Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan yoşlar murabbiyi Bahodir Karimov bilan suhbat
– Ilmda ustoz-şogirdlik anʼanasiga qanday qaraysiz? Adabiyotşunos olim sifatida şogirdlaringizga qöygan talablaringiz biz uçun qiziq.
– Ustoz böliş oson emas. Munosib şogird böliş undan ham qiyin. Universitetda kimki saboq bersa, talaba xalqi barçasiga “ustoz” deb murojaat qiladi. Har ikki tomon – talaba va muallim şu maqomga munosibmi? Şu savol meni köp öylantiradi. Muallim talabaga köngildagidek bilim bermasa, ustoz nomiga isnod keltirgan böladi. Afsuski, köpçilik içida bunday toifa ham uçrab turadi. Auditoriyada aytadigan gapi, beradigan bilimi yöq. Şu bois bu – beçora benavolar vaqtni ötkazişning turli yöllarini öylab topişadi. Hatto kundalik ğiybat, ğurbatlar, teleekrandagi filmlar muhokamasi yoki sariq matbuotdagi oldi-qoçdi gaplar, hangomalarni öqib beriş bilan vaqt ötkazayotganlari ham topiladi. Odil muallim, aslida, haqqoniy olim, namunali tarbiyaçi, fidoyi ziyoli – şu kabi qator fazilatlarga ega ziyolilargina çin ustozlik martabasiga ega böladi. Notöğri yöldan yurgan odamning bosgan izlari ham qinğir-qiyşiq böladi. Unga ergaşganlar töğri yölidan adaşadi. Ustozlikni moddiy manfaatlarga, baloyi nafsiga almaşib, özini özi şarmanda qilgan kimsalar qança! Haqiqiy ustozlik zarra-zarralardan jamlanadigan bilim, obrö va boşqa gözal fazilatlar, ilmga çanqoq talabaning eʼtirofi bilan şaraflanadi. Oliy taʼlimdagi muallimlarga talabalarning nigohi bilan baho qöymoq kerak. Ayniqsa, talabalar yarim yillik yakunida baholanib bölganidan keyin burçak-burçaklardagi özaro suhbatlarda taʼlim bergan muallimlarni taʼriflaşadi: odil, xolis, töğri va aksinça… Talaba tört yilda bir neça marta imtihonlardan ötadi, xolos. Muallim esa umr böyi talabalar huzurida “imtihon” topşirişga mahkum. Keyingi imtihonlar undan ham oğir… Men ÖzMUda bilimdon, haqgöy, odil, ilmiy jabhada siçqon-muşuk öyinlariga aslo yöl qöymaydigan professor-öqituvçilardan saboq olganman. Şukrki, ulardan köpçiligi meni özlariga şogird sanaganidan xursandman. Şu bois men ularga munosib şogird bölişga, ularning bergan tarbiyasidan, körsatgan töğri yölidan oğişni u zotlarga xiyonat deb tuşunaman.
Şogird qanday bölmoği kerak? Bilim olişdan, öqiş va uqişdan zavq topadigan, töğrisöz tolibi ilm bölişi lozim. Yomon körganim – yolğonçilar. Şu bilan birga, birorta tadqiqotga rahbarlik qilgan “ilmiy rahbar” bilan “ustoz” tuşunçasi orasida farq bor. Ilmiy rahbar hamişa ham ustoz bölavermaydi. Ustoz ham ilmiy rahbar bölmasligi mumkin. Şaxsan özimni şunday sanayman. Men kimningdir malakaviy bitiruv işiga, magistrlik yoki boşqa dissertatsiyasiga ilmiy rahbar bölgandirman, biroq ularning baʼzilari bilan ustoz-şogirdlik boğiçi örgimçak ipidek zaif. Ayrim xolis, hayotda özining töğri yölini topgan talabalarim bor. Ular yaxşi muallim. Balki, biror maqola ham yozmagan, ilmiy işni özining qismati sanamangandir, biroq ular bugun maktabda juda malakali özbek tili va adabiyot muallimlari. Şu toifadagi şogirdlarim borligidan quvonaman. Haqiqiy ustoz öziga ergaşganlarni egiluvçan, bukiluvçan, taʼzimçi, sersalom kimsaga aylantirişi, ayniqsa, yonida papkasini kötarib yurişi yoki biror anjumanda yötalgan bölsa – bugun ommalaşgan bir kasallik şuki – öşa yötal rasmini zudlik bilan ijtimoiy tarmoqlarga joylaştiriş böyiça xizmatçiga aylantirib olmasligi kerak. Bir zamonlar aytgan gapimni takrorlayman: şogird ustozining belboğida osilib turgan nosqovoqdan farq qilsin. Şogird alohida şaxs bölsin. Ustoz bilan şogird ötasidagi maʼnaviy-maʼrifiy robitalar muhim. Ustozning doimo örgatadigan va favqulodda bilimdon kimsa obraziga kirib olişi – fojia. Şogirddan ham nimadir, hatto, köp narsalar örganiş mumkin. Menda talabalar bilan munosabatda köproq erkinlik bor. Ularning yelkasiga majburiy yuk yuklaşni yoqtirmayman. Köngliga yaqin mavzuni özi topsin. Yozib kelganlarini öqib tekşiraman, baʼzan çizğilayman va keyingi inşolarining biror joyiga qalam tekkizmasligim kerakligini uqtiraman. Olgan mavzusi böyiça şogird haqiqiy bilimdon mutaxassisga aylansin. Kerak bölsa, öşa mavzuning men bilmaydigan qirralarini menga tuşuntirsin.
