28 daqiqada öqiladi

511 marta körilgan

Tlyon, Ukbar, Orbis Tertius

Tlyon, Ukbar, Orbis Tertius

(Hikoya)

I

Közgu va ensiklopediyaning öxşaşligi tufayli men Ukbarni kaşf qildim. Ramos-Mexiada, Gaona köçasidagi uyning yölak adoğida közgu taşvişli jimirlar, ensiklopediya esa kişini çalğitiş uçun The Anglo-American Cyclopedia deb nomlangan edi (Nyu-York, 1917). U 1902-yilgi Encyclopedia Britannicaning sözma-söz, ammo ança keçikkan qayta naşri edi. Bu voqea beş yil çamasi avval sodir böldi. Öşa oqşom menikiga Bioy Kasares mehmon bölib kelgan va biz romanni birinçi şaxs nomidan qanday yoziş kerakligi haqida bahslaşib, uzoq ötirib qoldik. Fikrimizga köra, roviy bu kabi roman sahifalarida baʼzi bir voqealar haqida atayin sözlamas va yo ularni buzib körsatib, turli xil qarama-qarşi talqinlarga yöl qöyardi; öz navbatida bu hol baʼzi – juda ozçilik – öquvçilarning beşafqat va yo baçkana mohiyatni tuşunib yetişlariga kömak berar edi. Yölak adoğida bizni közgu kuzatib turar va biz közgularda allaqanday mudhişlik bor ekaniga eʼtibor qildik (yarim tun çoği bunday kaşfiyotlar muqarrar). Şunda Bioy Kasares Ukbar yeresiarxlaridan birining sözlarini esladi: “Közgu va qöşilişlar jirkançdir, illo ular odamlar miqdorini kupaytiradi”. Men uşbu köhna hikmat manbaini söradim – bu The Anglo-American Cyclopediada, Ukbar haqidagi maqolada bosilgan, deb javob qildi Bioy. Bizning uyda (jihozlari bilan ijaraga olgan uyimizda) şu naşrning bir nusxasi bor edi. XXVI jildning sönggi sahifalarida biz Upsal haqidagi maqolani, XXVII jildning dastlabki sahifalaridan “Ural-Oltoy tillari” töğrisidagi maqolani topdik. Ukbar haqida esa lom-mim deyilmagan edi. Biroz xijolat bölgan Bioy körsatkiç-jildlarni qöliga oldi. U turli talaffuzlarni saralab behuda urinardi: Ukbar, Ugbar, Ookbar, Oukbar… Ketiş oldidan aytdiki, Ukbar Iroq va yo Old Osiyodagi allaqaysi bir viloyat edi. Tan olişim kerak, men bir qadar önğaysizlangan köyimça uning fikrini maʼqullagan böldim. Xayol qildimki, nom-nişonsiz bu mamlakat va ism-şarifi yöq bu yeresiarx Bioy şoşa-pişa töqib çiqargan narsalar edi va u – kamtarligi tufayli – şular vositasida öz jumlasini asosli qilib körsatmoqçi bölgandi. Yustus Pertes xaritalaridan biriga besamar tikiliş oqibatida bunga işonç hosil qildim.

Ertasi kuni Bioy menga Buenos-Ayresdan qönğiroq qildi. Ensiklopediyaning XXVI jildiga kiritilgan Ukbar haqidagi maqola qarşisida turganini aytdi. Unda yeresiarxning ismi körsatilmagan, ammo garçi adabiy nuqtayi nazardan ança böş bölsa-da, harqalay, qariyb öşa sözlar bilan ifoda etilgan taʼlimotning bayoni bor: “Qöşiliş va közgular – jirkanchdir” – “Copulation and mirrors are abominable”. Ensiklopediya matnida shunday deyilgan edi: “Uşbu gnostiklardan birining nazarida bu dunyo sarob yoki (aniqroği) nedir botil makon edi. Közgular va bola tuğişlar jirkanchdir (mirrors and fatherhood are hateful), illo mavjud narsani köpaytirib, çor-atrofga tarqatadilar”. Men bu maqolani körmoqçi ekanligimni aytdim. Bir neça kundan söng Bioy uni olib keldi. Men hayratdan yoqa uşlab qolgandim – Ritterning “Ölkaşunoslik”, “Erdkunde” deb atalgan mufassal körsatkiçlarida “Ukbar” degan nomga işora ham yöq edi, axir.

Bioy keltirgan kitob çindan ham Anglo-American Cyclopedianing XXVI jildi edi. Uning qöşimça muqovasi va ğilofidagi tartib sözlar aynan bizning nusxamizdagi kabi (Tor-Urs) edi, biroq uning sahifalari 917 ta emas, balki 921 ta edi. Xuddi mana şu qöşimça sahifalarda (öquvçi fahmlaganidek) sözlikda körsatilmagan Ukbar haqidagi maqola bor edi. Biz keyinroq jildlar orasida boşqa tafovutlar yöqligini aniqladik. Ikkovi ham (aytib ötganimdek) Encyclopedia Britannica öninçi jildining qayta naşri bölib, bu kitobni Bioy “kimoşdi” savdosida xarid qilgan ekan.

