiz mashq. Buning uchun iroda kerak. Iroda nima, bilasizlarmi? Bu qiyinchiliklarga chidam degani. Xullas, bokschi bo‘lish uchun chinakam o‘g‘il bola bo‘lish kerak. Tushunarlimi? Xo‘p, bugunga yetadi, – Rustam mashg‘ulot tugaganini e’lon qildi.
– Ustoz, qachon musobaqalarga olib borasiz?
– Olib boraman. Jo‘ja tuxumdan chiqishi uchun kamida yigirma kun kerak, po‘choqni yorishga yaraydigan darajada chumdugi qotgan bo‘lishi shart. Xullas, sabr-toqat, iroda va mashq!
– Chempion bo‘lolmaganlar melisaga ishga kirsayam bo‘ladi, a?
– Niyatni yaxshi qilsang-chi! “Chempion bo‘laman”, deb oldingga maqsad qo‘y, intil!
Mehmonlar bolalar tarqalishini kutib turishdi. Nihoyat Elmurod holi qolgan Rustamning yoniga kelib, qo‘l cho‘zdi:
– Salom!
– Vaalaykum assalom, – dedi Rustam xushlamay.
– Yoningizga yordam so‘rab keldim, Rustamjon. Bilaman, meni yoqtirmaysiz, lekin otam zamonidagi gaplarni ko‘tarib yurish sizga yarashmaydi. O‘tgan ishga salovat. Egilgan boshni qilich kesmas, deydilar… Bolalarimizni shogirdlikka olsangiz.
– Shahardayam yaxshi murabbiylar ko‘p.
– O‘zimizda otni qashqasidaymiz-da. Ko‘zdan nariroqda mashq qilishgani yaxshi. Ko‘z tegmaydi.
– Bolalaringiz necha yosh?
– Har xil. Sherzod, nechchidasan?
– Yigirma ikkida.
– Bundan yoshroqlari ko‘p, biroz kattalariyam bor.
– Uzr, men maktab bolalariga o‘rgataman.
– Puliga gap yo‘q. Xohlasangiz oldindan to‘laymiz. Bexijolat.
– Men boshqa maqsadda o‘rgataman. Shogirdlarimni halol chempionlikka tayyorlayman. Meniki – sport.
– Bizam sport tarafdorimiz. Qancha ko‘p chempion chiqsa, shuncha yaxshi! Suyagiyam, go‘shtiyam sizniki…
– Yana o‘sha gap… Bir paytlar meni ko‘cha jangiga tortish uchun ming xil nayrang ishlatgan edingiz. Endi…
– Endi… Men tadbirkor odamman, ochig‘i, qayda pul borligini orqam bilan his qilaman.
– Shunaqa gaplarni jinim suymaydi…
Elmurod hal qiluvchi so‘nggi zarba bermoqchi bo‘ldi:
– Axir o‘qituvchining oyligiga yashaydiganlardan emassiz-u.
– Siz meni g‘amimni yemay qo‘ya qoling. Birovning g‘amini yeguncha…
– Siz birovmassiz-ku, yurtdoshmiz harna…
– Sizni yo‘rig‘ingiz, yo‘lingiz boshqa.
– Javob berishga shoshmang. Har tomonlama o‘ylab ko‘ring. Murabbiylik qilayotganingizgayam ancha bo‘p qoldi shekilli, necha yil bo‘ldi?
– Bir yil.
– Vaqt birpasda o‘tib ketadi. Qarabsizki, bir qo‘lda hassa, bir qo‘lda burnoqlarni shimildirig‘ini artib yuraverasiz. “Keyingi pushaymon – bulbulimni ushlayman”, deydilar. Yoki rostdanam shulardan katta bokschilar chiqadi deb o‘ylaysizmi?
– Chiqadi! Mana shu bolalardan jahon chempionlari chiqadi!
– Jahon chempioni?! – Elmurod kula turib chakagini ushlab qoldi. – Kuldirmang. O‘zim ham boks tushib turaman. Kulsam chakagim og‘riydi.
Rustam iljaydi.
– Bekorga kulyapsiz. Yoshim katta bo‘lsayam uncha-bunchasidan zarba o‘tkazmayman.
– O‘tibdi-ku.
– Sizning orzularingiz haqidayam eshitgandim, – dedi Elmurod kesatiqqa parvo qilmaslikka tirishib. – Ammo bunchalik o‘jarligingizga ishonmagandim. Bo‘ladigan ishdan gapiring. Tarixda o‘zbekdan jahon chempioni bitta chiqqan – Rufat Risqiyev. Ungayam necha yil bo‘ldi? Keyingisi qachon bo‘lishi noma’lum.
– Muhammadqodir-chi?
– Uyam adashib bittagina chiqib qolgan-da.
– Yana chiqadi.
– Rapqondan-a?
– Rapqondan.
– Menga qarang, yigit, qishlog‘ingizga Kubadan manaman degan murabbiylar kelib, tavallo qilsayam mo‘jiza ro‘y bermaydi. Chetda turib kuchanganing bilan qisir sigiring egiz tug‘maydi, deganlar. Esi-hushi joyida odamga o‘xshaysiz-u, gapirayotgan gaplaringizni qarang. Undan ko‘ra tirikchiligingizni qilsangiz-chi! Yo anavi rangida rahmoni yo‘q shogirdlaringizdan birortasi qarsillatib pul sanayaptimi – menga yo‘q deysiz? “Faloncha bo‘ladi”, deng, tamom, vassalom!
– Yana o‘sha gap! Yana pul! Menga qarang, ikkita jiyaningiz Qo‘shtegirmondan velosipedda qatnaydi. Eshitishimcha, ukangizni o‘g‘illari ekan. Ularni yashab turgan uyini “kasal ukamni Hindistonda davolataman”, deb sotib, pulini ko‘cha jangiga tikvoribsiz. Bolalarga g‘amxo‘rligingiz, sportga munosabatingiz shundan ayon!
– Odamlar nimalar demaydi, – dedi Elmurod gangib. – Ukamning bu dunyodan rizqi uzilgan ekan. Nimayam qila olardik. Jiyanlarimni esa “Onam yolg‘iz”, deb kelin ergashtirib olib ketdi. Ukamni xotiniga xo‘jayinchilik qila olmayman-ku. Rus­tamjon, mayda gaplardan balandroq bo‘laylik, do‘stim.
– Xo‘p, xayr!
Elmurod mashinaga o‘tirgandan keyin ham Rus­tamdan ko‘z uzmadi.
– Behuda ishlarga umr sarflab yuradigan g‘alati odamlar ham bor-da. Bunaqalar xohlagan paytimda dunyoga yana kelaman deb o‘ylashsa kerak.
– Shunaqa afandilar bilan hayot qiziq-da, boss.
– Devona degin. Lekin bugun shu devonaning nomi bizga judayam kerak. Falonchining shogirdi degan gapning o‘zi sportchining hurmatini ko‘tarib yuboradi.
– Ha… Boss, balki palakat bosib, jahon chempioni chiqarar? Xudo biladi…
– Bo‘talog‘im, xudoning ishiga aralashish odobdanmas. Sen o‘z ishingni qilib, tekisroq yo‘ldan haydayver. Yaxshi yo‘ldan yur!
– Tushundim, boss, uzr… Otam ham nuqul yomon yo‘lga yurma, deydi.
– Otalar so‘zi – aqlning ko‘zi!