– Kaşfiyotlarga katta mukofot berilişi – Ğarb uyğoniş davrining maydonga kelişida yetakçilik qilgan. Sizningça, bu tamoyilni adabiyotga nisbatan qöllaş qay darajada örinli? Yoş ijodkorlar uçun ham yirik anʼanaviy adabiy tanlovlarni yölga qöyiş kerakmi? Şu orqali adabiyotimizda yirik renessans davri boşlanişi mumkinmi? Bunga qanday qaraysiz?
– Aslida, boşqalardan ajralib turgan insonning isteʼdodi, qobiliyati, qölida qalami borligi – şuning özi juda katta mukofot. Töğri, mukofot – yaxşi rağbat! Mukofot bu – eʼtirof. Eʼtirof va eʼtibor kimga yoqmaydi? Dunyodagi juda köp kaşfiyotlar, umrboqiy asarlar uçun egalari kutmagan joydan mukofotlar, moddiy rağbatlantirişlar öz-özidan kelgan, deb öylayman. Agar olim yoki biror ijodkor mukofot ilinjida işlasa, ijod qilsa – bunga yölini topib erişadi ham. Erişganlarga XX asr guvoh. lekin ulardan, ayniqsa, badiiy ijod sohasida köp öqiladigan asar meros bölib qolgani yöq. Mukofotlar, tanlovlar eʼloni – maʼqul iş. Ammo odam mukofotparastga aylanmasin. Nemislarning hozir yoşi qirqdan oşgan bir nosirini bilaman. Ön-ön beş yillar oldin asarlari dunyoning köplab tillariga tarjima böldi. Qator xalqaro mukofotlar oldi. Ammo u mukofot uçun maxsus ijod qilgani yöq edi.
Mukofotda ofat ham bor. Adabiyotdagi favqulodda va çinakam uyğoniş ijodkor ŞAXSining qalb butunligi, ruhan mustahkamligi, original badiiy tafakkur tarzi, millatparvarligi, fidoyiligi va bir qança gözal xislatlar ortidan maydonga çiqadi. Yaxşi ijodkor taʼmasiz zavq bilan işlaydi, izzatini va sözining quvvatini juda yaxşi biladi. Kemik suyak ilinjida oğzidan sölagini oqizib yurgan köppaklarning baʼzan pokiza xiyobonlarni bulğab qöyişi köplarning ğaşiga tegadi.
– Qaysi adabiy tögaraklarni kuzatib borasiz? Umuman, ularning bugungi faoliyatlarini qanday baholaysiz?
