13 daqiqada öqiladi

546 marta körilgan

Haykal iztirobi

Oskar Uayld

(Hikoya)

Şahar markazida Baxtiyor Şahzoda haykali turardi. Haykalning butun tanasi qimmatbaho toşlardan işlangan. Noyob durdan yasalgan közi xuddi tirik odamnikidek çaqnar, yal-yal yonayotgan qiliçi esa sof oltindan edi.
U odamlarning işonç va umid timsoliga aylangan edi. Yaşaşdan umidini butkul uzgan, tuşkunlikka tuşgan har qanday odam unga nigohi tuşgani hamon köngli bir qadar taskin topib, hayotga işonçi ortardi.
Şirinlik tegmagani tufayli oymomoga tikilgança xarxaşa qilib ötirgan bolakayga onasi: “Sen Baxtiyor Şahzodaning qöliga suv ham quyolmaysan. U heç qaçon, heç narsa uçun közyoşini oqizmagan”, derdi.
Darsdan qaytayotgan maktab öquvçilari uning yonidan ötayotib:
– Fariştaga öxşarkan-a! – deya haykalga hayrat bilan boqdilar.
Ularning bu gapidan ajablangan matematika öqituvçisi:
– Qayerdan bilasiz? Tirikligida unga heç qaçon duç kelmagansiz-ku! – dedi.
– Tuşimizda körganmiz uni, – deya javob qildi bolalar.
Hayrati oşgan öqituvçi çuqur öyga toldi.
Unga kattayu kiçik hamma havas bilan tikilardi. Özini göyo aşaddiy sanʼat şaydosiday körsatişga urinayotgan şahar hokimi:
– U nafaqat ğururimiz, balki çinakam sanʼat durdonasidir, – dedi. Atrofdagilar uning sanʼatni yaxşi tuşunmasligini fahmlasalar-da, oğzidan çiqqanini maʼqullaşardi.
Tunda şahar uzra mitti qaldirğoç uçib ötdi. Safdoşlari olti hafta burun Misrga uçib ketgan, biroq u dengiz ösimliklaridan köngil uzolmay ortda qolgandi. Dengiz uzra pastlab uçarkan, sap-sariq kapalakka közi tuşdi va beixtiyor unga maftun böldi. Biroz öynoqlab uçgaç, kapalak bilan suhbatlaşgani töxtadi. Banogoh sohilda barq urib turgan yaproqqa közi tuşdi-yu, kapalakni tamoman unutib, yaproqqa parvona böldi. Yaproq ham unga göyo hurmat bajo keltirib taʼzim qilayotgandek edi. Qaldirğoç uni aylanib uçaverdi, uçaverdi. Mitti qanotçalarini qoqib, pitirlab suvni tölqinlantirar, oğziga suv olib, yaproq poyiga quyardi. Yaproq quşning juftiga aylangandi göyo. Qaldirğoç öşa yerda yoz oxirigaça qolib ketdi, ammo vaqt ötgani sayin tobora yolğizlik girdobiga ğarq bölib borardi. Yaproq hamon sassiz, qaldirğoç raşk ötida azoblanardi. Uning hislariga yaproqning beparvoligi ayon bölib qoldi. Sokin esayotgan mayin şabada yaproqni erkalatar, u esa baxtdan masrur raqs tuşardi. Bundan qaldirğoç darğazab böldi va yaproqdan ixlosi qaytdi. Qaldirğoç öziga-özi: “U sayohat qilolmaydi, parvozga ham yaramaydi. Mening esa sayohat jonu dilim, ustiga-ustak, jahongaştaman. Bölğusi juftim özimga öxşasa nur ustiga nur edi-ya”, deya xayolidan ötkazdi va yaproqdan sönggi bor:
– Men bilan birga ketasanmi? – deb söradi.