Savdomiz pishmadi
– Ha, taqsir, qishloqqami?
– Qishloqqa, Qobiljon, qishloqqa.
Qobil yo‘lovchilar mashinaga joylashib olgach, tomog‘ini qirib, so‘z qotdi:
– Sobir aka, kaminaga Qobiljon debmas, Abdiqobil deb gapiravering.
– Ie, uzr. Otingizni boshqa qo‘ydingizmi?
– Boshqatdan tug‘ildingizmi, deyavering. Haq yo‘lini tutganmiz, inshollo.
– Mashina qulluq bo‘lsin.
– Qulluq, moshollo.
– Dehqonchilik bu yil zo‘r bo‘pti-da?
– Astag‘furullo! Afandimisiz, taqsir? Yerga tirmashgan yer bo‘ladi. Dehqonchilik bilan tirikchilik qib bo‘larmidi?
– Sizam savdoga o‘tdingizmi?
– Taqvoli bandasiga tepadan tushadi, – dedi Qobil ko‘zi bilan shiftga ishora qilib.
– Tepadan? Qanaqa qilib, Qobil… Abdiqobil?
– Yaxshilab so‘rasangiz, O‘zi beradi.
– Bizgayam o‘rgating.
– Ha, balli! Menam shuni aytaman-da. Bu o‘tkinchi dunyoda xudobexabar bo‘lib o‘tishning oqibati do‘zaxning olovi, vallohi a’lam. Oxiratni o‘ylash kerak, oxiratni, taqsir. Shunda bu dunyo ham obod bo‘ladi.
– Shu dunyoni obod qilolmay dog‘damiz-da, Abduqobil.
– Taqsir, mundoq bizni davralargayam bosh suqib turing. O‘g‘lingiz ham tahorat oladigan yoshga yetib qopti. Mana, mening Abdiqunduzim hazratimning dargohida o‘qiyapti. Maktabni yig‘ishtirgan. Kamgap, odobli bola bo‘lib qoldi, ko‘z tegmasin. – Qobil kutilmaganda mashinani to‘xtatdi. – Ukam, oting nimaydi? Ha, Abdullajon-a? Birpas pastga tushib tur. Ha, balli. – Abdulla mashinadan tushib, eshikni yopgach, shivirlab davom etdi. – Taqsir, bu ibodatlarni dunyoviy mukofotlaydigon birodarlarimiz bor. Davraga kirib, a’zo bo‘lsangiz, ro‘zg‘or ham but, hamyon ham bo‘g‘oz. Mana shu o‘g‘ilchangizni hazratimga bering. Kam bo‘lmaysiz, taqsir.
Sobir biroz o‘ylanib, ikkilanib turdi:
– Uzr, hazrat kim edi?
– Ha, bag‘dodlik Mamasoli hazrat-da.
– Haligi butilka maxsimmi? Bag‘doddagi kitob do‘konini sotib olib, aroq magaziniga aylantirgan o‘shamasmi mabodo?
– Astofurullo! Taqsir, birinchidan, aroq bilan sharobni farqi katta. Sharob Ibn Sinoni kitobidayam bor, shifo deyilgan. Ikkinchidan, hazratim ichishniyam, sotishniyam tashlagan tavbasi kalonlardan. O‘ylab gapiring!
– Shunaqa demaysizmi, men uni yaxshi taniyman. – Sobir oynadan o‘g‘liga qaradi. – Chiq, Abdullajon. Bo‘ldi. Savdomiz pishmadi.

Hasrat
– Bu… er degani buyum-puyummasakan-da! – dedi Shahnoza ovozida yig‘i bilan. – Kuydirgani kuydirgan. Yana meni ustimdan kulgani ortiqcha.
– Nega kuladi? Oyday xotin bo‘lsang, chevarsan, pazandasan…
– Bahona-sabab topib kulgani kulgan. U kuni hovlida kir yuvib o‘tirsam, eshik taqillab qoldi. Chiqsam, oq xalat kiygan bir yigitcha bilan bir ayol turibdi. Shunday-shunday, har ehtimolga qarshi, it-kuchuk, mushuklarni quturishga qarshi emlab yuribmiz, deyishdi. Xo‘p, hozir, dedimu, u kishim yotgan boloxonaga chiqib, kuchugimizni emlatib qo‘yaylik, o‘z oyoqlari bilan kelishibdi, bor-yo‘g‘i to‘rt ming so‘m ekan, dedim. Ma’qul, deb xarom iljayib qo‘limga pul uzatdi, sanamay olaveribman. Quvalab yurib, Bo‘ynoqni tutib, ukolni urishdi. Pulni bersam, haligi veterinar ayol biz bitta kuchukni emladik, siz ikkitaga pul beryapsiz, deydi…
Hidoyat xandon tashlab kulgu boshladi-yu, kaftini og‘ziga bosib, silkinib-silkinib uzoq kuldi:
– Obbo qurib ketmagur-yey, boplabdi-yu…
– Mendayam qolib ketmaydi, bilasanu, qaytib chiqdim boloxonasiga, ha, bo‘ldimi, deydi tirja­yib. Bilib turibman, qaynisingillarimga tayyor latifa ko‘zlab yotibdi. Menam bopladim. To‘rt mingini yostig‘iga tashlab, “Xotirjam bo‘ling, qaynonangiz uyida ekan, u yoqqayam kirdik”, deyishdi, dedim.
– Urmadimi?
– O‘rnidan turguncha hovliga tushib, darvozani yoniga borvoldim. Erindi shekilli, derazadan xezlanib qo‘yaqoldi.
– Rustam akam eringni dilkash, ko‘ngli oq deb maqtaydi. Birovga yomonligi yo‘q, deydi.
– Birovga yomonligi yo‘g‘u, oilaga yaxshiligiyam kam-da… O‘tgan yili latareyaga qiziqib, bitta qo‘yni pulini ko‘kka sovurganidi. Endi xo‘roz o‘yinga tanda qo‘ydi.
– Tavba…
– O‘zi bolalarga yolchitib biror nima olib bermaydi. Tayyor yemlab turgan so‘qimimizni sotib, Rasul polvonni xo‘rozini sotvoldi. Qolgan pulni beliga tugib “dod” deganimga qaramay Jiydaliga qoratomoshaga ketdi…
– Maktab payti eng a’lochilardan edi-ya ering? Fizikada hech kim yetolmasdi.
– Maktab boshqa, hayot boshqa ekan-da, Hidoyat, mana, seni Rustam akang…
Dugonalar hasratlashib, dardlashib eshik tomon yurisharkan, darvozaxona tokchasiga qo‘yib ketilgan bozorlikni ko‘rib, bir muddat gapdan to‘xtashdi.