– Badiiy ijod sohasidagi Respublika miqyosida maşhur bölgan Ğayratiy yoki Matyoqub Qöşjonov nomi bilan boğlangan yoxud “Gulşan”, “Şalola”, “Yoş tanqidçi”, “Çaşma”, “Hilol” kabi adabiy tögaraklar bu – alohida mavzu. Ularning devoriy gazetalari ham bölgan. ÖzMUda adabiyotşunos Rahmon Qöçqor rahbarlik qilgan “Yoş tanqidçi”ni biz çiqarar edik… Bugun ham ijod sirini örgatişga qaratilgan, boşlovçilarning adabiy maşqlari muhokamalarini ötkazadigan tögaraklarning borligini bilaman. XX asrning 80-90-yillarida “Yoşlik” jurnalida bitta şeʼri bosilganida har kimning boşi osmonga yetgan. Kursdoşimiz Bobomurod Eraliga öxşaş kamtar şoirlar jurnalda naşr bölgan bir betlik şeʼrlarining gonorar puliga bayramona bir dasturxon yozgani ham haqiqat. Lekin bugunning boşlovçi ijodkorlari öz asarlarining “Yoşlik” jurnalida bosilişini kutib ötirmaydi, menimça. Agar jurnal ularni yaroqsiz topib qaytarsa yoki maʼqullab naşr qilsa ham, baribir, darhol ijtimoiy tarmoqlarda eʼlon qilib yuborişadi. Adabiy özandoşlar bir-birlarini ğoyibona qöllab-quvvatlab alqaşadi. Gohi-gohida tanqid ham qilişar, ehtimol. Qolaversa, zamonaviy bunday “tögarak”larda nafas, hayajon, şiddat, tuyğu, sas-sado kamroq seziladi. Yuzma-yuz taşkil etilgan adabiy tögaraklar isteʼdodlarning tarbiyasi bilan maşğul bölişi va badiiy söz zavqidan yiroq kimsalarning qöltiğiga puflab havolantirmasligi lozim.
Nima desam ekan, har davrning öşa zamonga mos qöşiqlari bölar ekan-da.
– Zamonamizda adabiyot nazariyasi qoliplariga siğmaydigan va tom maʼnoda yangilik bölib kirgan asarlar yozildimi?
– Badiiy asarlarni baholaşda adabiyot nazariyasi umumestetik va umuminsoniy mezon sanaladi. Nazariy tuşunçalarni yangilaş oson emas. Bir qaraganda yangilik, yangi tuşunçalar uçun obyekt böladigan asarlarga duç kelganda odam şoşib qoladi. Lekin ijodkorlar dunyo adabiyotidagi şu tipdagi asarlardan foydalanganini bilib, aniqlab, sezgandan keyin odamning şaşti pasayadi. Bir asrlik özbek adabiyoti tarixi tekşirilganda, siz aytgan “tom maʼnodagi yangi” asarlar yozilgani haqiqatga aylanadi. Faqat öşa yangiliklarni baʼzan özbek olimlari boşqa millat adabiyotiga taqlidan yoki ular taʼsirida yozilgan, deb baholaşadi. Bu töğri emas. Yangilik uslubda, pafosda, tilda, tasvirda va şu kabi köplab adabiy unsurlardan yaqqol körinadi. Şu eʼtibordan, deylik, hikoyaçilik yoki qissaçilikda ham nazariy tuşunçalarni yangilaydigan adabiy hodisalar bevosita nosirlarning nomlari va ularning ayrim asarlari bilan boğlanadi.
– Qodiriy şaxsi va ijodi böyiça köpgina ilmiy işlar amalga oşirilgan. Jumladan, sizning izlanişlaringiz ham salmoqli örin egallaydi. Biroq badiiy asarlar haqida bunday deyiş biroz muhokamali. Sizningça, yozilgan badiiy asarlarda Qodiriy şaxsiyatining qaysi jihatlari töla oçilmagan? Ularning yutuq va kamçiliklari nimada?
– Abdulla Qodiriy töğrisidagi ilmiy işlarda ham haligaça adibning poetik olami tugal oçib berilmadi. Haqiqiy sanʼat namunasi heç qaçon oxirigaça ilmiy talqin qilinmaydi. Hamişa yangi fikr aytiş uçun imkon böladi. Şunga köra har bir yangi avlod Abdulla Qodiriyni öziça öqiydi, şu öqişiga mos tuşunadi va şu tuşunganlari bayonidan ilmiy tadqiqotlar paydo böladi. Abdulla Qodiriy hayoti va ijodiga bağişlangan Abdulhamid Ismoilning “Jinlar bazmi yoxud katta öyin” romani çiqdi. Xurşid Döstmuhammad “Yolğiz” qissasini yozdi. Ötgan asrda Xayriddin Sultonov “Raʼno gulining suvi” hikoyasini yozdi. Dramatik asarlar ham bor. Abdulla Qodiriy şaxsiyatidagi köp jihatlar yuqorida tilga olingan asarlarda öz ifodasini topgan. Bular yaxşi. Biroq baribir odamning “köngli yangilik qidiradi”. Yaqinda “Jahon adabiyoti” jurnalida L.Tolstoyning sönggi kunlari xususida bir asar öqidim. Adibning tabibi yozgan ekan. L.Tolstoyning köngil odami, ijod odami, odamiylik fazilatlaridan haqqoniy sözlab turibdi-da şu hujjatli asar. Abdulla Qodiriy va barça millatparvar jadidlarning fojiaviy taqdiri – ziyolilarning köngil oğriği. Şunga malham kerak.