Yaproq esa boş egganiça jim turaverdi. Negaki, uning tanasi öz joyiga mustahkam örnaşgan, Xudo uni şunday yaratgandi. Çindanam, ular heç qanday jihatdan bir-biriga öxşamasdi. Şu bois bu muhabbatda mantiq yöq edi. Çunki ular butkul boşqa-boşqa jins bölib yaralgandi. Nihoyat yurak-bağri tilka-pora qaldirğoç: “Alvido!” deganiça yaproqni umrbod tark etib uçib ketdi.
U kun böyi uçdi va tun qoronğisida ulkan şaharga yetib keldi. Uzoq va maşaqqatli parvozdan söng holdan toygan qaldirğoç: “Qayerga qönsam ekan, şahar ahli menga u-bu narsa hozirlab qöygandir”, deya könglidan ötkazdi. Kutilmaganda, baland tepalikdagi ulkan haykalga közi tuşdi. Öziga-özi: “Şu yerga qönaman, bu yerda toza havo köp böladi, – dedi. Şunday qilib, u baxtiyor şahzoda haykalini tanladi va biroz tin oliş uçun atrofga alangladi, – Uxlagani eng maqbul joy, – deya öziga-özi piçirladi u va mizğib olgani jajji boşini qanotlari ostiga qöygan ham ediki, qayerdandir bir tomçi suv tomdi. – Qiziq, osmonda bulut körinmaydi. Yulduzlar ravşan porlab turişiga qaramay yomğir yoğsa-ya, – hayron böldi u. – Dengiz yaproği yomğirni sevardi, biroq bu ham uning xudbinligidan edi. – Keyin yana bir tomçi tuşdi. – Bu qanday haykal böldi-ya, yomğirdan panalaşgayam yaramasa, hoynahoy, yaxşigina bir möri topmasam bölmaydi çoği, – deb endi uçişga çoğlanib turgan edi, uçinçi tomçi kelib tuşdi. – Nimalar bölyapti özi?” – u körayotganiga işonolmasdi.
Baxtiyor Şahzodaning mungli közi qayğuga tölgan. Alamli yoşlari yanoqlaridan oqib turardi. Oy şuʼlasida uning nurli yuzi şu qadar gözal ediki…
– Kimsan? – söradi qaldirğoç.
– Men Baxtiyor Şahzodaman, – javob berdi u.
– U holda nega yiğlayapsan? Hamma yoqni obi diydang bilan şalobbo qilib yubording-ku!
– Tirikligimda, yurak köksimda urib turganda, köz yoşi nimaligini bilmasdim, – davom etdi haykal, – Sans-Sausi qasrida ğam-anduhsiz yaşardim. Kunni döstlarim bilan boğda, tunni esa haşamatli qasrimda jononlar bilan raqs tuşib ötkazardim. Boğ atrofidagi ulkan devor ortida nimalar bölayotganiga qiziqmasdim ham. Hayotim betaşviş va betakror ötardi. Aʼyonlarim meni Baxtiyor Şahzoda deb atardi. Rohat-faroğat baxt sanalsa, çindanam saodatmand edim. Şu asnoda yaşadim-u, şu zaylda vafot etdim. Qisqagina umrim faqat öyin-kulgidan iborat böldi. Vafotimdan söng şarafimga mana şu uluğvor haykalni qöyişdi. Bugun baland devor ortida nimalar bölayotganini ravşan köryapman, ammo naçora, qölimdan heç narsa kelmaydi, men endi bor-yöği toş qotgan bir haykalman, xolos. Jafokaşu mehnatkaş xalqim boşidan ötkazayotgan qiyinçiligu zahmatini körib, özimdan nafratlanyapman. Toş qalbim erib larzaga kelmoqda, tirikligimda yoş körmagan közlarim, endi zor-zor yiğlamoqda.
Qaldirğoç öyga çömib qoldi: “Nahotki sof oltindan yasalgan jonsiz haykal odamlarga açinsa-ya! Nahot uning qalbi hamon tirik”. Tösatdan uning xayolini haykalning mahzun nolasi buzdi.