Qoratomosha
Rustam Jiydaliga yetib borganida davra tomoshabin bilan to‘lib-toshgan, to‘rda Gerakl xom makaron yutgan baboqday qo‘r to‘kib o‘tirardi. Ikki chetda ikki da’vogar xo‘rozini sovutib turar, ularning biri No‘mon edi.
– Qaddingdan ketay, qadrdonlar! – deb hammaning e’tiborini o‘ziga qaratdi davraboshi. – Ana endi bugungi tomoshaning eng zo‘r jangiga yetib keldik. Eslaringda bor, Rasul polvonni xo‘rozi ko‘p janglarda g‘olib chiqib kelayotgan edi. Ana o‘sha qo‘ling o‘rgilsin kulonkir mulla No‘monjonning nomidan jangga kiradi. Raqibi uzunko‘chalik Ixtiyorjonning dakani. Qani, kim kimga tikadi?
– O‘zimiz boshlab beramiz-da bo‘lmasa. Mana, besh yuz ketdi, – dedi No‘mon iljayib.
– Mendan yuz, – dedi Ixtiyor atrofga alanglab.
– Qadrdon xo‘rozimga ming tikaman, – Rasul barmog‘iga tuflab pul sanay ketdi.
– Iya, iya! Hamma No‘monjon tarafga o‘tib ketdi-yu! Birortalaring Ixtiyorjonga ham tikinglar.
– Bizniki doim tavakkal! Gardkam! Ixtiyorjonga ikki ming tikdim, – dedi Gerakl.
Javlon davra aylanib, dov tikkanlarning pulini yig‘di va ikkita alohida qutiga joyladi. Keyin No‘monga yaqin kelib:
– Agar yutsangiz, bir umr Izzat akani choyxonasida biqinga bolish tortib kayf qilishingizga yetadigani yig‘ilib qoldi, – dedi tirsagi bilan shimini ko‘tararkan.
– Yutaman-da! Ertalab Rasuljonning o‘zi xo‘rozimga xom jigar yedirib, oq fotiha berib ketgan. Ko‘nglim to‘q.
– Biziyam quruq qo‘ymassiz, aka, – Javlonning gapiga No‘monning ensasi qotib, eshitmaganga olib qo‘yaqoldi.
Davraga tashlangan xo‘rozlar, odatda, raqibiga haybatli ko‘rinib cho‘chitish istagida hurpaygancha bir-biriga yolg‘ondakam daf qiladi. Lekin negadir No‘monning xo‘rozi parishon va karaxt ko‘rinar, zarbalarga javob qaytarmas, raqib xo‘roz esa to‘xtovsiz cho‘qib, tarsillatib tepardi. No‘mon sarosimada najot qidirib, atrofga alanglay boshladi. Rasulga ko‘zi tushib, u tomonga qarab yurdi. Rasul yelkasini qisib, qo‘llarini yarim ko‘tarib, hayronligini bildirdi. No‘monning olazarak ko‘ziga go‘yo tomoshabinlar uning ustidan qotib-qotib kulayotganday, barmoqlarini bigiz qilib mazaxlayotganday ko‘rindi. U qanotini beo‘xshov yoyib, cho‘kkalab yotgan xo‘roziga, pul solingan qutilarga qaradi. Shu payt davraga kirib kelgan Rustamga ko‘zi tushdi-yu, xo‘rozini dast ko‘tarib, yugurib uning yoniga bordi. Gerakl o‘rnidan turgach, davra suv quygandek tinchib qoldi.
– Bu nima nomardlik? Xo‘rozni tashlang oxirigacha! Yo yengildim deb tan olib qo‘yaqoling!
– Yo‘q-yo‘q! Bu yerda boshqa gap bor! G‘irrom bo‘ldi! – dedi No‘mon talvasaga tushib.
– Nima g‘irrom bo‘ldi? Isboting bormi?
– Bilmayman! Lekin ko‘nglim sezyapti. – Birdan Rasulga qarab davom etdi. – Ha, Rasul… maraz, ertalab jigarga qo‘shib dori berib qo‘ygansan, iplos! Ekspertiza qildiraman!
– Ekspertiza? Balki BMTga borarsan? O‘zing qimorvoz bo‘lsang, nima deb shikoyat qilasan? – dedi Gerakl jahl bilan.
– No‘mon, o‘sha ertalabki jigardan qolganmi? – gapga aralashdi Rustam.
– Bir bo‘lakcha qoluvdi.
– Tamom. BMTga borish shart emas, hoziroq aniqlaymiz. Ketdik!
Rasul kalovlanib Geraklga qaradi. Gerakl shoshib borib, Rustamning yo‘lini to‘sdi.
– Tanishsak bo‘ladimi? Osmondan tushdingizmi?
Shotirlaridan biri Geraklning qulog‘iga sekin shivirladi:
– Bokschi, chempion bu. “Arslon” deyishadi.
Gerakl Rustamga istehzoli qaradi:
– Echkini o‘lgisi kelsa… Nega birovning ishiga tumshuq suqasiz?
– Bular menga birov emas. Siz kimsiz?
No‘mon Rustamga shivirlab, uni tanishtirdi:
– Gerakl degani shu bo‘ladi.
– Tushunarli.
Gerakl Rustamning bilagidan ushlab, chetga tortdi:
– Gaplashib olaylik.
– Nimani gaplashamiz?
– Maqsad nima o‘zi?
– Pulimni qaytarib bersin! – deb oraga bosh suqdi No‘mon.
– Bu erkaklarni o‘yini. Lafz oltindan qimmat! Yo xabaringiz yo‘qmidi? –haq talasha boshladi Ixtiyor.
– To‘xtanglar! To‘xtanglar! – dedi Gerakl ikkala qo‘lini ko‘tarib. – Rostanam tushunmovchilik bo‘lganga o‘xshaydi. Rasul, beri kel! Xo‘rozga nima bo‘lgan? Bularning shubhasi rostmi?
– Endi, boss, bu dunyoda tovuqdan nozik narsa yo‘q. Bir kasal tegsa, yoppa qiriladi. Qorason bo‘lganmi, oftob urganmi – itim biladimi. Men do‘stlik qilib, Najim qassobdan yangi jigar opkepman-a… Esiz, xo‘roz. Nobop qo‘lga tushgan ekan-da.
– Birodarlar, bunday qilamiz, biz uchun eng asosiysi – adolat. Rasul, No‘monni pulini qaytarasan, No‘mon, tikkan pulingni sanab ol. Ixtiyor, No‘monning xo‘rozi qochgani yo‘q. Demak, durang bo‘ldi. O‘zingni bos. Dov tikkanlar haqini qaytarib olsin, jang bekor bo‘ldi. – Gerakl Rustamga qarab so‘zini ulab ketdi. – Qalay, do‘stim? Shu kerakmidi? Muammo hal.
– Muammo hal bo‘lgani yo‘q. Bu yerda juda katta masala bor. U osonlikcha hal bo‘ladiganga o‘xshamaydi. Afsuski, – Rustam atrofdagi bangilarga, o‘smir bolalarga, xo‘roz ko‘targan yigitlarga bir qur nazar tashladi, – bu illat gazak olib bo‘pti-yu, biz bexabar qopmiz.
– Mana, davramizga xo‘jayin ham topildi, – dedi Gerakl jahli chiqib. Keyin vajohat bilan so‘radi. – Balki ulush ham berishimiz kerakdir? Qancha so‘raysan?
– Qancha emas, nima so‘raysan, degin.
– Xo‘sh, nima so‘raysan?
– Daf bo‘l! Biznikilarni tinch qo‘y! Bo‘lmasa… chiqqan joyingga…
– Voy-vo‘, qo‘rqib ketdim-ku. Sendaqalarni ko‘pini ko‘rganman, ukam. O‘zingni er bilsang, o‘zgani sher bil, deyiladi o‘zbek maqolida. – Gerakl yig‘ilganlarga qarab ovozini bir parda ko‘tardi. – Bu Arslon emish, bilasizlar, arslon-parslonlar sirkda tomosha ko‘rsatib, qorin to‘qlaydi. Lekin bo‘ri, – shu yerga kelganda ko‘ksiga shappatlab qo‘ydi, – hech qachon luqma ilinjida yaltoqlanmaydi, bosh egmaydi. Bo‘rini qamchi zarbi ham sindirolmaydi.
– To‘g‘ri, lekin bo‘ri bilan chiyabo‘rini farqi bor. Ammo ikkala toifaniyam kasbi – o‘g‘irlik, talonchilik. Hatto quyonlargayam to‘da bo‘lib tashlanadi. – Rustam Geraklning atrofiga yig‘ilib olgan to‘daga, Ixtiyor, Rasul, davraboshi, Javlon va shotirlarga birma-bir qarab chiqdi.
– Tomosha tamom! Tarqalinglar! – davraboshi Geraklning fikrini uqib, e’lon qildi, – keyingi tomoshaga yana xabarlashamiz.