Biz maqolani sinçiklab öqib çiqdik. Bioy eslatgan jumladan boşqa hayratga soluvçi maʼlumot yöq edi. Boşqa hammasi qatʼiy tartibga solingan, uslubi jihatidan şu naşr ruhida va, tabiiyki, zerikarli edi. Qayta öqiyotib esa aynan şu qatʼiy uslub soyasidagi jiddiy noaniqlikka eʼtibor qildik. Jöğrofiy bölimda eslatib ötilgan ön tört nomdan faqat uçtasini, bir işora tarzida matnga kiritilgan uçta nomni qidirib topdik – Xuroson, Armaniston va Arzirum. Tarixiy ismlardan esa faqat bittasini: köproq majoz maʼnosida keltirilgan qallob va afsungar Smerdisni. Maqolada göyoki Ukbar sarhadlari körsatib ötilgan, ammo manzillari butunlay notaniş edi – mazkur viloyatning daryolari, jarlik va toğ tizmalari. Masalan, janubiy sarhadda Soyi Xaldun botiği va Aqso daryosining deltasi joylaşganligi, uşbu delta orollarida bölsa yovvoyi otlar ötlab yurişi haqida öqib qoldik. Bu 918-betda aytilgan edi. Tarixiy bölimdan (920-bet) maʼlum böldiki, ön uçinçi asrda keçgan taʼqiblar oqibatida dindorlar orollarda jon saqlaganlar, u yerlarda hali-hamon bu odamlar yaratgan toş lavhlar saqlanib qolgan va baʼzan ularga tegişli toş közgulari ham uçrab turadi. “Til va adabiyot” bölimi ixçam bölib, faqat şu narsa eʼtiborni jalb qilardi: unda aytilişiça, Ukbar adabiyoti xayoliy yönalişga ega hamda doston va afsonalari heç vaqt voqelikni aks ettirmas va balki Mlexnas va Tlyon nomli xayoliy mamlakatlarni tasvirlar edi… Törtta kitob sanab ötilgan bölib, garchi ularning uchinchisi – Sayles Xeyzlem: “Ukbar nomli mamlakat tarixi” – “History of the Land Called Uqbar”, 1874 – Bernard Kuoriç kitob dökonidagi körsatkiçlarda qayd etilgan bölsa-da, biz ularning birortasini hali-hamon topa olganimiz yöq. Röyxatdagi birinçi kitob – “Kiçik Osiyodagi Ukbar mamlakati haqida maroqli va mutolaaga loyiq maʼlumotlar” – “Lesbare und lesenwerthe Bemerkungen ober das Land Ugbar in Klein Asien”, 1641-yil, deb belgilangan va Yogann Valentin Andreye tomonidan yozilgan edi. Qiziqarli hol: oradan bir neça yil ötgaç, men bu ismni tasodifan De Kuinsida (“Asarlar”, ön uçinçi jild) uçratib qoldim. Maʼlum bölişiça, bu ism XVII asr boşlarida xayoliy rozenkreyserlar jamoasini tavsif qilgan nemis ulamosiga tegişli edi. Keyinçalik boşqalar uning tasavvur mahsulini çindan ham hayotga tadbiq etdilar.

Öşa oqşom Milliy kutubxonaga yöl oldik. Turli xil xaritalaru manbalar röyxatlari, jöğrofiy jamiyatlar jurnallari va sayyohlar esdaliklarini behuda titkilab sarson böldik – heç kim va heç qaçon Ukbarda bölgan emasdi. Bioy qölga kiritgan ensiklopediya umumiy körsatkiçida ham bu nom tilga olinmagan. Ertasi kuni Karlos Mastronardi (u ham bizning izlanişlarimizdan voqif edi) Korriyentes va Talkuano kitob dökonida “Anglo-American Cyclopedia” jildlariga duç keldi… Dökonga kirib, XXVI jildni söradi. Tabiiyki, unda Ukbar haqida işora ham yöq edi.

II

Janubiy temir yöl tarmoğida xizmat qilgan muhandis Gerbert Eş haqidagi allaqanday ojiz, tobora xira tortib borayotgan xotira Adrogadagi mehmonxonada, baravj butazorlar aro va közgularning xayoliy tublarida hali-hanuz muqim. Hayotlik çoğida u köpçilik inglizlar singari arvoh kabi deyarli körimsiz yaşab ötdi; ölimidan söng u endi hatto avvalgi arvoh ham emas. U norğul va ozğin, bir vaqtlar mallarang bölgan siyrak çöqqisoqolli va, fahmlaşimça, befarzand söqqaboş edi. Quyoş soatlari va bir tup eman daraxtini tomoşa qiliş uçun (uning özi bizga körsatgan suratlarga köra xulosa qilyapman) u bir neça yil oralatib, Angliyaga borib kelardi. Otam u bilan döst tutingandi; taʼbir joiz bölsa, ularning bu döstligi sof inglizça edi, özaro eʼtiroflardan voz keçib, tez orada suhbatlarsiz ham davom qiluvçi döstliklar sirasidan edi. Ular kitob va gazetalar bilan özaro örtoqlaşişar, şaxmatda dona surişar, ammo bularning barçasi sukut pardasiga öralgan bölardi… Men uni mehmonxona yölagida riyoziyotga oid kitobni qölida tutgan köyi osmonning betakror böyoğiga tikilgan qiyofada eslayman. Bir kun oqşom biz ön ikkilik hisob tizimi haqida sözlaşib qoldik (bu nazariyaga köra, ön ikki xuddi önday yoziladi). Eş aytdiki, u hozir aynan şu iş bilan, qayta hisoblaş orqali ön ikkilik jadvallarni oltmişlik jadvalga aylantiriş bilan maşğul edi (bunga köra, oltmiş ön raqamiday yoziladi). Bu yumuş Riu-Grandi-du-Suldagi bir norvegning buyurtmasi ekanini ilova qildi u. Biz sakkiz yildan buyon taniş bölsak-da, u yoqlarda bölganini biror marta tilga olgan emasdi… Biz çöponlar turmuşi haqida, “kapangalar” va şarqdagi baʼzi qariyalar hali-hamon “gauço” deb talaffuz qilib yurişgan bu brazilça sözning kelib çiqişi haqida suhbat qurdik. Va – Özi keçirsin! – ön ikkilik hosilalar haqida qaytib oğiz oçmadik. 1937-yilning sentyabrida (biz bu vaqtda mehmonxonada emasdik) Gerbert Eş böyin tomirining yorilişidan qazo qildi. Qazosidan bir neça kun avval uning nomiga Braziliyadan muhr bosilgan quti kelgan, içida ança salmoqli bir kitob bor edi. Eş uni qahvaxonada qoldirgan joyidan ança oylar ötib topib oldim. Men uni varaqlay boşladim va birdan sarosimaga tuşdim – hayratimni tasvirlab ötirmayman, zero, gap mening tuyğularim haqida emas, balki Ukbar, Tlyon va Orbis Tersius haqida borayotgan edi. Islomning taʼlim berişiça, allaqaysi bir oqşom, Keçalar Keçasi deb ataluvçi allaqaysi bir oqşom falakning yaşirin darvozalari lang oçiladi va közalardagi suvlar yanada lazzatli tortadi; men öşa darvozalar qarşisida ham bu oqşomdagi kabi hayratga tuşmagan bölur edim. Kitob ingliz tilida yozilgan edi, hajmi 1001 sahifa.

