Ön sakkizinçi maktab maʼmuriyatining direktoridan tortib qorovuligaça hammasining paytavasiga qurt tuşdi – komissiya kelarmiş. Kelganida ham tuman yoki viloyatdan emas, naq respublikadan! Bunday paytda hamma öz vazifasini aʼlo darajada bajarib qöyişi şart. Töğri-da, bunaqa oliy tekşiruv maktab taşkil etilgandan beri ozib-yozib bir kelsa-yu, munosib kutib olinmasa, nima degan gap?! Xuddi şu “Munosib kutib oliş” masalasini hal qiliş ustida çuqur boş qotirayotgan direktor – Nurali Eraliyeviç nimqoronği kabinetiga qamalib olgança öyga çömib ötirardi. “Şu komissiya degani maktab qurib ketgandek nega aynan bizni tanladi ekan-a? Unisi ham mayli. Bular viloyat yo tumandan bölsa-ku, bir amallaş qiyin emasdi. Bunisi eng yuqoridan. Tiş ötişi sal qiyin-ov”, – deb öylaydi içida. Xayollarga kömilib ötirgan direktorga biroz havo yetişmay, böynini ilondek böğib turgan böyinboğini xiyol böşatdi. Miyasiga qon yetib borganini his qilib rohatlandi. Söng yana eski muammo esiga tuşib, sutdek oq tanasi vahima yukidan battar oqardi, közlari hamma yoqqa javdiradi. Tuğilgan kunida jamoa nomidan sovğa qilingan tillarang ot haykalçasi ham, pol ustidagi yaqindagina olingan gulli gilam ham hozir unga zarraça qiziq emasligidan şunçaki nigohini qaratib ötdi. Özini biroz çalğitiş maqsadida devorlarga ilingan afişalar, yozuvlarni öqişga harakat qildi, lekin negadir miyasi ularni anglamadi. Bor diqqatini jamlab harakat qilgan edi, zörğa ulardan birini öqib tuşundi. “Korrupsiya – halokatga yöl!” deb yozilgan ekan.
Direktor diqqinafas xonada ötirib heç nimani hal qilolmasligini tuşunib yetdi, çamasi, tekşiruvçilar uçun sinflar qanday tayyorlanayotganini biliş maqsadida, ularni bir-bir közdan keçirmoqçi böldi. Kabinetidan çiqar ekan, yölakda turib qaysi xonaga boş suqişni bilmay öylandi. Nihoyat, işga kirişidan oldin özini yaxşilab rozi qilganligi orqasidan şu maktabdan qönim topgan adabiyot öqituvçisi – Madaminbekning dars ötayotgan xonasiga quloq soldi: içkari jimjit. Paşşa uçsa, xijolat böladi. Direktor eşikni oçib sekin köz qirini taşladi. Madaminbek stulda ötirgan holda noutbukka tikilgança ötirar, öquvçilar esa daftarga bir nimalarni qoralab ötirişardi. Öquvçilar köp yozaverişganidan közlar kitobda, qöl xuddi avtomatlaştirilgan maşina kabi tinmay şarikli ruçkani yurgizadi. Direktor sekin yötalib xonaga kirdi. Öquvçilar jör bölib salom berişdi. Jondan aziz insonni körgandek, Madaminbek ham qözğaldi. Ötiraverib qoni uvişib qolganidan oyoqlari bukilib ketdi.
– Tinçlikmi, aka? – baland ovozda dedi Madaminbek.
Direktorning jahli çiqdi.
– Aka emas, Nurali Eraliyeviç, – dedi zarda bilan.
Madaminbek uzr söragan böldi, söng savol maʼnosida direktorga möltiradi. Direktor çuqur nafas oldi-yu, qornini qappaytirib “Qizim, senga gapiraman, kelinim, sen eşit” qabilida dörillab negadir sensirab söz boşladi:
– Bilasan, yaqinda komissiya bor. Şunga doimgidek özim jonajon öquvçilarimning bilimini tekşirib çiqayotgan edim.
Öquvçilar direktorning oxirgi marta qaçon ularni tekşirişga kirganini eslaşolmadi çoği, bir-birlariga sekin qarab qöyişdi.
– Albatta, albatta, – dedi Madaminbek şoşa-pişa.
– Xöş, unda yaxşi. Sen ötirib kuzat. Mening öquvçilarga beradigan bir neçta savollarim bor, – dedi direktor ezmalanib bolalarga qaragança. Söng qöliga parta ustidagi adabiyot kitobini olib öquvçilardan biriga körsatkiç barmoğini bigiz qilib imladi. – Xöş, hoy, sen, şkafning yonidagi bola, tur-çi.
Bola xuddi azroilni körgandek qörqa-pisa örnidan turdi. Direktor kitobdagi savolni avval özi tuşunib öqidi-da, söng tirjayib savol bera boşladi:
– Sen bizga ayt-çi, Said Ahmad degan adibning qanday asarlari bor?