– Har yili Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi tomonidan öttizga yaqin yoş ijodkorlarning “Birinçi kitob”lari çop etib kelinmoqda. Sizningça, yiliga öttizta ijodkor yetişib çiqyaptimi? Umuman, hozirgi yoş nosirlar va nozimlar ijodi haqida fikrlaringiz.
– Kitob çiqariş urfga aylandi. Kitob çiqariş oson işga aylandi. Kitob çiqariş şaraf emas. Holbuki, birinçi kitob – yoş ijodkor uçun adabiy hodisa, hayotidagi eng muhim quvonçli voqea bölişi lozim. Birinçi kitoblarning juda sodda, oddiy va bahorda yerdan potrab çiqqan qöziqorindek bölişi ayançli. Birinçi kitoblarini çiqarib qöyib, oradan yillar ötgaç, nafaqat birovlar, balki özlaridan özlari uyalganidan miyiğida kulib, hatto öşa “kitobça”ni özining közidan ham panaga yaşirib yurgan “ijodkorlar” borligini bilaman. Agar naşr bölgan kitobni birov öqimasa, maʼnaviy ozuqa olmasa, köngli zavqdan hayrat va hayajonga tuşmasa – ijodkor uçun bu juda xavfli şarpa. Boşlovçi yoş ijodkorlar öz oldiga katta adabiy-estetik talablarni qöyişi, kerak bölsa, dunyo adabiyotidan baland asar bitiş kerakligini şior sifatida ijodxonasi devoriga, uzr, özlarining yurak devorlariga yozib qöyişlari lozim. Ijodda son katta ahamiyat kasb etmaydi. Juda katta adiblar yoki şoirlarning ham barmoq bilan sanarlik – çin sanʼatga aloqador asarlari böladi. Boşqalari esa, ikkinçi darajali tirgaklar. Ularni dunyo tillariga yoki dunyo tillaridan özbek tiliga ögiriş ham şartmas.
Har yili öttiztadan ijodkor yetişib çiqmayotganini mendan köra siz yaxşiroq bilasiz. Çunki ularning köpçiligi sizning tengqurlaringiz.
– Adabiyotimiz rivoji haqida gap ketganda, Sulton Muhammadjonov, Nizom Komil, Ibrohim Ğafurov, Ahmad Aʼzam kabi ustoz tarjimonlarimizni alohida taʼkidlaymiz. Hozirgi yoş mahoratli tarjimonlardan-çi, kimlarni aytiş mumkin? Bugun badiiy tarjima borasida qilinayotgan işlarda qaysi jihatlar közga taşlanyapti?
– Ism sanaş yoqmaydi menga. Birortasining ismi qatordan tuşib qolsa, göyo men atay qilgan bölaman va doimiy “duşman”ga dönaman. Yaxşisi, dunyo adabiyotidan tarjima qilingan “Iliada”, “Yoş Verterning iztiroblari”, “Çoliquşi”, “Faust”, “Yevgeniy Onegin”, “Uruş va tinçlik”, “Jinoyat va jazo”, “Çöl börisi”, “Mening Doğistonim” va şu kabi bir qança kitoblarni sanaylik. Tarjimonlari mahoratli bölgani uçun ham öqiladi, eslanadi, suyukli. Endi suhbat oxirida sizga vazifa – “yoş mahoratli tarjimonlar” amalga oşirgan şunga öxşagan gözal tarjima asarlarini siz sanab bering. Bahonada men ham maʼrifatimni oşirib olayin.
Çaros AVAZOVA suhbatlaşdi.
2022/2
“Yoşlik” jurnaliga obuna böling · indeks 822
Obuna haqida