– Jin köçada ğoyat kambağal bir xonadon bor, – davom etdi u: – Lang oçiq derazadan mung çekib ötirgan bir ayolni köryapman. Yuzi horğin va maʼyus. Tikuvçi-da şörlik, qavargan qöllariga igna kiraverib, ilma-teşik bölib ketgan. Hozir u qirollik saroyi xonimlariga tungi bazm uçun köylak tikyapti. Xonaning bir burçida esa öspirin öğli töşakka mixlanib yotibdi. Isitmalayotgan bolakay onasidan apelsin şarbati sörab ingrayapti. Onaizorda esa daryo suvidan bölak heç vaqo yöq. Beçora bolakay esa tinmay yiğlaydi. Qaldirğoç, qaldirğoçginam, qiliçimdagi toşlarni yulib unga hadya qilmaysanmi? Mening oyoqlarim ustunlarga mahkam boğlangan. Yurolmayman baribir, joyimdan jilolmayman.
Haykalning yurakni junbişga soluvçi gaplaridan esankiragan qaldirğoç:
– Misrga ketişim kerak, birodarlarim allaqaçon Nil daryosidan uçib ötdi. Hademay ular buyuk firʼavn qabri ustiga qönadi, – dedi.
Haykal nola qila boşladi:
– Qaldirğoç, qaldirğoçginam, bir keça ming keça emas, xabarçim bölolmaysanmi? Norasida bola juda çanqagan, onaizor esa kuçdan qolib, ğamga botgan.
– Töğrisi, bolalarni jinim suymaydi, – davom etdi qaldirğoç: – Ötgan yili yozda, daryo böylab uçib yurganimda, tarbiyasiz bolalar menga tinmay toş otdi. Şunga qaramay, ular meni toşböron qilolmagan. Çunki biz qaldirğoçlar bu borada ustasi farangmiz. Otilgan toşlariga çap berganman. Şunday bölsa-da, bu şumtakalardan nafratlanişimga yetarliça asos, deb öylayman.
Qaldirğoçning javobidan Baxtiyor Şahzoda ğamga botdi. Buni körgan qaldirğoç:
– Bu yerlar menga sovuqlik qiladi, lekin iltimosingni yerda qoldirmayman, – dedi.
Şunday qilib, qaldirğoç Şahzodaning qiliçidagi toşlarni tumşuği bilan çöqilab olib, şahar uzra uçib ketdi. U ibodatxonalar ustidan ötib, serhaşam qasr ustiga yetganda raqqoslarning dillarga surur beruvçi quvnoq kulgisini eşitdi. Bir gözal qiz deraza oldida yigit bilan suhbatlaşardi.
– Umid qilamanki, keçki bazmga qadar oqşom köylagim tayyor böladi, biroq anovi tikuvçi ayol rosa dangasa-da, – derdi u öz juftiga.
Quşça parvoz qilişda davom etdi. U bepoyon dengiz uzra uçarkan, bir töda qayiqçilarga közi tuşdi. Ular öz qayiğiga tunda suziş oson bölişi uçun maxsus yoritgiçlar örnatardi. Söng qaldirğoç yahudiylar yaşaydigan ovuldan ötdi. Ular nimanidir bir-biri bilan tortişib savdolaşardi. Nihoyat Baxtiyor Şahzoda aytgan öşa noçor ayol uyiga ham yetib bordi. Avvaliga ona-bolani zimdan kuzatdi. Bolakay hanuz behuş, isitmalab yotar, onaizor esa holdan toyib uxlab qolgandi. Quşça darçadan içkariga ohista uçib kirdi va stol ustida turgan angişvona yoniga tumşuğidagi qimmatbaho toşni qöydi. Söng bolakayning peşonasi uzra jajji qanotlarini sekin silkitdi. Bemor mayin şabadadan orom olib, şirin uyquga ketdi. Qaldirğoç Baxtiyor Şahzoda huzuriga qaytib, körgan-keçirganini birma-bir aytib berdi. Qaldirğoç haykalga:
– Qahraton eşik qoqqaniga qaramay sovqotmayapman, – dedi.
– Çunki sen ezgu iş qilding, – deb javob qildi Baxtiyor Şahzoda.