Qani ketdik, shunqorlar!
– Odamni chipor cho‘chqadan farqi shuki, unda maqsad, orzu bo‘ladi. Ana shu orzusiga yetish uchun izlanadi, mehnat qiladi. Mashhur bokschimiz Rufat Risqiyevni ko‘rganman, gaplashganman. Oddiygina, o‘zimizga o‘xshagan odam. Faqat farqi shuki, u o‘z oldiga qo‘ygan maqsadi yo‘lida kecha-yu kunduz mashq qilgan, qiyinchilikdan qo‘rqmagan. Shunday, agar sizlar ham o‘zingizni qo‘lga olib, astoydil kirishsangiz, dunyoga mashhur sportchi bo‘lasiz. Qayerga borsangiz hurmat bilan qarshi olishadi…
– Ol-a…, – dedi bolalardan biri qashamshanglik qilib, – meni ushlanglar! Dunyoni piyoda aylansak, shippagimiz chidarmikan?.. Sigirimni kechgacha ikki marta sug‘orishim kerak. Yo‘-o‘, to‘g‘ri kelmaydi.
– Oldingi o‘qituvchimizam futbol jamoasi tuzmoqchi bo‘lgandi. Hozir qayerda ekan-a? – deb gap qotdi boshqa bir bola.
– “Neftchi”ga murabbiy bo‘p ketgandir…
Saf boshi bola gapini tugatar-tugatmas bosh ko‘tarib qaradi-yu, shundoq yonginasida turgan Rus­tamni ko‘rib dami chiqdi.
– Isming nimaydi?
– Adham.
– O‘sha murabbiy Sarkisyanmidi? Tuzolmaganmidi futbol jamoasini?
– Ha-a… – dedi bola dovdirab. – Bolalarni to‘p­lash sal qiyin bo‘lgan. Hech kim ishonmagan.
– Boks boshqa gap, – dedi yana birinchi bola masxarabozlik qilib. – Urishishni o‘rganib olsak bo‘ldi-da. – Tizzasini chala bukib, qisqa hushtak chalib, havoga burama zarbalar berdi. – Xusht-xusht…
Rustam unga beparvo qarab qo‘yib, tomog‘ini qirdi-da, davom etdi:
– Agar kimda-kim boksni mushtlashish uchun o‘rganmoqchi bo‘lsa, undaylarga – katta ko‘cha. Men bezorilarni tayyorlaydigan janjalxona ochmoqchi emasman. – Bolaga yaqin kelib, ko‘zlariga qattiq qaradi. – Boks birovni urish uchun emas, o‘zingni himoya qilish uchun kerak. Sog‘lom bo‘lish uchun, xarakterni shakllantirish, irodani mustahkamlash, qisqasi, erkak bo‘lib ulg‘ayish uchun o‘rganiladi. – Bolalar jiddiy tortib, qadlarini rostlay bosh­ladi. – Zo‘r sportchi ota-onasini, qishlog‘ini, yurtini faxriga aylanadi. Kim kuchli? Avvalo, o‘ziga kuchi yetgan, o‘zini to‘xtata oladigan odam kuchli. Agar kim ana shunday erkak bo‘lishni xohlasa, har kuni darsdan keyin soat beshda kelishi mumkin.
– Fizkultura darsiga kirmasak ham bo‘laveradimi unda?
– Adhamjon ukam, darsga kirish shart. Yaxshi shug‘ullansang, mayli “5” qo‘yib berarman. Lekin boshqa darslarni ham yaxshi o‘qish kerak. – Safda turgan Azizga do‘stona ko‘z qisib qo‘ydi. – Ishonchim komil, oralaringdan haqiqiy sportchilar chiqadi! Nima deding, Aziz?
Aziz kulimsirab, bosh irg‘adi.
– Qani ketdik, shunqorlar!
Bolalar Rustamga taqlidan qo‘llarini ko‘krak­larida musht qilib bir maromda yugura ketishdi.

Ahli xomovqat
– Men hayronman, o‘rtoqlar, juda hayronman. Ona suti og‘zidan ketmagan norasida bolani begona odamlarni qo‘liga butunlay topshirib qo‘yish… Tavba! Ularni na yuridik hujjati, na vakolati bor…
Nozir so‘z qo‘shdi:
– Qobil aka majburiy ta’lim to‘g‘risidagi qonunni buzib, Abdiqunduzni maktabdan ajratib oldi. Nima, davlat yo‘qmi? Hukumat yo‘qmi? Jamoatchilik qayoqqa qarayapti?
– O‘rtoqlar, shahar bedarvoza emas. Qishloq ham. Hammamiz tomoshabin bo‘lib turaversak, ertaga nima bo‘lishini Xudo biladi. Shuni o‘ylaysizlarmi, opa?
– O‘ylaymiz. Meniyam yurakkinam ezilib ketdi. Ixtiyor mendamas-u… Bolamni hidini qo‘msab, uxlolmay chiqaman, – Abduqunduzni bag‘riga tortdi onasi.
Shu payt “Jiguli” mashinasi qattiq tormoz berib to‘xtadi. Ko‘zlari ola-kula Qobil davraga kirib keldi.
– Birovni pushti kamaridan bo‘lgan bolasini, ahli ayolini davraga olishga nima haqqing bor senlarni kim bo‘lishingdan qat’i nazar?! – So‘ng mushtdekkina bo‘lib o‘tirgan xotiniga qarab o‘dag‘ayladi: – Tur, ketdik! Boshingda men turib, he, ojizai nopok!.. Uyda gaplashamiz!
– Shoshmang, Qobilboy. Bu bola sizning farzandingiz, lekin bizgayam begonamas. Buni taqdiriga biz ham mas’ulmiz, – dedi faollardan biri Muxtor sartarosh.
Qobil uning yuziga qaramay turib zarda bilan javob qaytardi:
– Siz o‘z bolalaringizni eplang. Kechasi-yu kunduzi kalta ishton kiyib, sakillab ko‘chada chopgani chopgan. Sportchimish. Ha, o‘rgildim!
Qobilning bu so‘zlari Rustamning otasiga tegdi. U tizzasiga tayanib o‘rnidan turarkan, hamma birvarakay shu tomonga qarab nafas yutdi.
– Qobiljon bizning Rustamboy bilan sinfdosh. Mana bundayligidan, – otaxon kafti bilan tizzasidan yuqoriroqni o‘lchadi, – billa-billa katta bo‘lishgan. Nima jin urdi, tuppa-tuzuk yurgan bola birdan o‘zini qaritib, soqol qo‘yib, oq do‘ppi kiyvoldi. Hammadan ajrab, surunkali qichimaga yo‘liqqanday doim asabiy yuradigan bo‘ldi. Men necha marta aytdim, Qobiljon, ota-bobolarimiz tutumidan qolma, eng to‘g‘ri yo‘l o‘zimizniki, Imomi A’zam o‘zimizdan chiqqan, nima qilasan chegaradan chiqib? Namozingni o‘qib, ishingni qilib yuravermaysanmi “Dil ba yoru dast ba kor”, deb…
– Qaysi yo‘l to‘g‘riligini Robbil olamiyn sizdan yaxshiroq biladi, siz adirdagi toshingizni tering! Xo‘pmi?!
Otaxonning yuziga g‘azabdan qon tepdi. U Qobil tomonga shaxd bilan ikki-uch qadam tashlagandi, o‘rtaga nozir tushib, quloch yozib to‘xtatib qoldi. Shu ko‘yi nozir yonboshiga bosh burib, zarda bilan o‘shqirdi:
– Menga qara, o‘v, Qobil! Sen qonunga zid ish qil­yapsan. Tag‘inam yuz-xotir qilib turibmiz. O‘ynashma, bola! Asli bu qilmishlaring qip-qizil jinoyat. Oborib G‘ishtko‘prikning orqasidagi yerto‘laga joylab qo‘yaman, Xudo aytgan kuni mulla mingan eshakday bo‘p chiqasan!
– Jinoyatchi bo‘lsam, jazolanglar! Bolani haq yo‘lga solish jinoyat bo‘lsa, meni otinglar, osing­lar! Shoyadki shahid ketsam! – dedi Qobil ikkala kaftini boshi uzra cho‘zib.
Nozir chaqqon harakat bilan yig‘lamsirab turgan Abdiqunduzning ko‘ylagini ko‘tarib, qo‘ranta-qo‘ranta kaltak izlarini ko‘rsatdi:
– Shu yo‘l bilan to‘g‘ri yo‘lga solinadimi bola? Nega maktabga yubormayapsan?
– Bu meni ishim!
– O‘chir-ye, endi seni ishing emas! Mana endi rasman shug‘ullanaman! Davlatni ishi o‘yinchoqmi?
Qobil bolasiga qarab o‘shqirdi:
– Maktabga borasanmi, a, borasanmi?!
Bola dami ichiga tushib kalovlandi:
– Yo‘-o‘q…
– Seni kim urdi?
Bola battar qo‘rqib ketdi:
– Hech kim… O‘zim yiqildim.
– Sizlarda savol bormi? Yana nima deysizlar? E-e, qo‘llaringdan kelganini qilinglar! Ahli xomovqat!
Bolani sudrab, mashinaga o‘tqazdi. Xotini esa ularning ortidan piyoda yo‘lga tushdi.
– “Xomovqat” dedimi? Nima degani u?
– “Hamoqat” demoqchi bo‘ldi, shekilli. “Ahmoqlar” degani.
– O‘bba qistalag‘-yey…