Малла чармли ғилофда қизиқарли ёзувни ўқиб қолдим, у қўшимча муқовада ҳам такрорланган: “Тлённинг биринчи энциклопедияси. ХI жилд. Хлаер-Жангр” – “A First Encyclopaedia of Tlön, vol. XI. Hlaer to Jangr”. Нашр этилган вақт ва жой кўрсатилмаган, биринчи саҳифа билан рангли жадваллардан бирини тўсиб турган хитой қоғозига қуйидаги ёзувлари бўлган зангори шакл муҳрланган эди: “Orbis Tertius”. Яширинча нашр қилинган аллақайси бир энциклопедия саҳифаларида хаёлий мамлакат ҳақидаги қисқа баённи ўқиб қолганимдан буён орадан икки йил кечди ва, мана, энди тасодиф менга анча қадрли ва чиндан салмоқли нарса ато этди. Мана, мен энди бутун бошли номаълум сайёранинг тарихи, меъморчилиги ва тафовутлари, афсоналарининг қўрқувлари ва забонларининг куйлари, ҳукмдорлари ва денгизлари, тошларию қуш ва балиқлари, риёзиёти ва олов-оташлари, илоҳиётга оид ва метафизик аксил талқинлари жо бўлган кўламдор ва тартиб билан тузиб чиқилган китобга эга бўлган эдим. Бунда ҳамма нарса аниқ, равон, панд-насиҳат ва ё масхара қилиш ниятидан ҳоли тарзда баён қилинган эди.

Men hikoya qilayotgan ön birinçi jildda avvalgi va keyingi jildlarga işora qilingan. “N.R.F.”da eʼlon qilingan va klassikaga aylanib ulgurgan maqolasida Nestor Ibarra ayni şu boşqa jildlarning mavjudligini inkor etadi; Esekiyel Martines Estrada bilan Driyo la Roşel uning gumonlarini töla muvaffaqiyat bilan rad qildi. Ammo astoydil qidiruvlar hozirça natija bermayotgani ham rost. Ikkov Amerika va Yevropa kutubxonalarini benaf ağdar-töntar qilib çiqdik. Izquvarlikdan iborat mana şu qöşimça yumuşlardan çarçagan Alfonso Reyes hatto yetişmayotgan kitoblarni qayta yarata boşlaşni barçamizga taklif qiladi: panjasiga köra arslonni tiklaş, ex ungue leonem. U buning uçun “tlyonçilar”ning bir avlodi yetarli bölişini hazil aralaş hisoblab çiqdi. Uşbu dadil xulosa bizni asosiy muammoga olib qaytadi: Tlyonning ixtiroçilari aslida kimlar? Bu joyda köplik sonini qöllaş zarur edi, negaki yakka-yolğiz ixtiroçi haqidagi, nomaʼlumlik va kamtarinlik zimistoni aro ter tökayotgan allaqanday çeksiz va tanho Leybnits haqidagi faraz bir ovozdan rad qilindi. Bu gözal yangi dunyo, brave new world – nomaʼlum daho rahbarligi ostidagi munajjimlaru ösimlikşunoslar, musavvir va muhandislar, metafizik va şoirlar, kimyogaru riyoziyotçilar, ahloqşunos va geometrlar… yaşirin jamiyatining ijodi, deb öylaş haqiqatga yaqinroq. Mana şu turfa ilmlardan boxabar odamlar behisob, ammo xayol qilişga qobillar ozçilikdir va bu xayolni qatʼiy tartibli rejaga böysundira oluvçi odamlar hisobi bundan-da kamroq. Uşbu reja şu qadar kölamdorki, har bir iştirokçining uluşi olomon içra adaşgan çivin kabidir. Dastlab boşda Tlyon bu – boşdan oyoq tartibsizlik hamda tasavvurning bemasʼul töpolonidan iborat, deb xayol qildilar. Endi maʼlum bölişiça, Tlyon bu – yaxlit dunyodir va garçi xomaki tarzda bölsa-da, uni boşqarib turuvçi içki qonunlari işlab çiqilgan. Ommabop jurnallar ularning özlariga xos iştiyoq bilan Tlyonning hayvonot olami va qir-adirlarini omma mulkiga aylantirdi – fikrimça, şaffof qoplonlar va qonxör minoralar barça odamlarning diqqat-eʼtiboriga loyiq emas. Tlyondagi dunyoqaraşlar majmuasini bayon qiliş uçun atigi bir neça daqiqa sörayman.

Yum aytgan ediki – men bu fikrga qöşilaman – Berklining dalil-isbotlari heç qanday eʼtirozga yöl qöymagani kabi, ziğirça işontira olmaydi ham. Uşbu mulohaza bizning yerga nisbatan töla-tökis haqiqatdir, Tlyonga nisbatan esa töla-tökis yolğon. U sayyora xalqlari tabiatan idealistlardir. Ularning tili va ular tilining hosilalari – din, adabiyot, metafizika – dastlabki idealizmni taqozo etadi. Ularning nazarida olam – buyumlarning makondagi töplami emas, balki turli-tuman alohida xatti-harakatlarning turfa xil majmuasidir. Tlyon uçun makondagi emas, balki vaqtdagi davomiylik xos. Tlyonning taxmin qilinayotgan – “hozirgi zamon” tillari va lahjalari ösib çiqqan bobo tili, Urspraçeda otlar mavjud emas. Unda faqat adverbial maʼnoga ega bölgan bir böğinli söz yasovçi qöşimçalar (yoki oldqöşimça) körinişidagi aniqlovçili şaxssiz feʼllargina mavjud. Masalan: “oy” söziga töğri keladigan biror söz bölmagani holda “oylamoq” yoki “oylantirmoq” tarzida ögiriş mumkin bölgan sözlar mavjud. “Daryo uzra oy kötarildi” jumlasi “xlyor u fang aksaksaksas mlyo” bölib jaranglaydi yoki bölmasa, sözma-söz tarjima qilinsa, mana bunday: “yuqori uzra doimiy oqim oylandi”.