Çarçab qolgan qaldirğoç beixtiyor uyquga ketdi. Tong otgaç, u tunda Misrga uçgani taraddudlana boşladi. Şahzoda esa yana faryod çekdi:
– Qaldirğoç, qaldirğoçginam, men bilan yana bir keça qololmaysanmi?
– Misrga uçmasam bölmaydi. Ertaga birodarlarim ikkinçi daryodan ham uçib ötadi, – javob qildi qaldirğoç.
– Qaldirğoç, qaldirğoçginam, – davom etdi Şahzoda, – Şahar çekkasidagi körimsiz kulbada, bir kişini köryapman. Iş stolida qoğozlarga kömilib ötiribdi. Soçi tözigan, horğin va öyçan közlari atrofga umid bilan boqadi. U nimanidir yozib tugatişga harakat qilyapti, ammo qahratondan qaltirab qalam tebratgani madori qolmagan. Oçligu sovuq tinkasini quritgan.
– Mayli, sen bilan yana bir keça qolişga roziman. Qimmatbaho toşingdan unga ham olib borib beraymi? – söradi qaldirğoç.
– Afsus, menda boşqa unday toş yöq, boru yöğim közimda. Ular juda qimmat javohir. Ming yil burun Hindistondan keltirilgan. Birini çöqib ol-u, öşa ijodkorga hadya qil. U uni zargarga sotib, ötinu yegulik xarid qiladi va öz işini oxiriga yetkazadi.
Yurak-bağri ezilib yiğlay boşlagan qaldirğoç:
– Qadrli Şahzodam, men bunday qilolmayman… Közlaringni öyib ololmayman.
– Qaldirğoç, qaldirğoçginam, iltimos, sözimni yerda qoldirma, – yolvordi Şahzoda.
Noiloj qolgan qaldirğoç Şahzodaning bir közini öyib, yozuvçi kulbasi tomon uçdi. Içkariga kiriş qiyin bölmadi. Çunki aftodahol kulba derazasining oynalari ham yöq edi.
Sovuqdan azob çekayotgan yozuvçi qavat-qavat kiyimlariga öranib, boşiga qalin qalpoğini qöndirib olganidan quşçani payqamadi ham. Birozdan söng iş stoliga erinibgina qaragan adib hayratdan qotib qoldi. Qalaşib yotgan qoğozlar ustida noyob dur turardi. Terisiga siğmay ketgan ijodkor:
– Bu qanday möjiza! Menga ham Xudoning atagani bor ekan! Nihoyat asarimni yakunlaydigan böldim, – deya qiçqirib yubordi.
Atrofga qoronğilik tuşib, oy samoda suzayotgan bir mahal qaldirğoç yana Şahzoda huzuriga yöl oldi.
– Endi vidolaşişga töğri keladi, – dedi qaldirğoç.
– Qaldirğoç, qaldirğoçginam, menga bir keça hamrohlik qil, – yolvordi Baxtiyor Şahzoda.
– Qahraton ham keldi, – davom etdi qaldirğoç, – Hademay qor yoğadi. Misrda esa quyoş çaraqlamoqda. Hamrohlarim in quriş bilan band. Oppoq kabutarlar ularni qiziqiş bilan kuzatib, musiqiy ohangda kuylayapti. Qadrli Şahzodam, seni tark etiş vaqti-soati yetdi. Biroq seni heç qaçon unutmayman, unutolmayman. Keyingi yil bahorda biz albatta körişamiz. Öşanda senga dunyodagi eng gözal toşlarni sovğa qilaman.
– Şaharning janubiy qismida maʼsuma bir qizaloq bor, – davom etdi Şahzoda. – Johil ögay otasi qizaloqqa doim yomonlikni ravo köradi. Undan har kuni pul topib kelişni talab qiladi. Qizça esa hali juda kiçkina, oyoğida etigi, boşida qalpoği ham yöq. Agar u ögay otasiga pul olib borib bermasa, muttaham qizaloqni kaltaklab jazolaydi. Iltimos, ikkinçi közimni ham yulib ol va uni qizaloqqa oborib ber. Toki unga ögay otasi zulm qilmasin.