Chiqmagan jondan umid
– Zo‘rsan-da, Rustam!
– Shogirdingizman-da, ustoz!
– Baribir o‘z aytganingni qilding-a?
– Noto‘g‘ri bo‘ldimi?
– Yo‘q. Lekin baribir Elmurod Do‘ltadan cho‘chisang kerak, deb o‘ylovdim. Har holda, mafioz degan nomi bor.
– Qanaqa mafioz?! Ularning po‘stagiga kuya tushib bo‘lgan. Agar o‘shaning dag‘dag‘asidan qo‘rqib, jiyanini g‘olib deb e’lon qilsam, burdimiz ketib, hammamizga bir umrlik isnod bo‘lardi.
– Sen-ku adolat qilding. Xalq ko‘rib turibdi. Lekin manavi Anvar bilan Sohib burama qorin bo‘lgandek burishib o‘tirdi. Imkon bo‘lsa-yu, musobaqadan oldinroq sovrinni Do‘ltaning jiyaniga tutqazvorsa…
– Qo‘ying-ye shularni!
– Ha bo‘pti, qo‘ydim. Shogirdlaring ancha ko‘payib qoldi, a?
– Ha, asta-sekin ko‘payyapti. O‘ylab qarasam, asosiysi, odamlarni sportga munosabatini o‘zgartirish kerak ekan.
– Hozir senga juda qiyin. Hammaning ko‘zi senda. Futbolda bir achchiq haqiqat bor: to‘p kimda bo‘lsa, o‘shaning oyog‘iga tepishadi. Ishqilib, hafsalang pir bo‘lmasa bo‘ldi.
– Sizdayam o‘smir shogirdlar ko‘p-u, lekin katta sportga o‘tib ulgurishmayapti, a?
– Ha, o‘sha eski kasal – yo armiyaga ketib, keyin melisaga ishga kirib ketadi, yo bir-ikki marta yutqazsa, qo‘lni yuvib qo‘ltiqqa uradi. Bahona – tirikchilik to‘rvasi. Ko‘plari chetga pul ishlashga chiqib ketishyapti. Achinasan. Uvol-da, uvol! Shunday yigitlar…
– Ha, murabbiylik ham qiyin ekan. Endi tushunib yetyapman.
– Nimasini aytasan, qoziqqa bog‘langan buqachaday ring atrofida bir umr aylanib, infarkdan boshqa natijaga erishmaganlar ham ko‘p. Senda esa real imkon bor. Yaxshi niyat bilan ishlash kerak.
– Yaxshi niyat – yarim g‘alaba, deysiz-ku.
– Tarbiyani bo‘shashtirma.
– Ha, ishlaymiz… Ishlayveramiz! Arslon izidan – yigit so‘zidan qaytmaydi…
– Arslonday yigitlarimiz ko‘p.
– Hali jahon chempionlari ham chiqaramiz.
– O‘-o‘, iloyim! Hayot shu ekan-da, Rustamjon. Avvaliga o‘zing harakat qilasan. Hech narsaga kallak urolmagach, keyin shogirdlaringga ko‘z tikasan. Bunisi yanayam qiyin: bola birovniki, jon birovniki… Qarabsanki, Azroil Shakir tentakning mushtiday aylanib qansharingga kep turibdi. Hah, attang, Mamadali kattang, deb ketaverasan!
Jang tugab, sudya-informator ringga chiqishi kerak bo‘lgan hakamlarni e’lon qildi:
– Referi – xalqaro toifadagi hakam Sodiq Bo‘tayev. Yon hakamlar: Rustam Majidov, Shavkat Bobomurodov, Alisher Boymurodov, Akmal Jumamurodov, Olimjon Suyarov!
Rustam o‘z nomini eshitishi bilan o‘rnidan turib, ring tomon yurdi.

Aytdim-ku, bokschi bo‘lmoqchiman!
– O‘zimni o‘g‘ilbola jiyanim! Senam bir ko‘rasanmi? Bir hidlagin…
– Yo‘q-yo‘q! Dadam bilsa, o‘ldiradi!
– Ibi, bittagina o‘g‘lini-ya? Hech qachon!
– Haligi kuni sal qoldi onam bilan ikkalamizni otib tashlashlariga.
– Opamga bir narsa bo‘lsa, dadangni sog‘ qo‘ymayman! Men or-nomusli, mag‘rur yigitman, qonga qon, jonga jon! Aytib qo‘y!
– Ko‘rsangiz dirdov qo‘ziday qaltirab, suzma qip qo‘yasiz-ku qo‘rquvdan. Gapni qaranglar!
– Bu gaplarni qo‘yatur. Vaqti kelib men ham kimligimni ko‘rsatib qo‘yaman. Se-ye-yen, anavi “shakarcha”dan menga maydalab, misqollab olib chiqmasdan, yarim kilocha amallasang bo‘lmaydimi? Toshkentga oborib, o‘ynatib kelardim.
– Toshkentda sport do‘konlari ko‘p-a?
– Hamma do‘kon Toshkentda-yu. U yerdagi marketlardan voyvoyakni tirik bolasiniyam topsa bo‘ladi.
– Menga voyvoyakni bolasimas, boks qo‘lqopi kerak. Keyin mashq qopiyam.
– Olamiz. Menga qara, senga nimaga kerak u matohlar? Bokschi bo‘lmoqchimisan? Undan ko‘ra chilim opkesak-chi? Yonboshlavoli-ib, ichagini bilagingga o‘rab tortganga ne yetsin? Vat-tat!
– Chilim? Unda o‘tmishga qaytish bo‘p qolmaydimi, tog‘a? Eshiting, Rapqonda boks to‘garagi ochilibdi. Rustam aka degan chempion ochibdi. O‘zim ko‘rdim. Bolalar maza qilib boks tushishyapti.
– Boks yaxshi-yu, zarbalari yomon-da. Burning sinadi, miyang chayqaladi.
– Tog‘a, miya boshqa narsalardan ham chayqalmaydimi? Masalan…
– E, buni kayfini bilarmiding… Maza qilasan-da. Ke, bir ko‘r!
– Aytdim-ku, bokschi bo‘lmoqchiman deb!