Bola şu ismni qaçondir adabiyot kitobining qaysidir betida öqiganini, uning qandaydir şeʼrlar yozganini, katta şoir bölganini eslagandek böldi. Içida agar şu söroqlardan eson-omon çiqib olsa, albatta, şu odamni topib öqişni öziga vaʼda ham berdi.
– Bölaqol, – dedi Nurali Eraliyeviç ham qöymay, – axir ötgansiz-ku bu adibni.
Bolaning peşonasi va burnining usti yiltiray boşladi. Qörqqanga qöşa körinar, deganlaridek, u allaqaçon xotirasining adabiyot faniga ajratilgan joyida neki maʼlumot bölsa, hammasini esidan çiqarib bölgandi. Direktor undan ança javob kutdi. Najot çiqmasligini bilib, alamidan bir nimalar deb sökib örniga ötqazdi.
– Qani, şu savolga kim javob beradi? – dedi söng umumiy qilib.
Bolalardan sado çiqmasdi. Direktor savol nazari bilan muallimga qaradi. Muallimning közlari olma-kesak terar, yuzlarida biroz xijolatlik holati bor, körinişidan nima deb bahona qilişni öylayotgandek edi. Şundan söng direktor kitob varaqlab yana bir neçta savol berdi, ammo bolalar javob beray deyişmasdi. Bunday ahvolni körib, Nurali Eraliyeviç Madaminbekni biroz urişgandek, koyigandek böldi. Yegan oğiz uyalar deganlaridek, bu koyişlar öqituvçi uçun urişişdan köra köproq erkalaşga öxşar edi. Bolalarni qanday öqitiş haqida uzundan-uzoq maʼruza ham öqimoqçi edi, lekin hali kirajak sinflari köp ekanligi esiga tuşib, oyoği tortmaygina adabiyot xonasidan çiqdi. Dahliz böylab yurar ekan, közlari devorda osiğliq turgan, öşa öz kabinetida körgan yozuvga tuşdi: “Korrupsiya – halokatga yöl!”
Ensasi qotgan direktorning keyingi manzili fizika xonasi böldi. Aksiga olib, xonaga kirar-kirmas uning asabi buzildi-qöydi. Bu fan uçun ajratilgan inventarlarning deyarli barçasi Daqqiyunusdan qolgandek bir yonga qiyşayib turar, ampermetr, voltmetr kabi jihozlarning “içak-çavoq”lari öq ilma-teşik qilgan tana singari asbob içida tökilib yotar edi. Taqasimon magnit va şunga öxşaş çöntakka siğar darajadagi kiçik uskunalar esa biryöla yöqolib qöya qolgandi. Direktor bu buyumlar uçun javobgar bölgan fizika fani öqituvçisi va maktab qorovulini zudlik bilan toptirdi.
– Axir, bu nima ahvol? – ikkovi kelişi bilan şerday ökira ketdi direktor. – anjomlarning birortasi işlamaydi yoki umuman yöq. Senlar özi qayerga qarayapsanlar? Komissiya oldida nima deb javob beraman?
Direktor vijdon oldida deyişdan köra undan muhimroq komissiyani peş qildi. U oldida mulzam bölib turganlardan biror tayinli javob çiqmasligini bildi. Şu sababdan gapni qisqa qildi: komissiya kelguniça yerni tagidan bölsa ham hamma narsa joy-joyiga qöyib qöyilişi şart. Ular hammasini bugundan qoldirmasdan sozlab, aytganidek qilib joy-joyiga qöyişga çin dildan vaʼda berişganidan söng direktor biroz hovuridan tuşdi. Söng taşqari tomon yurdi. Içida “Yaxşiyamki, öşa paytda berilgan kavşarlagiçlarni uyga olib borib qöygan ekanman. Bölmasa, bekorga yöqolib ketardi”, – deb qöydi.
Direktor yana bir qança xonalarning abgor holatini, öquvçilar va aksariyat qismini şaxsan özi topgan öqituvçilarning dars jarayonlarini körib xunobi oşib-toshib ketdi. Oxiri kabinetiga qamaldi va uni kutayotgan toğdek oğir tekşiruv haqida öyladi. Öyladi-yu, xuddi joni bir qözğalib olgandek eti jimirlab qöydi. Söng köngli uçun taskin beradigan oxirgi işni amalga oşirdi: kotibasini çaqirib, unga hoziroq majlis ötkazilişini, hamma öqituvçilarga komissiyani “çiroyli va munosib” kutib oliş uçun uç yuz ming sömdan pul yiğib berişlari kerakligini aytişni, ayniqsa, bunday paytda pulning yuziga qaraş ötaketgan xatolik ekanligini jamoaga uqtirişni tayinladi. Majlis taşkil etiş uçun sekingina orqasiga burilib ketayotgan köhlikkina kotiba közi bilan eşikkaça kuzatib qöyar ekan, direktorning nigohi beixtiyor devorga ilingan yozuvga tuşdi: “Korrupsiya – halokatga yöl!”
Ziyovuddin Abdusamadov
1999-yili tuğilgan.
Toşkent davlat şarqşunoslik universiteti talabasi
2022/2
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