– Yana bir keça qolişga roziman, ammo ikkinçi közingni öyib ololmayman. Mabodo şunday qilsam, butkul söqir bölib qolasan, – dedi qaldirğoç.
– Qaldirğoç, qaldirğoçginam, iltimosimni yerda qoldirma, – dedi Şahzoda.
Şunday qilib, qaldirğoç Şahzodaning ikkinçi közini ham öyib, yölga otlandi. U noyob durni közlari möltirab turgan qizaloqning jajji kaftiga qöydi. Bundan hayratga tuşgan qizça:
– Qanday möjiza! – degança özida yöq xursand bölib, uyi tomon çopqillab ketdi.
Qaldirğoç Şahzoda huzuriga qaytdi.
– Endi sen basirsan. Sen bilan umrbod birga qolişga qaror qildim, – dedi.
– Yöq, jajji oşnam, Misrga parvoz qiliş vaqt-soati yetdi, – dedi.
– Yöq, Baxtiyor Şahzodam, yoningda umrbod birga qolaman, – deya Şahzodaning oyoqlari orasida uxlab qoldi qaldirğoç.
Şu tariqa bu qahratonda haykalu qaldirğoç örtasida samimiy döstlik kurtak yozdi. Bunda na manfaat va na ğaraz bor edi. Ularning pok vijdoni va bir-biriga sadoqati iliq muhabbatni paydo qilgandi. Ikkisi borgan sari bir-biriga boğlanib, yanada yaqin bölib borar, keçinmalarini hikoya qilib dardlaşardi. Ayniqsa, qaldirğoç hamsuhbatiga bir-biridan qiziğu quvnoq hikoyalar aytib berişdan erinmasdi.
Kunlardan bir kun:
– Azizim qaldirğoç, menga ajoyib köngiloçar hikoyalaringni aytib könglimni xuşnud etding! Lekin meni bundan-da baxtli qiladigani  – odamlarning quvonçini köriş, ularning dardiga şerik bölişdir. Qaldirğoçginam, şahrim uzra parvoz qil va körgan-keçirganlaringni menga aytib ber, – dedi.
Qaldirğoç ulkan şahar uzra parvoz qilarkan, boylar oltinu zarlarga kömilib, ayş-işrat bilan bandligini, noçoru kambağallar esa bir burda nonga zorligini payqadi. U parvoz qilişda davom etdi va oçlikdan rang-röyi sarğaygan yetim bolalaru sovuqdan junjikib, bir-birining pinjiga tiqilgan qizaloqlarni körib yuragi larzaga keldi. U butun boşli şaharni parvoz qilib çiqdi va Şahzodaga hammasini afsusu nadomat bilan sözlab berdi.
– Tanamga sof oltin suvi yugurtirilgan. Oltinlarni sidirib, beçoralarga ulaş, – dedi Şahzoda.
Qaldirğoç har kuni Şahzoda tanasidan oltinlarni tumşuği bilan sidirib, beva-beçoralarga oborib berardi. Bu hol Baxtiyor Şahzodaning tanasi butkul kulrang tusga kirguniça davom etdi. Qançadan-qança beva-beçoralar, kambağal-qaşşoqlar, yetim-yesirlarning qozoni qaynadi, usti but böldi. Nihoyat qor yoğdi. Köçalar muzlab, kumuşdek tovlandi. Bolalar köçalarda çanği uçib, qorböron öynab hayqirib kulardi.
Beçora qaldirğoç sovuqdan aʼzoyi badani qaltirab azoblansa ham, Şahzodani tark etolmasdi. Negaki, mehribon va olijanob Şahzodaga butun vujudi bilan boğlangandi. Afsus, bunday qahratonda qaldirğoçning omon qolişi imkonsiz edi. U Şahzoda bilan vidolaşuv onlari yaqinlaşayotganini bilar, içidan nimadir uzilganday bölar va unsiz yiğlardi. Parvoz qilgani madori qolmagandi. Şunga qaramay bor kuçini töplab, majolsiz qanotlarini zörğa qoqdi-da, Şahzodaning yelkasiga qöndi va:
– Alvido, Şahzodam, alvido! – dedi.