Bo‘yingdan akang!
– “Rapqon” ajoyib joy ekan,
Bir ko‘cha ketgan soy ekan.
Salqin sufa hoy-hoy ekan,
Kim ko‘rsa hangu mang ekan.

Menimcha, siz meni eshitmayapsiz, bo‘yingdan akang.
– A? Eshityapman, domla. Muqimiyning “Sayohatnoma”sini o‘qiyapsiz.
– Xayolingiz parishon bo‘lsayam qulog‘ingiz ding. Muqimiy domla she’rni quloqda qoladigan qilib mixlab ketgan-da o‘ziyam.
– Domla, bu she’rni qishlog‘imizda bilmaydigan odam yo‘q.
– Qishloqda adabiyotga mehr o‘zgacha-da, bo‘yingdan akang!
– Adabiyotga mehr qanchaligini bilmadim-u, ammo bu she’rda qishlog‘imiz nomi borligi uchun qiziqardik. Paxtadayam aytib yurardik.
– Demak, odamlar yashab turgan qishlog‘iga, yurtiga befarq emas. Qishlog‘ing nomi o‘z ismingdek yoqimli eshitiladi. Dunyoga chiqsang, O‘zbekiston deyilsa, odamning yuragi jimirlab ketishi aniq. Buni shoirlar tasvirlasin-da…
– O‘tgan oy boks bo‘yicha “Rapqon-open” musobaqasini o‘tkazdik. Boshqa tumanlardanam kelishdi. Siz ham o‘tkazing “Adabiyot gulshani” kechasini. Kelishsin qo‘shni qishloqlardan…
– Kelisharmikan, bachkana ko‘rinmasmikan, bo‘­yingdan akang!
– Mashhur shoirlarni qishlog‘imizga chaqiring. Kerak bo‘lsa, yoningizdan sarf-xarajat qiling.
– Iya, munday qilib… – Mirkomil domla ko‘rsatkich barmog‘i bilan peshonasidagi terni sidirayotgandek ko‘rsatdi. – Topgan oylikka-ya?! Men axir bu pulni mushtlashib topganim yo‘g‘u…
– Nima bo‘pti? Menam o‘qituvchiman. Kerak bo‘lsa sarflayman.
– Hakamligingizga-chi, pul to‘lashmaydimi? Boksni-ku, mayli, tekinga o‘rgatarsiz. Lekin shaharma-shahar yurib, musobaqalarga qozilik qilganingizgayam to‘rt-besh so‘m atashsa kerak?
– Hakamlik uchun oylik olmayman. O‘sha musobaqa kunlarida ishlaganimga haq to‘lashlari mumkin. Lekin mashinada benzin sarflab borishim qimmat­roqqa tushadi. Bu shunchaki qiziqish…
– Boyga balo urarmidi, a? Bo‘yingdan akang, bog‘u rog‘ingiz-chi? Yerlaringiz bilan mol-holingizni gapirmasayam bo‘ladi.
– Qanaqa bog‘u rog‘? Bo‘sh vaqtimda uzumzorga qarayman. Ish bilan bo‘lib, ko‘pincha ketmon ushlashga vaqtim bo‘lmaydi. O‘rikzor keliningizga tan. Yaxshi bilasiz, uyam maktabdan ortmaydi. Asosan, aka-ukalari qarashadi. Qaynog‘alarim…
– Menam shuni aytaman-da. O‘qituvchi o‘qituvchiligini qilishi kerak, bo‘yingdan akang.
– Domla, soliqchimisiz, surishtirib qoldingiz? O‘zi shundog‘am bokschilarimni zaril bo‘lganda darsdan qo‘yib yubormay xunob qilasiz.
– Oldin darsni qoyillatib qo‘ysin, keyin bosh­qa hunarni boshini tutsin.
– Boks bilan shug‘ullantirib, jamiyatga hech bo‘lmasa sog‘lom yigitlarni yetkazib bersak, buning nimasi yomon?
– Lekin adabiyot otamdan kuchli, degan edi Abdulla akam. Adabiyot inson tafakkurini shakllantiradi, o‘zgalarga mehr-oqibatli bo‘lishni, sevishni, sevilishni o‘rgatadi.
– Sport ham el-yurtga muhabbatni kuchaytiradi. Mana, bugun o‘quvchilarimiz viloyat birinchiligida tumanimiz sha’nini himoya qilishdi. Yomonmi?
– Yutishdimi?
– Albatta.
– Siz hakam bo‘lganingizdan keyin yutishadi-da, bo‘yingdan akang.
– O‘zimni shogirdlarimga hakamlik qilmayman.
– Boshqa hakamlar sizni yuz-xotir qilishadi-yu, a?
– Bizda unaqasi yo‘q. Hammasi xolis.
– Hali, bokschilardanam ul-bul olmaymiz dersiz?
– Nima olamiz?
– Nima bo‘lardi, kim ko‘proq bersa, o‘sha chempion-da. Bo‘lmasam shundan shunga quruqqa borib hakamlik qilmasangiz kerak. Mushuk ham bekorga oftobga chiqmaydi, deyishadi, bo‘yingdan akang.
Rustam mashinani taqqa to‘xtatdi, domla old oynaga qapishib qoldi:
– Bu yog‘i oshib tushdi! O‘rganchik sartaroshni qaychisiga o‘xshab qulog‘im yonida shaqillayversangiz hozir mashinadan itarib tushirib yuboraman, bo‘yingdan akang! U yog‘iga piyoda ketasiz she’rlaringizni o‘qib, bo‘yingdan akang!
– Gapiring, bo‘ying…
– Hozirgi gapingizni bir gapirdingiz, boshqa eshitmay! Tushunarlimi?
– Tushundim… Uzr…
– Dadam aytardi, odam o‘z ishiga tirikchilik vositasi deb qarashni boshladimi, ish rasvo bo‘lgani shu, deb. O‘qituvchi darsni o‘tdimmi – o‘tdim, shifokor bemorni ko‘rdimmi – ko‘rdim deb yuraversa hech qachon birimiz ikki bo‘lmaydi. Har kim o‘z ishiga… sizning tilingizda aytganda, ijodkor sifatida qarashi kerak. Izlanishi kerak. Shundan zavq olishi kerak.
– Ie, otangizga rahmat, Rustamboy. Sizdan bunaqa gaplar chiqadi deb hech o‘ylamovdim. Faylasuf ekansizu…