Yuqoridagi sözlar janubiy mintaqa tillariga taalluqli, şimoliy mintaqa tillari (bularning bobo tili haqida ön birinçi jildda juda oz maʼlumot berilgan) feʼlning emas, balki sodda sifat asosiga qurilgan. Ot sifatlarni yiğib boriş yöli bilan hosil qilinadi. “Oy” emas, balki “qop-qora-dumaloq yuzasidagi havolangan yoruğ” yoki “osmon” örniga “mayin-zangor” deyişadi va yo xohlagan boşqa birikmani işlatişadi. Biz tanlab olgan misoldagi sifatlar birikmasi, çindan ham, mavjud jismga mos keladi – ammo bunday qiliş aslida umuman şart emas. Ayni şu mintaqa adabiyotida (Meynong voqeligidagi singari) poetik niyat talablariga binoan bir lahzada paydo bölib, ğoyiblikka yuz tutar xayoliy buyumlar hukm suradi. Baʼzan ular bir lahzalik vaqtga boğliq böladi. Ikki sifatdan – körinuvçi va eşitiluvçi belgilardan – iborat narsalar mavjud: şafaq rangi va quşning olis qiçqiriği. Köp belgilardan iborat narsalar mavjud: quyoş va suzuvçi köksiga qarşi suv – yumuq qaboqlar ortidagi ğira-şira zangori şuʼla, daryo oqimi va yo tuş quçoğiga özini baxşida qilgan odamning tuyğulari. Ikkinçi darajali uşbu jismlar boşqalari bilan birikişi, baʼzi bir qisqartma sözlar yordamida esa butun bir jarayon deyarli adoqsiz bölişi mumkin. Bitta dona ulkan sözdan iborat maşhur dostonlar mavjud. Muallif yaratgan “poetik obyekt” bu sözda yaxlit holga keltirilgan. Gapning ot bölagi borligiga heç kimning işonmasligi oqibatida qiziq jumboq kelib çiqdi – şimoliy mintaqaning fuqarosi har bir ularning (otlarning) miqdori çeksiz, deb hisoblaydi. Uşbu mintaqa tillarida hind-ovröpa tillarining barça otlari hamda köplab boşqa narsalar ham mavjud.

Mubolağasiz aytiş mumkinki, Tlyonning mumtoz madaniyati bor-yöği bitta ilmdan – ruhiyotşunoslikdan iborat bölib, boşqa barça fanlar unga böysunadi. Aytib ötganimdek, bu sayyora odamlari dunyoni makonda emas, balki vaqt davomiyligida sodir böluvçi moddalar harakatining majmuasi sifatida tuşunadilar. Spinoza özining çeksiz ilohiga kölam va tafakkur sifatlarini loyiq köradi; birinçi sifatning (faqat baʼzi holatlarga xos birinçi sifatning) ikkinçi sifatga (koinotning bekamu köst ayniyati hisoblangan ikkinçi sifatga) qarama-qarşi qöyilişini Tlyonda heç kim tuşunmagan bölur edi. Boşqaça qilib aytganda, makonga tegişli allaqanday bir narsaning vaqtda davom qilişini ular xayollariga ham keltirmaydilar. Ufqda köringan tutun, kuyib yotgan dala va keyin mana şu yonğinga sabab bölgan çala öçirilgan papirosning namoyon bölişi ğoyalar birikmasiga misol tarzida izohlanadi.

Mana şu yalpi monizm yoki idealizm har qanday fanni noraso qiladi. Allaqaysi bir hodisani tuşuntiriş (yoki aniqlaş) uçun uni boşqa bir hodisa bilan boğlaş lozim; Tlyon fuqarolarining qaraşlariga köra, bu kabi aloqa jismning navbatdagi holati hisoblanadi va, öz navbatida, bu holat avvalgi holatni özgartiriş va yo izohlaşga qodir emas. Har qanday tafakkur holati heç qanday oqibatga olib kelmaydi: hatto şunçaki nomlaş holati – yaʼni, id est turlarga ajratiş – orqali xatoga yöl qöyiladi – asl nusxa buzib körsatiladi. Şu vaziyatlardan kelib çiqaroq, Tlyonda fanlar va hatto oddiy mulohaza ham bölişi mumkin emas, deya xulosa qiliş mumkin edi. Ammo qiziği şundaki, fanlar behisob u yerda. Falsafiy taʼlimotlar ham şimoliy mintaqadagi otlarning köyiga tuşgan. Har qanday falsafa, heç şubhasiz dialektik öyin, allaqanday Philosophie des Als Ob –  Xuddi Guyo falsafasidir, degan haqiqat falsafiy majmualarning köpayişiga olib keldi. U yerda turli-tuman aql bovar qilmas falsafalar öpqoni yaratilgan bölib, ularning qurilişi aksariyat hollarda joziba va şov-şuvga asoslangan tarzdadir. Tlyon metafiziklari haqiqat tugul, uning qarindoşiga ham intilmaydilar – ular taajjubga soluvçi narsani izlaydilar. Ularning fikriça, metafizika – fantastik adabiyotning bir tarmoğidir. Har qanday tizim aslida borliq barça jihatlarining allaqaysi bir muayyan jihatga böysunişidan boşqa narsa emasligini ular juda yaxşi bilişadi.

Hatto “barça jihatlar” iborasi ham yaramaydi, zero, bu bilan hozirgi zamon va ötgan zamonlarning aqlga siğmas birligiga işora qilinadi. Qolaversa, köplik soni – ötgan zamonlar – ham nojoiz, zero, bu bilan özgaça tasavvurning aqlga siğmasligiga göyoki işora qilingan böladi… Tlyon falsafiy oqimlaridan biri oxir-oqibatda vaqtni ham inkor etdi: bu donişlarning mulohazasiga köra, hozirgi zamon noaniqdir, kelajak bölsa, u haqda hozirgi zamon bağrida öylangan fikr tariqasidagina voqelikdir. Yana boşqa bir oqim aytadiki, “barça zamonlar” ötib böldi va bizning hayotimiz, şu holiça, yakuni tomon beomon ötib borayotgan muqarrar jarayonning elas-elas xotiralari va yo jilla qursa, pajmurda inʼikosidir. Yana bir oqimning faraz qilişiça, jahon tarixi – bizning barça hayotlarimiz tarixi, hayotlarimizning mayda-çuyda tafsilotlari tarixi yaşirin jahon tarixi – iblis bilan til biriktirgan allaqaysi ikkinçi darajali xudo tomonidan muttasil qayd qilib borilgay. Yana birining fikriça, dunyoni baʼzi belgilari ahamiyatsiz bölgan kriptogramma – maxfiy noma bilan qiyos qiliş mumkin va uç yuz keçada bir sodir bölar hodisagina çin haqiqatdir. Yana birovi – biz bu yerda uxlab yotar ekanmiz, özga dunyoda bedor yuramiz, şu tariqa har bir odam ikki odamdan iboratdir, deya işontiradi.

Tlyondagi heç bir taʼlimot materializm kabi aşaddiy munozaralarga sabab bölmagandi. Baʼzi faylasuflar uni ham – köproq ehtirosga berilib – bir jumboq tarzida izohlaydilar. Uşbu aql bovar qilmas taʼlimotni anglaş oson bölsin uçun ön birinçi asr yeresiarxi töqqiz dona kumuş tangadan iborat jumboq öylab topdi. Uşbu benazir topişmoqning köplab talqinlari bölib, ularda tangalar va topildiqlarning turliça miqdorlari körsatib ötiladi; bu talqinlarning eng maşhurini keltiraman.