– Nihoyat Misrga ketişga qaror qilganingdan xursandman, – dedi Şahzoda. – Men bilan uzoq qolding, könglimni quvonçga töldirding! Parvozing bexatar bölsin, boraqol, azizim!
– Misrga uçmayapman, – dedi qaldirğoç, – ölim vodiysiga ketyapman! Ölim ham uyqudek gap! Uyquning akasi, şunday emasmi?
Qaldirğoç Şahzodaning lablaridan bösa olib, uning poyiga yiqildi va ohista jon berdi.
Tong saharlab sayr qilib yurgan şahar hokimi va mirşab haykal yonidan ötayotib, biroz muddat töxtab qoldi. Avvallari ular bu haykaldan faxrlanardi. Endi esa undan jirkanib nafratlanişdi. Çunki u tarovatini yöqotib, xunuk toşga aylangandi.
– Qadrdonim, bu Şahzoda haykali bunça xunuk bölmasa, – deya söz boşladi şahar hokimi.
Uning gapini maʼqullab turgan mirşab:
– Töğri aytasiz, rostdan ham juda xunuk bölib qolibdi. Qiliçidagi közni qamaştiradigan qimmatbaho toşlar, közidagi ajoyib durlar qani? Tanasidagi oltin suvi ham öçib ketibdi. Bundan gadoy ham yaxşiroq, – dedi mirşab. – Bunga nima deysiz, janob, uning oyoqlari ostida ölik quş yotibdi. Ölik quşlarning jasadi şahar örtasiga taşlanmasligi töğrisida qonun işlab çiqarişimiz kerak! Umuman olganda, körimsiz haykalning endi keragi yöq, deb öylayman.
Xullas, ular Baxtiyor Şahzoda haykalini qulatdi va uni maydalab eritdi. Mirşab eritilgan metalni nima qiliş kerakligi töğrisida boş qotirib kengaş çaqirdi.
– Biz boşqa bir haykal barpo qilişimiz kerak, – deya söz boşladi mirşab. – Öylaymanki, bunga eng munosib nomzod menman!
Bu gaplardan şahar hokimi ğijinib qöydi:
– Bekorlarning beştasini aytibsan! Menga haykal quriladi! – dedi u.
– Ikkingiz ham tuşingizni suvga ayting! Menga atab haykal qurilişi kerak! – deya daʼvo qildi boşqa mansabdor.
Janjal avjiga mindi. Eşitişimga qaraganda, ular hanuz janjallaşayotgan ekan.
Haykalni eritgan xizmatçi ajib bir holga duç keldi. Uning barça qismlari osonlik bilan erib ketganiga qaramay kökrak qismi erimasdi.
– Voajab, bu qanday möjiza! – ajablandi xizmatçi va uni qaldirğoç öligi yotgan joyga uloqtirib yubordi.
Tangri fariştalaridan biriga: “Menga yerdan eng azizu qimmatbaho buyum keltiring”, deb amr qildi.
Şunda farişta uning huzuriga Baxtiyor Şahzoda haykalining parçalangan yuragiyu qaldirğoçning ölik jasadini olib bordi.
– Tanlaşda adaşmabsan, – dedi Yaratgan. – Bu jajji quşça jannatim boğida abadiy sayrab, neʼmatlarimdan bahramand bölsin! Bu qalbi pok haykal esa oltindan barpo qilingan şahrimda abadiy Baxtiyor Şahzodaga aylanib qolsin!

Oskar UAYLD
(1854 –1 1900)

«Eʼtiqod yoki Nigilistlar» (1882), «Padua gersoginyasi» (1883),
«Salome» (1893) dramalari, «Uindermir xonimning yelpiğiçi» (1892),
«Benuqson erkak» (1895), «Jiddiy böliş qanday muhim» (1896) komediyalari, «Baxtiyor şahzoda» va «Yulduzli bola» (1888) adabiy ertaklar töplamlari maşhur.

Ingliz tilidan
Şermuhammad Tuliyev
tarjimasi

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (164)