– Domlajon, bolalardan kimdir jahon chempioni bo‘lsa, menga sariq chaqalik moddiy foyda bo‘lmasligi mumkin, lekin menga ana shu umid va orzu kuch beradi. Ilhom beradi. Ilhomni tushunasiz-ku, a?
– Bizam xohlaymiz shuni. Lekin Kuba, Rossiya, amerikalik bokschilar “boshqa boks tushmaymiz”, deb oqpichoq-qorapichoq qasam ichib, choyxonada halpana oshga o‘tvolishmagandir? “Oldin Rapqondan Rustamjon chempion chiqarsin, keyin ringga qaytamiz”, deb gazetaga qarta urib o‘tirishmagandir?
– Ha, aynan Rapqondan chiqadi. – Orqa o‘rindiqqa ishora qildi Rustam. – Mana shu bolalar bir kun kelib chempion bo‘lishadi.
– Nega bunchalik ishonch bilan gapiryapsiz, bo‘­yingdan akang? Bizni qora ko‘zlarni dunyo darajasida nom qozonishiga boshqalar indamasdan yo‘l qo‘yib beradi deysizmi? Siyosat bor, katta siyosat. Vey, butun dunyo bir-birini oq kaltak – qora kaltak qilib yotibdi. Bozorlar egallangan, jumladan, sport bozorlari ham. Siz va bizga o‘xshaganlar maydon atrofida aylanib “chuli-chuli” bo‘lib yuraveradi.
– Xo‘p, nima qilish kerak? Shunaqa ekan deb qo‘l qovushtirib bir chekkada yelka qisib turaverish kerakmi? Domlajon, hayot kurashdan iborat. Haqingni birov bermaydi, o‘zing ayirib olasan, deganlar.
– Obbo siz-yey, jadidlarni gapidan tushdingizu. Qoyil lekin, besh!
– Domlajon, imkon bo‘lganda menam kitob varaqlayman. Ja-a chalasavodga chiqarib qo‘ymang. O‘sha jadid deganingizni davri mana endi boshlandi. Odamlarni fikrini uyg‘otish, o‘zini tanitish, g‘ururini ko‘tarish payti keldi. Agar yana Sho‘ro davridagiday o‘z yurtimizda dumimizni qisib yuraversak, bir kuni yer yuzidan supurilib ketishimiz hech gapmas!
– To‘g‘ri-ku, lekin o‘sha siz aytgan odamlar sizni to‘g‘ri tushunib, qo‘llab-quvvatlasharmikan? Ishqilib xarsangga tirab qo‘yib, Hamza qilvorishmasa deyman-da!
– O‘sha qurbonlar sabab siz va biz bulbuligo‘yo bo‘lib sayrab yuribmiz. Domla, kechirasiz, siz qo‘zg‘adingiz, ko‘nglim tubidagi gaplar chiqib ketdi. Odam bir marta dunyoga keladi. Odamday yashab o‘tish kerak. Undan yaxshi nom, yaxshi ishlar qolishi kerak.
– Ha-a, Hidoyat kelinimdan adabiyotshunoslik sizgayam ancha o‘tibdi. Aytishadi-ku, siniqdan boshqasi yuqadi, deb. Sizga qoyil qoldim. Tan berdim. – Mirkomil domla boshi bilan bolalarga ishora qildi. – Bu tirranchalarni musobaqalarda qo‘lga kiritgan sovrinlari qovoqlaridagi bejama naqshlarda yaqqol namoyon bo‘lib turibdi. Ketdik, haydang!
– O‘zi, sizni ko‘rganda to‘xtamay o‘tib ketsam bo‘larkan, domla.
– Kengroq bo‘ling, Rustamboy. Siqilmang. Hah, bo‘yingdan akang!
Rustam mashinani yana o‘t oldirdi. Mirkomil domla mahallasi boshida quyuq xayrlashib tushib qolgach, Rustam shogirdlariga qayrilib savol tashladi:
– Abdulla, birinchi jangda raqibingdan qo‘rqdingmi?
– Yo‘q.
– Yutqazib qo‘yishingga sal qoldi-yu. Birinchi raund deyarli uning ustunligida o‘tdi. Yaxshiyam polpislanib, tuzukroq zarba berolmadi. Seniyam cho‘chiyotganing sezilib turdi.
– Basharasidan qo‘rqdim. G‘adir-budur, vahimali ekan.
– Uning basharasini g‘adir-budurligi – yomon bokschiligidan, – dedi kulib Rustam. – Zarbalarni o‘tkazaverib shunaqa bo‘lib qolgan. Sen-chi, yuzi tekis raqibingdan ehtiyot bo‘l. – Mashina peshoynasidan Abdullaga qaradi. Keyin oynani to‘g‘rilab, o‘zining yuzini ko‘zdan kechirdi. – Raqibingni yuzi tekis, burni pachoqlanmaganligi uni zarba o‘tkazmaganidan dalolat beradi. O‘zi, umuman ringda qo‘rqma. “Avval zarba o‘tkazmagan bo‘lsa ana endi mendan yeydi”, degin. Tushundingmi?
– Tushundim.
– Tabriklayman yana bir marta!
– Rahmat.
– Kirib, uyingdagilarniyam tabriklardim-u, ayangni fe’li chatoq-da. Shoshma, biz ketgandan keyin kir.
Mashinaga o‘tirib, motorni o‘chirmasdan kutib turdi. Birozdan keyin Abdullalarning hovlisidan onaning hayajonli ovozi eshitildi:
– Voy bolaginam, keldingmi? Voy bolam-a! – Ovoz birdan vahimali tus oldi. – Ko‘zingga nima qildi? Iloyo ilovando, qo‘lginasi sinsin urgan kasofatning! Rustam akang qaqqa qaradi?
Onaning yig‘i aralash tovushini otaning guldiragan ovozi bosib ketdi:
– Turqingga bir qara, o‘v, xumpar, olomonni etigi tagida qop ketgan atlas ko‘ylakka o‘xshab qopsanu! Men sendayligimda tegirmonchini yordamchisiydim. Ro‘zg‘orga qayishardim. Otamni hurmat qilardim. Sen bo‘lsang, bittagina sigirniyam eplayolmaysan. Qani bu yoqqa kel-chi! He!..