“Seşanba kuni kimsasiz yöldan ötib borayotib, X töqqiz dona mis tangalarni yöqotib qöyadi. Y payşanba kuni şu yöldan çorşanba kuni yoğib ötgan yomğir tufayli biroz zang bosgan tört dona mis tanga topib oladi. Z juma kuni yöldan uçta tanga topadi. Öşa kuni ertalab X öz uyi yölagidan ikkita tanga topadi”. Yeresiarx bu voqea orqali topib olingan töqqiz dona tanganing mavjudligini,  yaʼni borliqda uzluksizligini isbot qilmoqçi edi. U taʼkidlaydiki, “Ayni tangalarning törttasi seşanba bilan payşanba oraliğida, uçtasi seşanba bilan juma oqşomi oraliğida, ikkitasi esa seşanba bilan juma kuni ertalab oraliğida mavjud emasdi, deb öylaş bemaʼnilik bölur edi. Ular vaqtning mana şu uç bölagi har bir daqiqasida – jillaqursa inson anglay olmas qandaydir yaşirin holatda – mavjud edi, deb öylaş haqiqatga yaqinroq”.

Uşbu jumboqni taʼriflaşga Tlyonda amalda bölgan til yaroqsiz edi – köplar baribir heç vaqoni tuşunmadi. Soğlom mantiq tarafdorlari dastlab boşda bu çöpçakning çinligiga işonmaslik bilan qanoatlanişdi. Ularning taʼkidiça, bu taomil bilan mustahkamlanmagan va qatʼiy mantiqiy mulohazaga yot ikki yangi sözdan – “qidirib topmoq” va “yöqotmoq” feʼllaridan – ğayrioddiy tarzda foydalanişga asoslangan ğirromlikdir, illo bu feʼllar mantiqiy taomilga zid ravişda dastlabki töqqiz tanga bilan keyingi töqqiz tanganing ayniyligini nazarda tutadi. Uşbu soğlom tafakkur homiylari yana eslatib ötadilarki, har qanday ot (odam, tanga, payşanba, çorşanba, yomğir) faqat ramziy maʼnoga egadir. “Çorşanba kuni yoğib ötgan yomğir tufayli biroz zang bosgan” qabilidagi makkor tasvir foş etilgan edi. Bu jumlada seşanba bilan payşanba oraliğidagi tangalarning uzluksiz mavjudligini hali isbot qiliş lozim edi. Bu şunday tuşuntiriladi: “öxşaşlik” bilan “ayniylik” butunlay boşqa narsalardir, şundan kelib çiqaroq, töqqiz odam qatorasiga töqqiz kun davomida kuçli oğriq çangalida bölganlari nazarda tutilgan bir maʼnisizlik yoki faraz qilingan hodisa – reductio ad absurdum işlab çiqildi. Mana şu oğriq har vaqt bir xildir, deb taxmin qiliş bemaʼnilik emasmi? – savol qöyişadi ular. Alalxusus, ayni mantiq bilan qurollangan bu muhtaram jamoa jumboq öylab topgan yeresiarxni kufrda aybladi, ularga köra, yeresiarx faqat bir narsani – ilohiy “borliq” sifatini oddiy tangalarga ravo körişday kufr niyatni köngliga tukkan edi, boz ustiga, yeresiarx köplik şaklini goh inkor etib, goho eʼtirof qiladi. Buning uçun şunday dalil-isbot keltiriladi: bordi-yu öxşaşlik ayniylikni nazarda tutsa, u holda töqqiz dona tanga yakka-yagona bitta tangadir, deb öylaş ham lozim edi.

Raddiyalar hali adoğiga yetgan emasdi. Muammo taʼriflab berilganidan söng oradan yuz yil ötgaç, bizning yeresiarx singari zör qobiliyatli, biroq izçil anʼana tarafdori bölgan boşqa bir donişmand favqulodda dadil farazni örtaga taşladi. Uning ança puxta taxminida taʼkidlanişiça, yakka-yolğiz zot mavjud, mana şu yaxlit zot mohiyat-eʼtibori-la olamdagi barça xilqatlarning har biridir va, öz navbatida, barça xilqatlar ilohning tana aʼzolari hamda niqoblaridan özga narsa emas.  X – Y va Z dir. Z uçta tanga topib oladi, çunki bularni X yöqotib qöyganini eslaydi; X yölakdan ikkita tanga topadi, çunki qolganlari ham topilganini eslaydi… Ön birinçi jilddan maʼlumki, uşbu idealistik taʼlimotning uzil-kesil ğalabasi uçta asosiy sabablar bilan boğliq edi: birinçisi – fikrlovçi mavjudotni tanho voqelik deb biluvçi taʼlimotga (solipsizmga) nafrat; ikkinçisi – ruhiyotşunoslikni ilmlar poydevori sifatida saqlab qoliş imkoniyati; uçinçisi esa – xudolar mavqeini saqlab qoliş imkoniyati. Şopengauer (ehtirosli va musaffo Şopengauer) “Parerga und Paralipomena” – “Aforizmlar va maksimalar”ning birinçi jildida şunga yaqin taʼlimot yaratdi.

Tlyon geometriyasi özaro biroz farqlanuvçi ikki ilmdan – köz bilan körişga va his qilişga asoslangan geometriyalardan iborat. Bizning geometriya bilan baqamti bölgan ikkinçisi birinçi geometriyaga böysundirilgan. Nigohiy geometriya nuqtalarga emas, balki buyum yuzasiga asoslangan. Baqamti çiziqlardan bexabar uşbu geometriyaning uqdirişiça, bir joydan boşqa joyga harakatlanib köçayotgan odam atrofidagi buyumlar şaklini muttasil özgartiradi. Tlyon arifmetikasining asosida çeksiz sonlar tuşunçasi yotadi. Bunda asosiy eʼtibor katta va kiçik tuşunçalarga qaratilgandir. Bu tuşunçalarni bizning riyoziyotçilar > va < belgisi bilan ifodalaydilar. Biznikilarning Tlyondagi hamkasblari aytadilarki, hisob jarayonining özi miqdorni özgartirib, uni noaniq hisobdan aniq hisobga aylantiradi. Bir neça odam aynan bitta miqdorni hisoblab, bir xil natija çiqarişlari ruhiyotşunoslar nazarida ğoyalar birligi yoki xotira ötkirligiga misol tariqasida tuşuniladi. Tlyonda tafakkur obyektining yagona va manguligi esa bizga maʼlum.