Qoidasi qoidasizlik
– Sen o‘zbekistonliksan-a?
– Ha.
– Hozir boshqa davlatni jangchisiga pul tikding-a?
– Ha, tikdim. Besh ming.
– Yutib olganingdan xursandsan-a?
– Yutgan odam xafa bo‘larmidi? Xursandman. Osmondan tushganday bo‘ldi.
– Lekin senda o‘n karra, yuz karra ko‘proq pul topish imkoni bor.
– Qanday imkon?
– Sen tarafdagi qoramag‘iz bolalar iligi to‘q, chayir bo‘ladi. Bizda o‘smirlar o‘rtasida ham shunaqa chempionatlar o‘tkaziladi. Tushundingmi?
– Tushundim. Qoidasi qanaqa?
– Qoidasi qoidasizlik. Qolgan gapni keyin gaplashamiz. Meni telefon raqamimni yozvol…
– Meniki… Ismim Elmurod.
– Salomat bo‘l. Keyin gaplashamiz.

Men soppa-sog‘man
– Yana keldilaringmi? Aytdim-ku, iloji yo‘q, sizlarni ololmayman. Yoshlaring yetmaydi. – Rustam xuddi velosipedi qulasa biror vahimali korhol yuz beradigandek biri rulni, biri egarni mahkam changallagan aka-ukalarning kattasiga qarab, so‘zida davom etdi. – Nechchida o‘qirding?
– Yanagi yili beshinchi sinfga o‘taman.
– Hozir to‘rtinchidamisan? To‘g‘risini ayt!
Bola bo‘shashdi:
– Uch…
– O‘zi velosipedni tepkisiga oyog‘ing zo‘rg‘a yetyapti-yu! Shuncha yo‘ldan qatnash osonmi? Qo‘shtegirmondayam boks seksiyasi bor-ku!
– Rapqonda yaxshi o‘rgatisharkan… o‘rgatarkansiz.
– Kim aytdi? Bolalar, sira iloji yo‘q. Mashg‘ulotlar peshindan keyin beshda boshlanadi. Qishda vaqtli qorong‘i tushib qoladi. – Aybdorona yer chizib turgan aka-ukalar e’tiroz bildirmoqchi bo‘lib bosh ko‘tarishdi. Rustam ularni gapirgani qo‘ymadi, – ota-onalaringdan so‘raganmisizlar? “Rapqonga qatnamoqchimiz”, deb aytganmisizlar?
– Otamiz o‘tib ketgan. Buvim bilan turamiz. Buvimga aytdik. Ayam ham yo‘q demadilar.
– Boksga demagansizlar-da, to‘g‘rimi? – biroz sukutdan so‘ng yana savol berdi, – boshqa qarindoshlar bormi hol-ahvol so‘rab turadigan?
– Bor, – deyishdi bolalar istamaygina.
– Ha, mayli, – Rustam zaruratsiz bosh qashidi, – bo‘lmasam, beshdamas, uchda kelinglar. Har kuni kelish sizlar uchun majburiymas. O‘zlaringni maktablaringdayam dars qoldirmasdan yaxshi o‘qish shart. Yo‘lda ehtiyot bo‘lasizlar.
– Xo‘p, rahmat, ustoz!
– Seni nega ranging past? Kasal-pasalmasmisan? – Rustam egilib, kichkinasiga sinovchan qaradi.
– Shamollagandim.
– Unda bir yo‘la tuzalganda kelasan. Sog‘liqqa e’tiborli bo‘lish kerak. Bugun sizlarga javob, uyga borguncha kech tushib qoladi. Tezroq bora qolinglar.
– Men soppa-sog‘man. Yo‘talganim ham yo‘q. Hozircha o‘zim kelib turaveray, – dedi kattasi velosiped egaridan oyoq oshirarkan.
– Mayli, ertadan boshlab mashg‘ulotlarga kelaver.
– Rahmat, ustoz! Xayr!
Bolalar velosipedga mingashib yo‘lga tushdi. Ularning ortidan qarab qolgan Rustam katta tugun ko‘tarib kelayotgan onasini ko‘rib, shoshib odimladi.
– Men uyga borib kelaman. Kelgunimcha arqonni tarang tortib, ringni tayyorlab qo‘yinglar, – dedi bolalarga. Ariqdan hatlab o‘tib, tugunga qo‘l uzatdi:
– Menga bering, aya. To‘y yaxshi o‘tdimi?
– Ha, Mo‘tabarxon hoji ona nevarasiga beshikto‘yi qildi. Muqaddamxon ham toza niyat qilgan ekan. Yallachilarning ovozi bu yerga ham eshitilgandir. Ozoda artis rosa qizdirdi. Nevara to‘yi boshqacha-da.
Rustam jimgina bosh egib, onasiga ergashdi.

Meni buyuk ishlar kutyapti
– Ha, hormanglar, qo‘ykatak quryapsizlarmi? Oxuri qani? – Javlon mototsiklga qiyshiq o‘tirib, bir oyog‘ini yerga tirab bepisand gap qotdi, – arqon orasidan babachoqlar chiqib ketadi-ku. – O‘zining gapi o‘ziga nash’a qilib, osmonga qarab kuldi. – Vah-hah-hah-ha!
– Bu katakni senga atab qurayotgandik. Vaqtida kelding. Kir-chi, qayeridan chiqarkansan? – dedi Aziz vajohat bilan.
– Menga vazning to‘g‘ri keladimi? Yo ikkitang bir bo‘lib chiqasanmi?
– O‘zim chiqaman! Bir o‘zim! Yakkama-yakka!
– Sen bilan pachakilashgani vaqtim yo‘q, – dedi Javlon o‘zini beparvo tutishga urinib. – Boshqa payt piyparman. Hozir meni buyuk ishlar kutyapti.
– Qanaqa buyuk ishlar, Javlon aka? – dedi bolalardan biri qiziqsinib.
– Tog‘ oshishim kerak. U yog‘i – sir. Senlar bu yerda arqon oshib yotaver. Oxirida ko‘ramiz kim zo‘rligini.
– Sport bilan shug‘ullanyapsizmi? Chekishniyam tashlavorgandirsiz-da unda?
– Boshqa narsani chekishga o‘tdim, ukam. Odam hayotga bir marta keladi. Kayf qilib qolish kerak. Geraklga uka tutindim. – Javlon cho‘ntagidan bir dasta pul chiqardi. – Mana, bir kunlik ulushim. Senlar buni yil bo‘yi mushtlashib ham topolmaysanlar. Chao, hammangga gudbay! Adriano Chelentano! – Motorining dudburonini ringga to‘g‘rilab, besh-olti marta gaz bosib, tarillatib, tutun purkatdi.
– Aziz, Geraklga uka bo‘ldim, dedimi? U kim? Taniysanmi? – dedi Abdulla.
– Menimcha, tog‘ ortidagi “Gerakl” laqabli “dorifurush”ni aytdi.
– Ha, amakilarim chegarada o‘sha odamni ko‘rishgan ekan. Qora ko‘zoynak taqib, qo‘riqchilari bilan o‘qo‘tmas mashinada yurar ekan.
– Baribir, oxiri voy. U yo‘l bilan topilgan pullar faqat palakat olib keladi. Anavi Fathiddin Qo‘ppas esingdami, oxiri qoqsuyak bo‘lib, it azobida o‘ldi.
– U narkomanmidi?
– Rossiyaga ishlagani chiqqanda o‘rganib kelgan ekan… E, ularni qo‘yaver, o‘zimizning ishdan qolmaylik. Hozir Rustam aka ham kelib qolsa kerak.
– Lekin baribir Javlonga qoyil. Geraklday odam bilan qanday tanishdiykan-a?

Muncha shovqin solasan?
Tun sukunatini temir darvozaning betoqat dang‘illashi buzdi.
– Rustam! Ho‘v, Rustam!
– Hozir! Biror joyga o‘t ketdimi?
– Tezroq ochsang-chi!
– Mana ochayapmanu, No‘mon! Nima balo, urush boshlandimi? Muncha shovqin solasan?
– Mashinangni berib turmasang hozir undan battari bo‘ladi, xotinim ko‘chada ko‘payishib qo‘yadi.
Bu orada Hidoyat ham hovliga chiqdi.
– Bor, xotiningni olib chiqaver, mashinani o‘zim haydayman. Tag‘in hayajonlanib, bir baloni boshlab yurma.
– To‘xtang, men ham boraman, – dedi Hidoyat ro‘molini yaxshilab o‘rarkan.
Hidoyat No‘monga ergashib ko‘chaga, Rustam garaj­ga yugurdi. Ota-ona yashaydigan qibladagi xonaning ham chirog‘i yondi.

(DAVOMI KEYINGI SONDA)

Iqbol MIRZO,
O‘zbekiston xalq shoiri.

1967 yili tug‘ilgan. Farg‘ona davlat universitetining o‘zbek filologiyasi fakultetini tamomlagan. “Yurakning shakli”, “Ko‘ngil”, “Seni sog‘inaman”, “Meni eslaysanmi”, “Qo‘shiqlarim”, “Aytgil, do‘stim, nima qildik Vatan uchun”, “Seni bugun ko‘rmasam bo‘lmas” kabi kitoblari nashr etilgan.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.