Adabiy tamoyillarda ham yagona obyekt ğoyasi hukm suradi. Muallif juda kam hollarda körsatib ötiladi. U yerda “qallob plagiat” tuşunçasining özi yöq: mavjud barça asarlar zamondan taşqari va ismi nomaʼlum yagona muallif asaridan özga narsa emasligi kunday ravşan. Baʼzan esa tanqidçilarning özlari mualliflarni öylab topadi: buning uçun ikki turli asar tanlab olinib – masalan, “Dao De Szin” va “1001 keça” – ularni bitta adib nomi bilan boğlaydilar, söngra uşbu ajabtovur homme de lettres – qalamkaşning ruhiyati xolis va jiddiy tarzda tadqiq etila boşlanadi.

Ularning kitoblari ham bizniki kabi emas. U yerning adabiyoti yakka-yagona voqeani takomillaştirib boriş bilan maşğul. Falsafada hamişa tezis va antitezis, har qanday taʼlimotning qatʼiy amalda bölgan “parast” va ham “aksil” tuşunçasi mavjud. Öz bağrida inkor etuvçisi bölmagan kitob Tlyonda notugal sanaladi.

Idealizm hukm surgan zamonlar voqelikka taʼsir qilmasdan qolmadi. Tlyonning eng qadimiy viloyatlarida yöqolgan buyumlarning ikki hissa köpayişi muntazam uçraydi. Aytaylik, ikki odam bir dona qalamni izlaydi, birinçi odam topib olib, lom-mim demaydi: ikkinçi bir odam boşqa qalamni, avvalgi qalam singari çinakam, biroq bu odamning tasavvuriga köproq mos keladigan boşqa qalamni topadi. Ayni ikkilamçi buyumlar “xryonirlar” deyilib, ular birmunça beöxşov bölsa-da, foydalanişga ança qulay. Yaqin vaqtlargaça “xryonirlar” xayolparastlik va xotira sustligining tasodifiy mahsullari edi. Ular endigina yuz yildan buyon rejali ravişda işlab çiqarilayotganiga işoniş qiyin, ammo Ön birinçi jild bunga guvoh. Dastlabki urinişlar muvaffaqiyatsizlikka uçragan edi. Biroq şunday bölsa-da, modus operandi, işlab çiqariş uslubi eslab ötişga loyiq. Davlat tasarrufidagi qamoqxonalardan birining boşliği daryoning eski özanida qadimiy qabriston borligini mahbuslarga eʼlon qilib, kimki arzigulik buyum topsa, uni ozod etişni vaʼda qildi. Qaziş işlari boşlanişidan bir neça oy avval ular topişlari lozim bölgan buyumlar suratini körsatişdi. Uşbu dastlabki uriniş umid va badnafslik işga xalal berişini namoyiş etdi: belkurak va çökiç bilan bir hafta ter tökilgaç, tajriba ötkazilayotgan vaqtdan ança avvalgi davrga mansub, zang bosgan ğildirakdan bölak heç qanday “xryon”ni topib bölmadi. Maxfiy tutilgan tajribani keyinroq törtta kollejda takrorlaşdi. Dastlabki uçtasida heç bir iş çiqmadi, törtinçi kollej öquvçilari esa (bu kollej boşqoni qaziş işlari boşlangaç, tösatdan qazo qildi) oltin niqob, köhna şamşir va köksida yozuvi bölgan, yaşilga moyil şohona sovutni qazib oldilar va yo bunyod etdilar. Yozuvni esa heç öqib bölmadi. Qidiruvlarning tajriba ekanidan boxabar guvohlarning işga yaroqsizligi şu tariqa ayon böldi… Ommaviy qidiruvlar butunlay teskari xususiyatli buyumlar tuğdirayotgan edi: öşandan buyon qaziş işlarini alohida, hattoki tadoriksiz olib borişga kelişildi. “Xryonirlar”ni rejali işlab çiqariş (Ön birinçi jildda şunday deyilgan) arxeologlar oğirini yengil qildi: endi kelajak singari böysinuvçan va yuvvoş tortib qolgan ötmişga ham jilo berib, uni hatto özgartiriş mumkin bölib qoldi. Eʼtiborga loyiq misol: ikkinçi va uçinçi darajali “xryonirlar”da, yaʼni boşqa bir “xryon”dan kelib çiqqan “xryonirlar” bilan “xryon” “xryon”dan kelib çiqqan “xryonirlar”da dastlabki “xryon” xatolarining kuçayişi közga taşlanib qoldi; beşinçi darajali “xryonirlar” “xryon”ga juda öxşab ketadi; töqqizinçi darajali “xryonirlar”ni ikkinçi darajali “xryonirlar” bilan adaştirib yuboriş mumkin; ön birinçi darajali “xryonirlar”da esa asl nusxalarda ham bölmagan musaffolik mavjud. Ammo bu jarayon davriydir, yaʼni ön ikkinçi darajali “xryon”dan buziliş boşlanadi. “Xryon”dan şaklining ajoyib va sofligiga köra har qanday “ur” ustun turadi: “ur” – işontiriş orqali bunyod qilingan, yöqlik bağridan umid kömagida olib çiqilgan buyum sanaladi. Sözlab ötganim ajoyib oltin niqob – bunga yorqin misol.

Tlyondagi buyumlar ikki hissa köpayadi, ammo şuningdek, ularda yana bir xislat bor: odamlar xotirasidan kötarilgaç, aşyolar tobora xira tortib, belgilarini yöqota borişga moyil. Ötmişdan misol – har kuni allaqaysi bir gadoyning oyoqlari tegib turgaç mavjud bölgan, u qazo qilgaç esa közdan ğoyib bölgan ostona. Baʼzan öziga oşyon qurgan quşlar yoki qirçanği ot amfiteatr xarobalarini mangu yöq bölişdan saqlab qolgiç edi.

Salto-Oriyental, 1940.

Post-skriptum, 1947.

Yuqorida bayon qilingan badiani men 1940-yilda “Fantastik asarlar antologiyasi”da çop etilgan holiça – bir neça taşbeh va mana endi yengiltaklik bölib tuyulayotgan hazilomuz xulosani hisobga olmaganda – qisqartirişlarsiz keltiryapman. Öşandan buyon qanday voqealar bölib ötmadi deysiz!.. Ulardan ayrimlariga töxtalaman.

1941-yil martida Gerbert Eşga tegişli Xinton risolasi sahifalarida Gunnar Erfyord qöli bilan bitilgan maktub topildi. Maktub zarfida Ouro-Preto poçta muhri bölib, sahifalarda Tlyon sinoati tökis tuşuntirib berilgan edi. XVII asrning birinçi yarmiga mansub allaqaysi oqşom Lyutserna va yo Londonda uşbu ajabtovur loyihaga ilk bor asos solingan, mutlaqo yangi ölka öylab çiqariş maqsadida birlaşgan maslakdoşlar yaşirin jamiyati taʼsis etilgan edi (uning aʼzolari qatorida Dalgrano, keyinroq Jorj Berkli ham bor edi). Ança mubham dastlabki dasturga köra “germetik ilmlar”, xayriya va kabbala (tilsimot ilmi) nazarda tutilgandi. Andreyening maroqli asari ayni şu ilk davrda yaratildi. Kengaşiş va tahlillar bilan ötkazilgan bir neça yildan söng butun boşli mamlakat öylab çiqariş uçun bir avlod kifoya qilmasligi jamiyat aʼzolariga ayon böldi. Tadbirni davom ettiriş uçun jamiyatning har bir aʼzosi öziga şogird tanlab olişiga kelişildi. Bu kabi merosxörlik tartibi samarali bölib çiqdi: ikki asrlik quvğindan söng uşbu firqa Amerikada qayta tiklandi. 1824-yil Memfisda (Tennesi ştati) jamiyat aʼzolaridan biri xonanişin korçalon Izro Bakli bilan hamsuhbat böladi. Hikoyani istehzo aralaş tinglab bölgaç, uşbu rejaning kamtarona kölamini kulguga oladi. Amerikada mamlakat öylab topiş bemaʼnilikdir, dedi Bakli va bira-töla butun boşli sayyora öylab topişni taklif qildi. Mazkur uluğvor ğoyaga u yana bir taklif, öz nigilizmi mahsulini ilova qildi: uşbu bemisl reja mutlaq sir tutilmoği lozim. Ayni öşa mahalda Encyclopedia Britannicaning yigirma jildi bosmadan çiqqandi, Bakli xayoliy sayyoraning tartibga solingan mana şunday qomusini yaratişni taklif qiladi. Oltin zaxiralariga boy toğlarni, kemalar bilan tölib toşgan daryolarni, buqa va bizonlari ötlab yurgan yaylovlarni, bu sayyora zanjilariyu islovatxona va dollarlarini köngilga siqqunça tasvirlayverişsin, ammo şart şuki, “Bu asar löttiboz Iso Masih izmida yurmasin”. Bakli Xudoga topinmas, ammo ojiz bandalar ham butun boşli olam yarata olişlarini mana şu yöq Xudoga isbot qilmoqçi edi. Bakli Baton-Rujda 1828-yil zaharlanib öldi; 1914-yili jamiyat öz izdoşlariga – ularning nafari uç yuz edi – Tlyon Birinçi Ensiklopediyasining sönggi jildini topşiradi. Bu naşr maxfiy edi: uni taşkil qilgan qirq jild (insonlar qöli bilan bitilgan eng ulkan asar) ança mufassal boşqa bir naşr uçun, ingliz tilida emas, balki endi Tlyondagi tillarning birida yozilişi kerak bölgan boşqa bir naşr uçun asos bölib qolişi lozim edi. Uşbu xayoliy dunyo şarhi  Orbis Tertius deb nomlangan bölib, Gerbert Eş – Gunnar Erfyord gumaştasi va yo jamiyat aʼzosi sifatida – uning yaratuvçilaridan biri edi. Ön birinçi jildning yuborilişi Eş jamiyatning tölaqonli aʼzosi edi, deb taxmin qilişga asos beradi. Boşqa jildlar taqdiri qanday keçgan? 1942-yildan qiziqarli voqealar sodir böla boşladi. Dastlabkilarini aniq-tiniq eslayman va, ehtimol, bu voqea ilk deboça ekanini his etgandim öşanda. Bu voqea Laprid köçasidagi çorboğda, mağribga qaragan baland boloxona qarşisida sodir böldi. Knyaginya de Fosini Lyusenj xonim nomiga Puatyedan kumuş idişlar olib kelindi. Ajnabiy muhrlar bilan ziynatlangan quti tubidan gözal buyumlar paydo böla boşladi: Utrext va Parijdan yuborilgan, jonivorlar surati naqşlangan turli oşxona jihozlari, bu jihozlardan ham köra nafis çoy qaynatgiç. Uşbu mudroq jonzotlar içra qiblanamo sinoatli titrar edi. Qiblanamo knyaginyaga tegişli emasdi. Uning zangor mili ohanrabo maydoni tomon intilgan, qabariq pölat sirtiga naqşlangan harflar esa Tlyondagi alifbolardan biriga taalluqli edi. Şu tariqa xayoliy dunyo çin dunyoga ilk bora bostirib kirdi. Meni taşvişga solgan tasodif bois ikkinçi voqeaga ham şohid böldim. Bu – oradan bir neça oy ötgaç, Kuçilya-Negradagi bir yemakxonada yuz berdi. Amorim ikkimiz Santa-Anadan qaytib kelayotgandik. Takuarembo daryosi özanidan çiqişi oqibatida biz u joylarning abgor mehmonnavozligini boşdan ötkazişga (va toqat qilişga) majbur böldik. Xöjayin şarob meşlari qalaşib yotgan xonaga biz uçun joy hozirladi. Biz öringa yotdik, ammo devor ortidagi mast hamsoya goh uzoq va bejamdor sökinib, goh esa baçkana qöşiqni uvlab kuylagan köyi tongga qadar uyqu bermadi. Biz, tabiiyki, heç tinmagan bu ovozlarni yemakxonada siylangan musallas kasridan deb bilgan edik… Hamsoyani ertalab yölakda jonsiz holda topişdi. Xirildoq ovoz bizni çalğitgan edi – marhum hali aroqxörlik ilmidan jiddiy saboq olmagan yoş yigit bölib çiqdi. Uning belboğidan bir neça tanga va şaşqol donasi kabi kattalikdagi yaltiroq maʼdan konus tuşib qoldi.

Bir bolakay konusni olib qoçişga behuda urinardi. Uni örta yaşar odam bazör kötara oldi. Men uni bir neça soniya kaftimda uşlab turdim: esimda, oğirlikka toqat qilib bölmas edi, konusni olib qöyişgaç, yana birmunça vaqt vaznini his etib turdim. Kaftimda esa aniq bilinib turgan gardiş izlari qoldi. Bu qadar ğayrioddiy vaznga ega möjaz buyum köngilda ğaşlik va xavotir uyğotar edi. Kimdir birov uni tezoqar daryoga uloqtirişni taklif qildi. Bir neça peso evaziga Amorim uni xarid qildi. Marhum haqida esa u “şarqiy sohildan” ekanidan boşqasi maʼlum emasdi. Öşa jajji, vazmin konuslar (yer yuzida nomaʼlum maʼdan) Tlyondagi ayrim dinlarda iloh timsoli bölib xizmat qiladi.

Mana şu joyda hikoyaning özimga taalluqli bölagiga nuqta qöyaman. Qolganlari esa barça öquvçilarim xotirasida (va balki umid va yoki qörquvlarida) yaşaydi. Faqat yana ayrim misollarni esga soliş kifoya. Başariyatning kölamdor xotirasi ularni töldirib, ravnaq ettirişiga aminman. 1944-yili bir odam Memfis kutubxonasida (Nashvill, Tennesi ştati) “The American” gazetasini tadqiq qilayotib, Tlyon Birinçi Ensiklopediyasining barça qirq jildini topib oldi. Öşa kaşfiyot tasodif edimi va yoki hanuzga dovur yaşirin bölgan Orbis Tertius sohiblarining ijozati bilan röyobga çiqarilganmidi, degan masala atrofida hamon munozaralar tingan emas. Keyingi faraz haqiqatga yaqinroq çamasi. Ön birinçi jildning baʼzi bir aql bovar qilmas taʼkidlari (deylik, “xryonirlar”ning köpayiş xususiyati) Memfisda topilgan nusxada taşlab ötilgan yoki bir qadar yumşatilgandi. Bundan kelib çiqaroq şunday taxmin qiliş mumkin – ayni tuzatişlar uşbu yangi dunyoni çin dunyoga imkon qadar yaqin tasvirlaş rejasiga köra amalga oşirilgan edi. Buyumlarning Tlyondan turli mamlakatlar böylab tarqalişi, aftidan, bu rejani yakunlaşi lozim edi… Haqiqat şuki, jahon matbuoti “topilma” atrofida katta şov-şuv kötardi. Darsliklar, antologiyalar, taqriz va ögirmalar, Başariyat Buyuk Asarining mualliflar bilan kelişilgan va yo öğrinça qayta naşrlari yer yuzini töldirib yubordi. Bu jarayon hali-hamon töxtagan emas. Voqelik bir zumda turli nuqtalarda çekina boşladi. Albatta, voqelik aslida ham yon berişni tusab qolgan edi. Atigi ön yil avval odamlar xayolini öğirlaş uçun bir-biriga baqamti va qatʼiy tartibli tuyulgan tuşunçalar, aytaylik, dialektik materializm, aksilsemitizm va yo faşizm kifoya edi. Şunday ekan, har sohasi tartibga solingan yangi sayyoraning – Tlyonning jozibasiga uçiş, uning mufassal va ravşan manzarasiga köngil qöyiş heç gap emasdi. Axir, voqelik ham tartibga solingan-ku, deb eʼtiroz bildiriş befoyda. Ha, balki şundaydir, ammo u ilohiy qonunlarga köra tartib qilingan – buning tarjimasi esa şu: atrofimizda keçayotgan va biz könikkan voqelik anglab yetiş imkonsiz noinsoniy qonuniyatlarga köra tartib qilingan. Tlyon esa – bu labirint, u insonlar öylab çiqargan labirint, u insonlar anglab yetişlari haqqi barpo qilingan labirint.

Tlyon bilan aloqalar va unga könikiş biz yaşab turgan dunyoni yöldan ozdirdi. Tlyonning xuşbiçimligidan esini yöqotgan insoniyat bu uyğunlik fariştalarining emas, balki şatranj ustalari niyatining mahsuli ekanini tobora yoddan çiqarayotir. Tlyonning (farazlarga asoslangan) “dastlabki tili” maktablarga bostirib kirdi, Tlyonning barkamol (va hayajonli manzaralarga töla) tarixini öqitiş öşa tarixga, bolalik yillarim ustidan hukmron bölgan öşa tarixga kölanka taşlab ulgurdi; odamlar xotirasidagi odatiy ötmişni boşqa bir ötmiş, biz qallob ekanidan ham bexabar boşqa ötmiş siqib çiqarmoqda. Numizmatika, dorişunoslik va arxeologiya özgarişlarga yuz tutdi. Öylaşimça, biologiya va riyoziyotni ham şu qismat kutayotir… Yer yuzasi böylab tariqdek soçilgan tanho donişmandlar şajarasi dunyo tusini özgartirib yubordi. Ularning işi davom qilayotir. Bordi-yu başoratlarimiz röyobga çiqsa, yuz yillardan söng kimdir birov Tlyon Ikkinçi Ensiklopediyasining yuz jildini topib oladi.

Va öşanda sayyoramizdan ingliz tili ham, farangi va ispan tili ham ğoyib böladi. Dunyo – Tlyonga aylanadi. Menga esa baribir, men Adroga qönoqxonasining sokin panohi ostida Braun “Dafn közasi”ga yozilgan Kevedo ruhidagi badiaga (uni çop ettirmoqçi emasman) işlov beriş bilan maşğulman.

Xorxe Luis Borxes

(1899–1986)

Argentinalik taniqli adib. Bir qator milliy va xalqaro mukofotlar sovrindori. 1920-yillarda Lotin Amerikasi ispan tilli adabiyotiga avangardizm yönalişini olib kirgan. Birinçi kitobi – “Buenos Ayres ehtirosi” şeʼrlar töplami. “Töqilgan voqealar” (“Ficciones”, 1944), “Alef” (“El Aleph”, 1949), “Asosçi” (“El Hacedor”, 1960) singari hikoyalar töplamlari, bir qator esselar, tadqiqotlar, şeʼriy kitoblar va kinossenariylar muallifi.

Rus tilidan Şarifjon AHMEDOV tarjimasi.

“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822

Obuna haqida

Izohlar

Hozirça izoh yöq. Birinçi bölib fikringizni yozing.

Siz nima deysiz?

Izoh tahririyat körib çiqqaç, eʼlon qilinadi.

Şu ruknda köp öqilganlar

Barçasi (164)